Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Sol kezdegi oqıǵalar týraly olarǵa qatysýshylar men mamandar bul úderistiń saıası jáne ekonomıkalyq astaryna erekshe mán bere otyryp, BAQ-ta talaı ret aıtqan bolatyn. Aıyrbastaý úderisiniń qalaı júrgizilgeni týraly da talaı aıtyldy. Biraq Ulttyq Banktiń jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń qatardaǵy jáne qatardaǵy emes qyzmetkerleriniń qysqa merzimde búkil keńestik qolma-qol aqshany qabyldap, qolmen qaıta sanaý úshin úlken ter tókkenin ekiniń biri bile bermeıdi. Ony teńge engizilgennen keıin birneshe ret qaıta sanap, sońǵy rýbline deıin emıssııalyq ortalyqqa – sol kezde Reseıdiń Ortalyq bankine berý qajet boldy. Qazir, jyldar ótken soń tarıhqa aınalǵan eldiń qunsyzdanǵan aqshasy kimge jáne ne úshin qajet boldy eken dep oılaısyń.

 

Rýbldik «qaıta jumylý»

Naılıa ABDÝLINA:

«TEŃGE BARLYQ SYNǴA TО́TEP BERDI»

Egemendi Qazaqstannyń tarıhyndaǵy eń mańyzdy degen taraýlardyń biriniń ulttyq valıýtany qurýǵa jáne ony aınalysqa engizýge arnalýy zańdy. Sol kezdegi oqıǵalar týraly olarǵa qatysýshylar men mamandar bul úderistiń saıası jáne ekonomıkalyq astaryna erekshe mán bere otyryp, BAQ-ta talaı ret aıtqan bolatyn. Aıyrbastaý úderisiniń qalaı júrgizilgeni týraly da talaı aıtyldy. Biraq Ulttyq Banktiń jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń qatardaǵy jáne qatardaǵy emes qyzmetkerleriniń qysqa merzimde búkil keńestik qolma-qol aqshany qabyldap, qolmen qaıta sanaý úshin úlken ter tókkenin ekiniń biri bile bermeıdi. Ony teńge engizilgennen keıin birneshe ret qaıta sanap, sońǵy rýbline deıin emıssııalyq ortalyqqa – sol kezde Reseıdiń Ortalyq bankine berý qajet boldy. Qazir, jyldar ótken soń tarıhqa aınalǵan eldiń qunsyzdanǵan aqshasy kimge jáne ne úshin qajet boldy eken dep oılaısyń.

Rýbldik «qaıta jumylý»

Beker olaı oılaısyz: halyq pen kásiporyndar tapsyrǵan barlyq keńestik rýbldi jınaqtaý, óńdeý, qaıta sanaý – teńgeni engizý úderisinen kem emes mańyzdy jumys boldy, – dep kelispeıdi Naılıa Qurmanbekqyzy ABDÝLINA. Qazir ol – «Qazaqstan Halyq Ban­ki» AQ Dırektorlar keńesi já­ne basqarmasy apparatynyń ke­ńesshisi, al sol kezde QR Ulttyq Bankiniń Býhgalterlik esep depar­tamentiniń dırektory boldy. Ol keńestik aqshany jınaý, esepke alý operasııalaryn basqaryp, rýbldi teńgege aıyrbastaýdyń, esepke alýdyń jáne aýdarýdyń qaǵıdalaryn daıyndady.

– Meniń bilýimshe, Reseı ol kezde óziniń rýblin engizip te qoıǵan bolatyn. Al Qazaqstanda keńestik aqsha aınalysta boldy. Sondyqtan da Reseıge onyń qajeti ne degen zańdy suraq týyn­daıdy. Barlyǵyn jınap alyp, qaıta sanamaı-aq joıa sa­lý­ǵa bolmady ma?

