COVID-19: toqshylyq pen joqshylyq

BUU janyndaǵy Azyq-túlik jáne aýylsharýashylyq uıymynyń (FAO) habarlaýynsha, pandemııaǵa qarsy kúres azyq-túlikpen qamtý tizbegin buzyp, agroóndiris pen logıstıkaǵa soqqy bolyp tıedi.

– Birqatar elderde epıdemııanyń taralýy tejelse, endi birinde kúsheıip jatyr. Bul jahandyq problema, sol sebepti oǵan jahandyq aýqymda ǵana jaýap bere alamyz. Shekaralardyń jabylǵany, naryqtardaǵy karantın men shekteýler, jetkizý men saýdadaǵy kedergiler azyq-túlik tapshylyǵyn týyndatýda. Biraq dúrligýge bolmaıdy, dál qazir bárine jetetin azyq-túlik bar, – delingen FAO baıandamasynda.

Byltyr álem boıynsha 690 mln adam kúndelikti tamaqqa jary­maı kún keshipti. Bul 2018 jylǵy kórsetkishten 10 mln adamǵa, al 5 jyl burynǵy deń­geıden 60 mln-ǵa joǵary. Ash­tyq kórgenderdiń basym bóli­gi – 381 mln adam Azııanyń hal­qy. Afrıkada – 250 mln, La­tyn Amerıkasy men Karıb aıma­ǵynda – 48 mln.

Álem boıynsha ekonomıkalyq ósim­­niń aıtarlyqtaı tómendegeni, ju­mys­syzdyqtyń beleń alǵany kóp uzamaı birqatar memleketterdi qıyn jaǵ­daıǵa ushyratýy múmkin. Ásirese azyq-túlik ımportyna táýeldi elder onyń zardabyn kóbirek tartady. Pande­mııa men oǵan qarsy qolǵa alynǵan karantın sharalary qazirgi jaǵdaıdy sarapshylar oılaǵannan tez ýshyqtyryp jiberdi. 2020 jyly jáne odan ke­ıingi jyldarda jaǵdaı qazirgiden áldeqaıda qıyn bolýy múmkin.

Túıip aıtsaq, birinshiden, karantın kezinde tasymaldaýdyń shektelýi óndiriske kedergi kel­tirýde. Tuqym, janar-jaǵarmaı, pis­ken ónimdi tasý, eń aıaǵy ju­mys­shylardy tasýdyń ózi prob­lemaǵa aınaldy.

Ekinshiden, pandemııa qatty órshigen tusta agrarshylardyń jáne ónerkásip oryndaryndaǵy eńbekkerlerdiń vırýstan úreı­lenip, jumysqa shyǵýdan bas tartý oqıǵalary da jıilegen.

Úshinshiden, shekteýlerdiń sal­darynan tyńaıtqysh, vete­rı­narlyq preparat jáne bas­qa­larynyń ýaqtyly jetkizil­meýi ónimniń tómendeýine yqpal etken faktorlardyń birine aınaldy.

Tórtinshiden, meıramhanalar men dámhanalar, jalpy qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń, tutas jelilerdiń jabylýy álem bo­ıynsha úırenshikti jaıtqa aınaldy. Azyq-túlik dúkenderiniń de jumysy shekteldi. Eń aıaǵy mektepter men balabaqshalardaǵy as­hanalar da ýaqytsha jabyldy. Osynyń bári óndirýshi men jet­kizý­shiniń jumysyna keri áser etti.

Besinshiden, týrızmniń toqy­raýy, meıramhana, dámhana bız­nesiniń zardap shegýi túptep kelgen akvamádenı, ıaǵnı balyq ósirý sharýashylyǵyna, balyq aýlaý jáne óńdeý salalaryna soqqy bolyp tıdi.

Saıası, áleýmettik turaqtylyqty agrosektor aıqyndaıdy

Qazaqstannyń fermerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Jıgýlı Daırabaev aıtqandaı, Prezıdent Q.Toqaevtyń bıyl 11 mamyrda Tótenshe jaǵdaıǵa qarsy kúres sharalaryn uıymdastyrý komıssııanyń otyrysynda azyq-túlik qaýipsizdigine erekshe toq­talǵany beker emes.

