Shaqpaq ataýy týraly shyndyq qandaı?

Jýaly – kórshi Túrkistan oblysymen shektesetin toǵyz joldyń torabynda ornalasqan aýdannyń biri. Al Jambyl oblysynyń shekarasynan óte bere Túrkistan óńiriniń aýmaǵynda Shaqpaq baba aýyly jatyr. Jergilikti turǵyndar bul eki ataýdyń bir ekenin aıtady. Kóziqaraqty kópshiliktiń aıtýynsha, I ǵasyrda ómir súrgen Shaqpaq degen emshi, kóripkel kisi bolǵan eken. Ańyz boıynsha, sol kisi osy jerde turaqtap emshilikpen aı­nalysqan desedi. Sol adamnyń qurmetine osylaı atalypty deıdi. Degenmen, kez kelgen ataýdyń óziniń negizi, óziniń maǵynasy bolatynyn eskersek, bálkim munyń aqıqatqa janasýy da múmkin. Sebebi kópshilik áli kúnge deıin Shaqpaq ata aýylynyń mańyndaǵy Shaqpaq áýlıe úńgirine baryp táý etedi. Al ańyz boıynsha Shaqpaq áýlıe sý ishken delinetin bastaýdan yrymdap sý iship jatqan kópshilikti de kezdestirýge bolady.

1905 jáne 1916 jyldar araly­ǵyn­da búgingi Jýaly jerine orys kelimsekteriniń kelýimen baılanysty Shaqpaq ata aýyly Kremenevka dep atalǵan. Bul ataý kezinde osy óńirdegi taý jynystarynda kezdesetin kremnıı tastaryna baılanysty qoıylǵan. Erte zamandarda adamdar osy shaqpaq tastaryn bir-birine uryp, ushqyn shyǵarý arqyly ot tutatqan desedi. Tarıhı derekter boıynsha, budan keıingi kezderde de monǵoldyń ker­ýen­shileri sol tastardy Kerýlenge, Qaraqorymǵa jibergen eken. Elimiz egemendik alǵan soń ataýy Shaqpaq ata bolyp ózgergen aýyldyń mańynda áli kúnge deıin kremnıı tastary bar. Sonymen qatar Shaqpaq asýynyń ózi tarıhı mańyzǵa ıe. Tarıhı derekter boıynsha, kezinde Shyǵystan shyqqan kerýen Uly Jibek joly arqyly Shaqpaq ata asýynan asyp, Túlkibasqa qaraı bet alǵan deıdi. Jergilikti ólke­tanýshy Dáýletjan Baıdalıev keıbir tarıhshylar Shaqpaq asýyn tóbeshik dep jazyp júrgenin, alaıda onyń óz atymen «Shaqpaq asýy» dep ataý kerektigin aıtady. «Shaqpaqtyń asýyn keıbir tarıhshylar kartada joq dep júr. Biraq ataqty Shaqpaq asýy, Shaqpaqtyń beli Alataý men Qulantaý arasyndaǵy dúmpýden paıda bolǵan deıdi. Tarıhshy Ádilbek Baıbatsha kezinde Fenko degen orys ǵalymynyń Arys beketi, Almaty, Semeı jeriniń aralyǵyndaǵy ólke­lerdi zerttegenin, geodezııalyq ólsheý­ler nátıjesinde jerdiń eń jyldam kóte­rilý núktesi Úlken Qarataý jot­asynyń Qulantaý ar­qyly ótetin Shaq­paq asýynda eke­nin anyqtaǵanyn jazady. Sondaı-aq Shaqpaq asýy jylyna 2,5 santımetr bıiktikke ósip otyrady eken», deıdi ólketanýshy.