– Joq: keńestik aqshanyń Reseı Federasııasynyń jáne ózderiniń ulttyq valıýtalaryna kóshken basqa birneshe eldiń aýmaǵynda óziniń aqsha retindegi fýnksııalary joıylǵanyna qaramastan, ol respýblıkanyń aýmaǵynda aı­nalysta boldy. Ol tek tólem quraly ǵana bolyp qoımaı, Qa­zaqstannyń Reseı aldyndaǵy memlekettik boryshy bolyp sanaldy. Barlyq respýblıkalardyń Reseı aldyndaǵy mindettemeleri jáne memlekettik ýaǵdalastyqtary osyndaı boldy. Memleketter arasyndaǵy aq­sha mıgrasııasyn eseptegende, son­daı-aq, oǵan deıin tapsyrylǵan tozǵan aq­shany eseptegende 1961-1993 jyl­dardaǵy úlgidegi qolma-qol aqshanyń qandaı somasynyń Qazaqstan Respýblıkasynda bolýy tıis ekendigi týraly máli­metter Máskeýde boldy. Esep qa­tań júrgizildi, árbir kýpıýra nó­mirleri boıynsha esepke alyndy. Sondyqtan da bizdiń tapsyrylatyn jáne aınalystan alynatyn rýbldi kúni-túni sanaýymyzǵa týra keldi, biz oǵan tolyqqandy aqsha retinde qaradyq. Sondyqtan aqsha sanalatyn kabınetterdiń syrtynda kúzettiń turýy da beker bolǵan joq.

– Ulttyq Bank aıyrbastaý úshin rýbldi 15 qarashaǵa deıin-aq qabyldaı bastady ǵoı?

– Joq, jańa rýbldi bank­ter sharýashylyq júrgizetin sýbek­tilerden jáne halyqtan 15 qara­shadan keıin ǵana qabyldap, Ult­tyq Bankke tapsyra bastady. QR Prezıdentiniń 1993 jylǵy 3 qa­rashadaǵy Jarlyǵymen Mem­lekettik komıssııanyń quryl­ǵany belgili. Ony Premer-Mı­nıstr S.Tereshenko basqardy, quramyna vıse-prezıdent E.Asan­baev, Ulttyq Bank tóraǵasy Ǵ.Baı­nazarov, Qarjy mınıstri E.Der­bisov, Ekonomıka mınıstri B.Iz­tileýov kirdi. Al Memlekettik ko­­mıssııanyń janynan qurylǵan ju­mys tobyna D.Sembaev, O.Jan­dosov, G.Marchenko, О́.Shó­keev, M.Tur­synov jáne V.Nazarov kirdi.

Bastapqyda halyqtan rýbldi kásiporyndar, uıymdar jınady. Olar rýbldi sanap, tizimdememen bankterge berdi. Odan soń bank­ter – ol kezde olar 200-den kóp boldy – qaıta sanap, banderolge orap, tıisti qujattardy jasap, Ulttyq Bankke tapsyrdy. Bizge aqsha qap-qabymen kelip túsip jatty: ony basqasha qabyldaý múmkin emes bolatyn. Ulttyq Banktiń qyzmetkerlerine árqaısysyn qolmen sanaýyna týra keldi. Muny banktiń barlyq qyzmetkerleri derlik istegeni esimde. Tóraǵadan, eki orynbasarynan jáne keıbir departament dırektorlarynan basqa barlyq qyzmetker aqsha sanady. Myńǵa jýyq adam kún-tún demeı osymen aınalystyq. Qaptar, taý bop úıilgen aqsha edende, aıaǵymyzdyń astynda jatty. Biz ústinen basyp júre berdik.

 

ÚIILGEN AQShANYŃ ÚSTINDEGI О́Ń MEN TÚS

– Sol kezde aqshany jek kórip ketken bolarsyzdar?