– Q.Toqaev azyq-túlik qaýip­sizdigi jalpy memleket qaýip­siz­diginiń negizgi elementi bolatynyn aıtty, aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn damytýǵa barynsha qoldaý kórsetýdi jalǵastyrýdy tap­syrdy. Qazaqstanda aýyl­sharýa­­shylyq salasynyń úlesi ótken ǵasyrdyń 90-jyl­dary­nyń basynda IJО́-niń 30 paıyzyna jetken bolatyn. Keıingi jyldary bul kórsetkish 4-5 pa­ıyzdan asqan emes. Bizde aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytý úshin barlyq qolaıly jaǵdaı bar. Qazirgi tańda Qazaqstan­nyń agrarlyq sektory – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin ǵana emes, onyń áleýmettik-saıası turaq­ty­lyǵyn qamtamasyz etetin salasy, ekonomıkanyń eń tez damyp kele jatqan sektorlarynyń biri. О́ıtkeni agrarlyq óndiriste ha­lyq­tyń shamamen 20 paıyzy ju­mys isteıdi. Bul az deseńiz, ha­lyq­tyń 42 paıyzy tikeleı aýyl­­dyq jerlerde turady, – deıdi Jıgýlı Daırabaev.

Elimizdegi sharýalardyń jartysynan kóbi tek qana ósimdik sharýashylyǵymen aınalysady, mal sharýashylyǵymen múlde shu­ǵyl­danbaıdy. Sol sebepti aýyl­daǵy halyq jyl boıy júre­tin turaqty jumyspen qam­tyl­maǵan. Maýsymdyq jumys toq­tap qalsa, olarǵa tipten aýyr tııýi yqtımal.

Fermerler qaýymdastyǵy­nyń tóraǵasy aıtqandaı, ókinish­ke qaraı áli kúnge deıin ishki naryqty óz ónimimiz­ben qamtı almaı otyrmyz. Statıs­tıka komıtetiniń deregine súıensek, 2019 jyly mal sharýa­shy­lyǵy ónimderi 4 paıyzǵa (2,3 trln tenge) artty. Alaı­da egin al­qaptarynyń quryly­myn árta­rap­tandyrý boıynsha maq­sat­ty jumystar júrgizilge­nine qara­mastan, ósimdik sharýashy­lyǵy óniminiń óndirisi 1,7 paıyzǵa (2,9 trln tenge) azaıdy.

– Osy oraıda agroóndiristiń negizgi býyny sanalatyn fer­mer­lik sharýa qojalyqtaryna toq­tala keteıin. Qazaqstanda 207 myńǵa jýyq sharýashylyq nemese fermerlik qojalyq bar, 1,7 mln-ǵa jýyq jeke qosalqy sha­rýashylyq bar. Et, sút, kókónis, jemis, baqsha daqyldary óndi­risiniń 80-95 paıyzyn jeke qo­sal­qy sharýashylyqtar men fer­mer­ler óndiredi. Memlekettik qoldaýdyń barlyq tetikteri iri óndiristi yntalandyrýǵa arnal­ǵan, al orta jáne usaq fermer­lerdiń edáýir bóligi jeńildetilgen kredıtke, sýbsıdııa jáne basqa da qarjylyq emes qoldaý sharalaryna qol jetkize almaı otyr. Nátıjesinde jańa aıtqan 207 myń fermerdiń 5 myńdaıy ǵana, ıaǵnı 3-aq paıyzy jeńildetilgen kredıt pen sýbsıdııa aldy. Al aýyl sharýashylyǵynyń jalpy óniminiń jartysyn óndiretin 1,7 mln jýyq jeke qosalqy sha­rýashylyq tipti memlekettik qol­daýdy áleýetti alýshylar qata­rynan múldem alynyp tastalǵan, – deıdi J.Daırabaev.

Iаǵnı, memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge áleýetti birden-bir áleýmettik top sol memlekettiń qamqorlyǵynan múlde tys qaldy degen sóz. Sol sebepti, J.Daırabaev aıtqandaı, fer­merlerdiń memlekettik qol­daýǵa qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda qaýymdastyq ta­rapy­nan Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligine sýbsıdııa qaǵıda­syna ózgerister engizý jáne «QazAgro» holdıngine kepil saıa­satyn ózgertý, atap aıtqan­da jyl­jymaıtyn múlik obekti­lerin, jer ýchaskelerin, satyp aly­­natyn maldy kepilge qabyl­daý tá­silin ózgertý, tómendetý koe­f­fı­sıentterin joıý jóninde usy­­nys­tar joldanypty.

Azyq-túlik qaýipsizdigin qam­­­tamasyz etýge, ımporttyq ále­ýet­t­i ulǵaıtýǵa yqpal etetin ta­­ǵy bir jol – kooperasııa qurý dep sa­naıdy J.Daırabaev. Da­my­­­­ǵan elderde, dál osy koope­ra­tıv­­ter arqyly aýyl sharýa­shy­­­ly­­ǵy ónimderiniń 80 paıyzy óndiriledi.