Búgingi tańda Shaqpaq aýylynan soltústikke qaraı birshama jerde VIII-H ǵasyrlarda ómir súr­gen qalashyqtyń orny bar. Tarı­hı derekter boıynsha, bul qalashyq­tyń ornyn 1903 jyly Kallaýr ashyp, zerttegen. Sonymen qatar 1940 jyly Pasıevıchtiń jetekshi­ligimen Jambyl oblysynyń arheo­logııalyq ekspedısııasy, 1978 jy­ly Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ekspedısııa­sy, al 2000 jyly Karl Baıpaqovtyń jetekshiligimen Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııalyq ınstıtýttyń ekspedısııasy zertteý júrgizgen eken. Zertteýshilerdiń málimeti boıynsha, atalǵan qalashyq eki tómpeshikten turady. Shaqpaq qalashyǵynyń ornyn jergilikti turǵyndar áli kúnge deıin «Qalmaqtóbe» dep ataıdy. Kónekóz qarııalar bul jerde bir kezde qasap qyrǵyn bolǵanyn, bul jerde qalmaqtardyń qabirstany bar ekenin aıtady. Sebebi osy ýa­qytqa deıin bul jerden soǵystyń túrli qarý-jaraqtary tabylǵan. Jalpy, Shaqpaq qalashyǵynyń aınalasynda ortaǵasyrlyq birqatar qalalar bar. Máselen, qazirgi kezde qazba jumystary júrgizilip jatqan Barkýab qalashyǵynyń ózi talaı tarıhtan habar beredi. Sol sııaqty, Adyraspantóbe qalashyǵynyń da tarıhy tereńde ekenin baǵamdaýǵa bolady. «Barkýab qalasynan shyq­qan kerýen joly kelesi bir tar­maqpenen Kósegeniń kók jony ar­qyly Shaıan, Túrkistan óńirlerine qaraı júrip otyrǵan deıdi. О́ıtkeni kezinde bul jerden balbal tastar da tabylǵan. Jazýshy Sherhan Mur­taza «Juldyzy bıik Jýaly» atty ocherkinde kóne túrikterdiń ke­zinde Myńbulaq ólke­sinde ań kóp bolǵanyn jazady. Túrkilerdiń hany eshqandaı ań men qusqa eshkimdi tıgizbeı, olardyń moınyna qońyraý taǵyp qoıady eken. VI-VII ǵasyrlarda Estemı hannyń nemeresi Yshpara han Myńbulaqtan qala saldyrǵan deıdi. Biraq men onyń ornyn talaı ret izdep taba alma­dym. Biraq sol qala Úshtóbe shyǵar dep joramaldaımyn. О́ıtkeni Shaqpaq asýyna shyqsaq, Úshtóbe qalashyǵy kórinedi», deıdi Dáýletjan Baıdalıev. Búgingi Amangeldi aýyly­nyń arǵy jaǵynda sol ejelgi Úshtóbe qalashyǵynyń orny bar. Muny jergilikti jurt «Munaraly qala» deıdi eken. О́ki­nishke qaraı, orys kelimsekteri qala­shyqtyń munarasyn buzyp, pesh salǵan desedi. Biraq kúni búginge deıin munaranyń orny saqtalypty. Odan keıin Birlik deıtin eski aýyl jatyr. Aýylǵa kireberiste Qyryq Qurjy degen qalashyq kezdesedi. Sol sııaqty, Kúreńbel aýylyndaǵy eki ózenniń ortasynda Tórtkúltóbe qalashyǵy bar. Kezinde osy jerge qazba jumystary júrgizilgende de, sý júretin qubyrlar tabylǵan eken. Sol kezdegi jergilikti turǵyndar jota-jotamen Shaqpaq qalashyǵyna sý tartqan. Bul da ejelden qazaq dalasy órkenıettiń besigi bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar Shaqpaq qalashyǵynyń mańy qypshaq kirpishterdiń de ordasy bolǵandyǵyn talaı tarıhı derekter aıqyndaıdy. Áýlıeata óńirindegi Aısha bıbi kesenesi zamanynda osy qypshaq kirpishpen qalanǵan eken.