– Jek kórdik. Birinshiden, bar­lyǵyn bólmeleriniń syrtynan jaýyp qoıdy, belgili bir norma qaıta sanalmaıynsha, eshkim eshqaıda kete almady. Norma bolsa, adamnyń qanshalyqty tez sanaýyna qaraı árkimde árqalaı boldy. Ekinshiden, aqsha árqashan da las emes pe, al ondaı kólemde onyń ıisi de ótkir bolady. Adamdardyń sharshaǵany sonshalyqty, tipti olardyń qaptarǵa súıene ketip, uıyqtap ketken kezderi de boldy. Tamaqtaný úshin syrtqa shyǵyp, qol jýýǵa da murshamyz bolmady.

Jyladyq ta, ashýlandyq ta, tek ánsheıin bir qap aqshany sanap shyqpaı, túbirtektegi somamen salystyrý da qajet boldy. Eger somalary sáıkes kelmese, qaıta sanaý qajet bolatyn. Kúnniń sońynda men kassırlermen birge ol aqshany qabyldaıtynbyz. Tek sodan keıin ǵana adamdar jumys oryndarynan kete alatyn. Sebebi, bankten aqshany sanaý aıaqtalǵannan keıin ǵana shyǵaratyn.

Biraq, bilesiz be, meni ne qýantty: sharshaǵandaryna qara­mastan, bul aqshanyń áli de aı­nalystaǵy naqty aqsha ekenine qaramastan, kýpıýrany nemese aqshanyń býmasyn ózimen birge «ala ketý» eshkimniń basyna kelip-ketpedi. Barlyǵyn jyldam sanap, sosyn jyldam Reseıge tapsyrý qajettigin bári túsindi. Árıne, jyldam aıaqtap, tezirek úıge qaıtýdy da oıladyq.

– Sol kezde qansha kýpıýra sanap shyqqandaryńyz esińizde me?

– Eger umytpasam – shamamen 1 trln. 650 mlrd. qolma-qol banknot. Ári ony birneshe ret sanadyq qoı.

– Odan keıin ne boldy?

– О́tkizý rásimi aldyn ala oılastyrylǵan bolatyn. Birinshi ret sanaǵannan keıin aqshany biz saqtaý ornyna tapsyrdyq, ol jerde ol taǵy bir ret sanalatyn. Sodan keıin Reseıdiń Ortalyq bankinen maman kelip, aqshany qaıta sanadyq, vagondarǵa tıep, Máskeýge jónelttik. Sol jerde ony joıatyn. Bastapqy kezeńderde osylaı boldy. Biraq kóp keshikpeı Ortalyq banktegiler aqshanyń óte kóp ekendigin jáne ondaı aǵyndy ózderiniń ǵana eńsere almaıtyndyqtaryn túsindi. Sol kezde ol rásimdi jeńildetti. Máskeý bizge komıssııasyn jiberdi, sonyń kózinshe aldyn ala sanalǵan jáne aktimen resimdelgen aqshany Qara­ǵandyda jáne Shymkentte joıdyq. Joıar aldynda ony túbirtekteri boıynsha tizimdememen salystyryp tekserdik, sodan keıin ǵana komıssııa domen peshterine aqshadan jasalǵan «kirpishterdiń» salynyp, órtelýin qadaǵalaıtyn. Biz barlyǵyn, tıynyna deıin jınap, Reseımen birge salystyryp tekserdik. Alǵashqy tıyndardy biz shekaraǵa deıin aparatynbyz. Sodan keıin Reseıdiń OB olardy ózimizde qaıta quıýǵa quqyq berdi.

– 15 qarashaǵa deıin bárin jınap úlgerdińizder me?