– Memlekette fermerlik sharýashylyqtardy, jeke jáne qosalqy sharýashylyqtardy álsiz jaqtary men negizgi óndirisiniń erekshelikterin eskere otyryp júrgizilse, óndirýshilerdi yntalandyratyn qarjy saıasaty qolǵa alynsa, ony júzege asyrý mehanızmderi iske qosylsa, tek fermerlerge ǵana emes, búkil el ekonomıkasyna jańa serpin berýge bolady. Sol arqyly biz bir mezgilde elimiz úshin asa mańyzdy eki mindetti oryndaımyz – azyq-tú­lik qaýipsizdigin qamtamasyz etý­ge jáne eksporttyń áleýetin art­­tyrýǵa qol jetkizemiz, – dedi ol.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Baýyrjan Isabekovtiń aıtýynsha, azyq-túlik qaýipsiz­digin qamtamasyz etýdiń negizgi joly – aýylsharýashylyq ónimin óndirý men tereńdetip óńdeýdi damytý.

– Bul bir jaǵynan aımaq­tardy damytý, ımportty tól ónimi­mizben almastyrý, halyq­ty jumyspen qamtý, halyqtyń tur­mysyn jaqsartý syndy máse­lelerdi de sheshýge kómektesedi. Agrarlyq sektordy damytý úshin dıversıfıkasııa, dıffe­rensıasııa jáne ıntegrasııa degen úsh qaǵıdany nazarda us­taǵan jón. Qazaqy tilmen aıt­sam, aldyńǵysy boıynsha sol­tús­tikte tek qana bıdaı, oń­tús­tikte – maqta ege bermeı, bas­qa da daqyldardy egip, ónim túrlerin ártaraptandyrý kerek. Ekinshisi, ıaǵnı dıfferensıasııa – sapaǵa kóńil bólý. Mal sharýashylyǵynda da, ósim­dik sharýashylyǵynda da sapaǵa kóńil bólmese bolmaıdy. Jıyrmasynshy ǵasyr ındýst­rıaldyq dáýir bolsa, jıyrma birinshi ǵasyr – aqparattyq, kommýnıkasııalyq ǵasyr. Sol úshin basqa eldermen aqparattyq ıntegrasııa ornatyp, áriptestik negizde olardyń ozyq tájirıbesin úırengen jón, – deıdi ǵalym.

Eksport-ımport operasııa­lar­ǵa da erekshe mán bergen jón. Aıtalyq, Qazaqstannan bı­daı satyp alatyn О́zbekstan men Tájikstan un tartyp, ony Aýǵan­stan men Iranǵa satady. О́zbek­stan­ǵa iri qara eksporttaýǵa ty­ıym salynǵany da osyndaı ja­ǵdaı­dan keıin qabyldanǵan sheshim.

Qorda qansha azyq bar?

Ortalyq Azııada agrosektor damyǵan elderdiń kóshin О́zbekstan bastap tur. Bul elde aýylsharýashylyq salasynyń IJО́-degi úlesi 29 paıyzǵa jýyq­taıdy. Túrikmenstanda – 20 paıyz, Tájikstanda – 19 pa­ıyz, Qyrǵyzstanda – 11,6 pa­ıyz. Qazaq­standaǵy aýyl sharýashy­lyǵynyń IJО́-degi úlesi – 4,4-aq paıyz. Kórip otyrǵanymyzdaı, atakásipten qashyqtap ketkeni bizdiń halyq.

Joǵaryda sarapshylar aıt­qan­daı, agrosektor damymaıynsha, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, óz halqyńdy óz elińde daıyndalǵan ónimmen asyraý múmkin emes. Bul oraı­da Qazaq­standaǵy dúken só­re­lerinde azyq-túliktiń 35 paıyzy ım­porttyq ónim ekenin de aıta keteıik. Azyq-túlikti irge­les Reseı, Ýkraına sııaqty elder­di aıtpaǵanda, Italııa, Nıder­land, Irlandııa syndy Eýropa memleketterinen, qıyrdaǵy Kýba men Ganadan da eksporttaımyz.

Dúnıejúzilik banktiń jetekshi ekonomısi Sergıı Zorıanyń aıtýynsha, COVID-19 pandemııasy Ortalyq Azııa elderindegi azyq-túlik qaýipsizdigine, aýyl­sharýashylyq salasy men agrar­lyq sektor óniminiń eksportyna úlken qaýip tóndirip otyr.