О́lketanýshy Dáýletjan Baıda­lıevpen suhbattasqanymyzda, ol biz­diń aldymyzǵa biraz málimetterdi tartty. «Shaqpaq qalashyǵynan monetalar da tabylǵan. Bul qundy jádigerlerdi ǵalym Karl Baıpaqovtyń kitabyndaǵy monetalarmen salystyryp kórsem, bul Otyrar qalasynda soǵylǵan bolyp shyqty. Ǵalymnyń kitabynda bul monetalardyń 1248 jyly soǵylǵandyǵy kórsetilgen. Iаǵnı bul bizdiń ólkege Uly Jibek jo­ly arqyly kelgen. Jalpy, «Shaqpaq» sózi «Shoqtyǵy bıik» degen sózden shyq­qan deıdi. Bulaı bolýy da múmkin. Qala­shyqtyń bulaı atalýyna taǵy bir sebep, munda shaqpaq tastar kóp. Áli kúnge deıin osyndaǵy taý jynystarynan kezdesedi. Appaq tastardy bir-birine ursa, ot shyǵady. Taǵy bir aıta ketetin másele, Bılikóldiń joǵary jaǵynda Berikqaraǵa deıingi aımaqta 400-den astam oba bar. Bul obalar II-IV ǵasyrlarǵa jatady. Biraq áli kúnge deıin qazba jumys­tary júrgizilmegen», deıdi ol. Shy­nynda da, qupııasy ashylmaǵan qazy­nalar kóp. Sol sııaqty jer ataýyna qatysty da túrli ańyz-áńgimeler bar. Jalpy, Shaqpaq ata aýyly týraly oıǵa alǵanda, Shaqpaq ataýyna qatysty birneshe nusqanyń bar ekenin aıttyq. Sonyń biri – Shaqpaq áýlıe úńgiri. Atalǵan úńgirdiń tóbesinde túrli pishindegi músinder bar. Tipti túıeniń shókkenine, kesirtkeniń basyna uqsaıtyn da beınelerdi kóptep kezdestirýge bolady. Ańyz boıynsha, Asap, Kúsep degen eki adam osy jerge túıelerin shógerip qoıyp demalyp jatqanda, olardy qaraqshylar óltirip ketipti deıdi. Tabıǵı músinge aınalyp ketken túıeler sol Asap pen Kúseptiń túıeleri eken desedi. Jergilikti jurt olar áli kúnge deıin eles bolyp júredi eken degendi aıtady. Taǵy bir derek, osy ólkede Shaqpaq áýlıe degen qasıetti adam ótipti degen áńgime. Qazirgi kezde Shaqpaq áýlıe úńgirine baratyn jol salynǵan. Sondaı-aq emshilikpen aınalysqan Shaqpaq áýlıe sý ishken degen bastaý da tazalanǵan. Alaıda jazdyń aptap ystyǵynda bul bulaq tartylyp qalady eken. Negizinen biletinder bul bulaqtyń áıgili Myń­bulaqtyń bir tarmaǵy ekenin aıtady. Al atalǵan tabıǵı úńgirdiń tereńdigi shamamen 6-7 metr bolsa, bıiktigi 2 metrge jýyq. «Kelýshiler munda áli kúnge deıin ot jaǵyp, osy úńgirge táý etedi. Onyń arǵy jaǵynda taǵy bir úńgir bar. Onyń ar jaǵy bos keńistik. Onyń ar jaǵynda, shamamen 250-300 metr jerde Kerýensaraı degen jer jatyr. Kezinde munda kerýen toqtap, qysh óndirgen deıdi. Bul jerde 1957 jyly qysh kirpish shyǵa­ratyn zaýyt bolǵan. Ol zaýyt toqsanynshy jyldarǵa deıin jumys istegen. Al Shaqpaq áýlıe úńgiriniń janynan qaraǵanda, Shaqpaq ózeni tómende qalyp ketedi. Qazirgi kezde ózen deńgeıi tómendegen», deıdi Dáýletjan Baıdalıev.

Shaqpaq ataýynyń shyndyǵynyń qandaı ekeni bir Jaratýshyǵa ǵana aıan. Degenmen de, topyraǵyna tereń syr jasyrǵan jerdiń ózindik taǵdyry men tarıhy bar. Tarıhshy ǵalym Lev Gýmılev Shyńǵys han Otyrarǵa joryqqa barar aldynda Shaqpaqqa kelip saıat jarııalaǵanyn jazady. Al jazýshy Erkinbek Turysov óz eńbekterinde Aqsaq Temirdiń osynda kelip aıaldaǵanyn derek qylyp keltiredi. Qalaı bolǵanda da árbir jerdiń tarıhy ǵasyrlar qoınaýynan syr bolyp saqtalyp kele jatqan qymbat rýhanı qazyna ekeni anyq...

Jambyl oblysy