– 90%-ǵa deıingi negizgi aǵyn sol kezeńde jınaldy. Keıin aqsha taǵy úsh jyl boıy kelip túsip jatty: shalǵaıdaǵy shopandar jaıylymda júrip, aıyrbastaý týraly biraz ýaqyt ótkennen keıin ǵana estidi, ne adamdar uzaq merzimdi issaparlardan oralyp jatty. Bireýler aýyryp qalǵan, ekinshileri shetelde oqyp júrgen. Endi bireýleri «qazyna» taýyp alǵan. Jalpy, aıyrbastaýǵa keshigip qalýdyń dáleldi sebepteri boldy. Sondyqtan da aqshany qabyldaý jónindegi komıssııa taǵy úsh jyl jumys istedi. Biraq mundaı jaǵdaılarda adamdar eń iri kólemdegi aqsha somasy boıynsha túsinikteme berýi, olardyń shyqqan tegin, kiristiligin dáleldeýi qajet boldy. Ádette, mundaı somalardyń kópshiligi aıyrbastaýǵa qabyldanatyn. Shyǵý tegi dáleldenbegen jaǵdaıda, qa­byldaýdan bas tartylǵan jaǵ­daılar da boldy. Biraq, belgilengen mınımým kez kelgen jaǵdaıda aıyr­bastaldy.

 

BAǴAMDYQ AIYRMA

– Aıyrbastaýǵa qajetti teń­geniń kólemi qalaı anyq­taldy?

– Bul másele Memlekettik ko­mıssııanyń quzyretinde boldy. Meniń biletinim, bir toqsannyń ishinde teńgeni saqtaý men onyń aınalymyna qajetti kólemdi eseptedi. Aqshaǵa degen úsh aılyq qajettilik árbir aımaqqa da jet­kizildi. Aıyrbastaý týraly jarııa etilgen kezde búkil bankterge aqsha jetkizilgen bolatyn. Keıinnen bankter oblystyq fılıaldarda keńestik rýblderge aıyrbasqa jańa banknottar aldy. Sonymen birge, aıyrbastaý qarsańynda búkil bankterge paketi bar nusqaýlyq jiberilip, ol paketti Úkimettiń habarynan keıin ashý tapsyryldy. Atalǵan pakette aıyrbastaý boıynsha qaǵıdalar, klıenttermen jumys isteý, qaıta esepteý týraly, keńestik rýbldi Ulttyq Bankke tapsyrý týraly nusqaýlyq boldy.

– 90-shy jyldardyń basynda ınflıasııa sharyqtap turdy. Reseı aqshany qandaı baǵam bo­ıynsha qabyldaǵanyn eske sal­sańyz, nomınaly boıynsha emes qoı?

– Osyǵan deıin aıtyp ket­ke­nimdeı, qujat túrinde qazaq­standyq rýbl retinde tirkelgen aqsha memlekettik borysh retinde resimdeldi. Aıyrbastaý baǵamy 110-ǵa 1 dep aıqyndaldy. Bul ba­ǵamdy Reseı belgilep, barlyq bu­rynǵy respýblıkalarmen kelisildi.

– Alaıda, Qazaqstanda aıyrbastaý 500 rýblge 1 teńge qa­tynasy boıynsha júrgizilgeni esimde. Mundaı baǵamdyq aıyrma problema týǵyzǵan joq pa?

– Bizdiń baǵamdy Memlekettik komıssııa makroekonomıkalyq jaǵdaılarymyzǵa qaraı aı­qyn­dady. Alaıda, tutastaı alǵanda respýb­lıka úshin baǵamdaǵy mundaı aıyrmashylyq bizdiń Reseı aldyn­daǵy memlekettik bory­shymyz­dyń kóbeıgenin ǵana bildirdi. Taraptardyń kelisimine sáıkes ony saqtaý qajet boldy. Onyń bárin biz jaqsy túsindik. Buǵan qosa aıyrbastaýdyń reseılik baǵamy bizdiń teńgege kóshýimizden buryn belgilengen bolatyn.