– Ortalyq Azııa elderinde halyqtyń shyǵynynyń 40-60 paıyzy tamaqtanýǵa jumsalady. Karantın kúsheıse, azyq-túliktiń keı túriniń baǵasy sharyqtaıdy, adamdardyń tabysy tómendeıdi. Aýylsharýashylyq jumysynyń toqyraýy, shıkizatty saqtaýǵa qatysty problemalar, tasymal júıesiniń buzylýy jaǵdaıdy ýshyqtyryp jiberýi yqtımal. Odan bólek, karantın kezinde shyǵynǵa ushyraǵan jergilikti óndirýshilerdiń nesıesin jab­ýy­na qatysty da másele týyn­daıdy. Qoryta kelgende, 6 aı ishinde ekonomıkalyq resessııaǵa baılanysty azyq-túlikti ishki tutyný deńgeıi quldyrap, Ortalyq Azııadaǵy memleketterdiń ulttyq valıýtalary devalvasııaǵa ushyraıdy degen kóńilsiz boljam bar, – deıdi Sergıı Zorıa.

Al resmı organdardyń ese­bine júginsek, bári keremet sııaq­ty áser qalady. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń habar­laýynsha, aımaqtardaǵy turaq­tandyrý qorlarynda – 33,1 myń tonna, óndirýshi kásiporyndarda – 209,5 myń tonna, qoımalarda – 154,6 myń tonna, saýda jeli­lerinde – 311,4 myń, sonyń bárin qosa alǵanda elimizde 708,5 myń ton­na azyq qory bar. Budan bas­qa, 404 mln dana jumyrtqa men 2,1 mln tonna azyqtyq bıdaı bar.

Qaıta óńdelgen kúrish óndirý kólemi – 81,2 paıyzǵa, qaıta óńdelgen jáne konservilengen kókónis – 49,3 paıyzǵa, shujyq ónimderi – 24,2 paıyzǵa, et pen et-ósimdik konservileri – 11, sary maı – 11,4, jarma óndirý – 10,6 paıyzǵa, tazartylǵan jáne tazartylmaǵan ósimdik maıyn shyǵarý 9,5 paıyzǵa ulǵaıypty. Qor únemi jańartylyp, tolyq­tyrylýda, sondyqtan tapshylyq joq jáne bolmaq emes.

Bıylǵy birinshi jartyjyl­dyqta sharýashylyqtyń barlyq sanattaryndaǵy iri qara mal basy 4,5 paıyzǵa kóbeıip, 9 030,9 myń basqa jetti, usaq qara mal 2 paıyzǵa kóbeıip, 25 mln bas­ty qurady. 22,5 mln gektarǵa aýyl sharýashylyǵy daqyldary egilip, alqap kólemi byltyrǵy kórsetkishten 238 myń gektarǵa ulǵaıdy.

Alaıda ónim kólemi ulǵaısa da, baǵa kóterilip bara jatqany taǵy ras. Aıtalyq, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy jyl basynan beri orta eseppen 5,7 paıyzǵa kóterilipti. Kartop, sábiz, pııaz, qaraqumyq, kant, sary maı sııaqty azyq túrleri 10-20 paıyz aralyǵynda qymbattaǵan. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń habarlaýynsha, oǵan maýsymdyq erek­shelik, qaraqumyq túsiminiń az bolǵany, jyl basynan beri qant shıki­zatyn ákelýge kedendik baj salyǵynyń engizilýi jáne tó­ten­she jaǵdaı kezindegi faktor­lar, sondaı-aq valıýtanyń qym­bat­taýynan týyndaǵan dúr­be­leń se­bep bolypty. Jalpy, baǵa máse­lesi óz aldyna bólek taqyryp.

Qazaqstanda óndirilgen aýyl­sharýashylyq taýarlary álem­niń 72 eline eksporttalady eken. Byltyr eksport kólemi 6,4 pa­ıyzǵa artyp, 3,3 mlrd AQSh dol­laryn qurapty. Aýyl sharýa­shy­l­yǵynyń jalpy ónimi 2,2 pa­ıyzǵa, azyq-túlik óndirisi 2,4 pa­ıyzǵa ósken. Alaıda óndiris kóleminiń óskeni 1 jylda azyq-túlik qunynyń 10 paıyzdan artyq qymbattaýyna tosqaýyl bola almady.

Qalaı bolǵanda da, jyldar boıy shıkizat eksportyna ıek artqan elderdiń ekonomıka­sy synalatyn ýaqyt keldi. Prezı­dent Q.Toqaev Úkimet otyrysynda «Aýyl sharýashylyǵy talaı eksperıment júrgizilgen, kóp azap shekken sala» ekenin, damymaı jatqanyn synaǵan bolatyn. Qalaı desek te, eldiń qıyn kezeńde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý mindeti osy «kóp azap shekken salanyń» ıyǵyna túsetin túri bar.