Sonymen birge, Qazaqstannyń, birinshiden, sońǵy sátke deıin rýbl aımaǵynda bolý ssenarııin qarastyrǵanyn este saqtaǵan abzal. Bizdiń ol jaqta kútpegen qo­naq ekenimizdi túsingennen keıin ǵana Prezıdent pen Úkimet tól valıýtaǵa kóshýge daıyndalý týraly arnaıy komıssııaǵa jáne Ulttyq Bankke nusqaý berdi. Ekinshiden, Qazaqstanǵa deıin óz­deriniń ulttyq valıýtalaryna birneshe memleket kóshken bolatyn. Onyń ishinde Reseıdiń ózi de.

 

TEŃGERIM ÚSh JYLDAN KEIIN SÁIKES KELDI

– Shynyn aıtqanda, mem­le­kettik boryshqa qatysty jaǵ­daıdyń qalaı aıaqtalǵany esimde joq. Teńgerim sáıkes keldi me?

– Sol qarasha aıynda biz teńgeni aınalymǵa tez ári dál engizip, negizgi aqsha somasyn jınaqtap, bárin aktıvteı otyryp, ony Reseıdiń Ortalyq bankine berdik. Alaıda, memlekettik borysh máselesi birneshe jyldan keıin ǵana sheshildi. Burynǵy KSRO-nyń búkil memleketteri aqshany tapsyrmaıynsha Reseı esepti moıyndaǵan joq. RF Ortalyq banki árbir res­pýblıkamen salystyryp tekserýdi júrgizip, ımport-eksport aǵyny, respýblıkalarǵa jiberilgen jáne qaıtyp kelgen aqshanyń kólemi eseptelgennen keıin, bir memleketten (burynǵy respýblıkadan) basqa memleketke barlyq aqsha aǵyny eskerilgennen keıin ǵana qalǵan memlekettik boryshtardyń búkil somalaryna qol qoıyldy.

Odan soń Reseıden ǵana emes, Ýkraınadan jáne barlyq qalǵan respýblıkalardan alynǵan syrtqy boryshty retteýge qatysty kelissózder bastaldy. Iаǵnı, kimniń kimge jáne qansha aqsha qaryz ekeni barynsha muqııat esepteldi. Biz bul syrtqy borysh somalaryn tirkep, olardy borysh retinde eseptedik. Nátıjesinde, Qazaqstan KSRO qurylymynda shıkizat bazasy bolǵandyqtan, barlyq derlik iri respýblıkalarǵa qaryz bolyp shyqty. Odan keıin búkil respýb­lıkalarmen kimniń, qansha jáne qalaı boryshty óteıtinin anyqtap, kestelerin jasap, merzimderin aıqyndadyq. Osynyń bárin salys­tyrý óte qıyn boldy. Býhgalterııa qyzmetkerleri jáne bizdiń baǵdar­lamashylar barlyq memlekettermen bárin salystyryp tekserý úshin úsh jyl boıy bankten kúni-túni shyqpaı jumys istedi deýge bolady. Kúndiz aǵymdaǵy tólemderdi eseptep, túnde eski boryshtardy sanadyq. Tek Ulttyq Bank qana emes, barlyq mınıstrlikter bul jumysqa tartyldy: olar da salystyryp tekserý jumystaryn júrgizip, kimniń kimge qansha qaryz ekenin anyqtady.

– Qazaqstan bárinen buryn qaı respýblıkamen ózara salys­tyryp tekserýdi aıaqtap, boryshtar boıynsha barlyq esep aıyrysýlaryn aıaqtady?

– Birin­shi bolyp Kavkaz respýb­lıkalarymen barlyq salystyryp tekserýdi aıaqtadyq. Moldovamen esep aıyrysýy­myz meılinshe qalypty ótti. Bul jyldamdyq aıtarlyqtaı emes ózara syrtqy saý­da qarym-qa­tynastarymen baılanysty. Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, О́zbekstan jáne Tájikstan sııaqty respýblıkalarmen esep aıyrysýy­myz aýqymdy boldy. Qalǵan memlekettermen salystyryp tekserýdi birtindep, kezeń-kezeńimen júrgiz­dik. Qyrǵyzstanmen ózara boryshtar boıynsha kóp esep aıyrysý jasaǵanymyz esimde. Bul shekara mańyndaǵy saýdanyń edáýir kólemine de baılanysty boldy. Sondaı-aq, Belorýssııamen de qarym-qatynasymyz belsendi boldy. Keńestik kezeńdegi boryshtar boıynsha máselelerdi retteýdegi sońǵy núkte Reseımen qoıyldy. Alaıda, bul, osyǵan deıin aıtyp ótkenimdeı, Reseıdiń barlyq burynǵy keńestik respýblıkalarmen salystyryp tekserý júrgizýinen keıin ǵana múmkin boldy, ıaǵnı árbir respýblıka boıynsha barlyq teńgerimder rastalyp, qol qoıylǵanǵa deıin.

– Teńgerimder jınaqtalyp, boryshtar aıqyndalǵannan ke­ıin­gi qarym-qatynastar qalaı qalyptasa bastady?

– Búkil álemdegi qatynastar sııaqty: táýelsiz memleketterdiń ortalyq bankterinde tıisti korrshottar ashyldy. KSRO respýb­lıkalary bólinip, ózderiniń valıýtasyn basyp shyǵarmas buryn Reseıdiń Ortalyq banki barlyq respýblıkalarǵa esep aıyrysý jasaý úshin korrshottar ashty. Al Qazaqstan tól valıýtasyna kóshken kezde QR Ulttyq Banki emıssııalyq ortalyqqa aınalyp, óziniń IJО́-sin esepteı bastady, sol kezde RF OB-men sheteldik memleketpen sııaqty qarym-qatynastar bastaldy. Sodan beri, eger bizge reseılik qolma-qol aqsha qajet bolsa, biz ony RF OB-daǵy ózimizdiń korrshotymyzdan aldyq jáne áli de sodan alamyz, Reseıden rýbl satyp alamyz jáne aqy tóleımiz.

– Teńge engizilip, Reseımen búkil esep aıyrysýlar aıaqta­l­ǵannan keıin demalýǵa múmkin­digińiz boldy ma?

– Joq, odan keıin Qazaqstannyń ortalyq banki otandyq tó­lem júıesin nólden bastap qu­rý, baǵdarlamalar ázirleý, býhgal­­terlik eseptiń halyqaralyq qar­jylyq eseptilik standarttaryna kóshý jumystaryn bastady. Ol týraly kelesi joly sóıleseıik!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Alevtına DONSKIH.

 

ÁRBIR QARYZ ALÝShY KREDITTI QALAI О́TEITININ BILÝI TIIS

Bankterdiń ekonomıkany kredıtteý kólemi birneshe jyl boıy ósip, 2013 jylǵy ekinshi jartyjyldyqtyń basynda 10,3 trln. teńgeden asty. Bul rette jeke tulǵalardy kredıtteý kólemi 3 trln. teńgeden asyp jyǵyldy. Mundaı jaǵdaıda qaryz alýshylardyń ótken kredıt daǵdarysynyń sabaqtaryn umytpaǵany mańyzdy, qaryzdy almas buryn ony qandaı qarjy kózinen alatynyn jáne qalaısha óteıtindigin túsiný qajet.

2010 jyly bank zańnamasyna ózgerister engizilgennen keıin qaryz alýshylarǵa bank qaryzyn óteý ádisin tańdaý quqyǵy berildi. Is júzinde bank qaryzy sharttarynda bankter, ádette, banktiń ózi ázirlegen óteýdiń basqa ádisterin paıdalanýǵa zańnamalyq turǵydan ruqsat etilgenimen, qaryzdy óteýdiń annýıtettik jáne ártaraptandyrylǵan ádisterin paıdalanady. Olar qandaı ádister, olardyń artyqshylyqtary men kemshilikteri qandaı?

Annýıtet

Kredıt boıynsha annýıtettik tólemder júrgizgen jaǵdaıda aı saıyn kezeńge eseptelgen paıyz ben negizgi boryshtyń bir bóliginen turatyn, kólemi boıynsha teń soma tólenedi. Árbir aı saıynǵy tólemdi júrgizgennen keıin kredıt boıynsha negizgi borysh somasy azaıady, odan keıingi aıdyń paıyzdyq syıaqysy aǵymdaǵy boryshtyń qaldyǵyna esepteledi, alaıda, aı saıynǵy tólem somasy ózgerissiz qalady.

Aı saıynǵy annýıtettik tólem eki quramdas bólikten – úlesi teń qalypta ulǵaıyp otyratyn negizgi boryshty (kredıt somasynyń qaldyǵyn) qaıtarýdan jáne kezekti tólemdi jasaǵan kezde úlesi tıisinshe azaıyp otyratyn eseptelgen paıyzdan turady.

Tómendeı otyryp, nólge teńesedi

О́teýdiń ártaraptandyrylǵan ádisinde qaryzdyń negizgi somasy teń úlestermen tólenedi. Paıyz qaldyqqa da esepteledi (kredıtti óteýdiń mundaı tásilin «kommersııalyq», «klassıkalyq», «paıyzdy qaldyqqa esepteý» dep te ataıdy). О́teýdiń ártaraptandyrylǵan ádisin tańdaǵan kezde óteletin aı saıynǵy soma bir aıdaǵy negizgi borysh pen eseptelgen paıyzdyń teń bóliginen quralady. Demek, tólemderdiń aı saıynǵy mólsheri turaqty emes, kredıtteýdiń búkil merzimi ishinde birkelki tómendep otyrady. Kredıtti óteýdiń bul tásili kredıt boıynsha birinshi tólemniń búkil kredıtteý merziminde eń kóp, al alǵashqy jyldardyń qarjylaı salmaq túsý turǵysynan eń aýyr bolatynyn boljaıdy.

Tańdaý quqyǵy

Agenttik basqarmasynyń «Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý men qadaǵalaý agenttigi basqarmasynyń «Kredıtteý jónindegi qujattamasyn júrgizý erejesin bekitý týraly» 2007 jylǵy 23 aqpandaǵy № 49 qaýlysyna tolyqtyrýlar engizý týraly» 2010 jylǵy 29 naýryzdaǵy № 38 qaýlysymen kredıt berý týraly shartty jasaǵanǵa deıin qaryz alýshyǵa kredıtti óteý ádisin tańdaý úshin ártúrli ádistermen eseptelgen kredıtti óteý kestesin tanysýǵa berý talaby belgilengen.

Sonymen qatar, ıpotekalyq kredıtteý jáne qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń jáne ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerine qatysty 2011 jylǵy aqpanda zańnamaǵa mańyzdy ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen bolatyn. Atap aıtqanda, «QR bankter jáne bank qyzmeti týraly» QR Zańynyń 39-baby ózgertildi, bankterdiń qaryz alýshylarǵa eń kem degende eki ádisin: ártaraptandyrylǵan jáne annýıtettik ádisterdi usyný mindetimen tolyqtyryldy.

Qaryz alýshynyń qandaı da bir óteý ádisin tańdaýy jazbasha túrde belgilenedi. Eger qaryz alýshy jeke tulǵa bolyp tabylsa, qaryzdy óteý kestesinde qaryz alýshynyń tańdaǵan ádisi týraly belgi bar qaryzdy óteýdiń bank usynǵan ádisteriniń tizbesi bolýy tıis.

Sonymen birge, qaryzdy óteýdiń ádisin tańdaý qaryz alýshynyń qalaýyna ǵana negizdelmeıtinin atap ótken jón.

Qaryz alýshynyń jetkilikti jáne turaqty kirisiniń bolýyna tikeleı baılanysty qaryz alýshynyń qaryzdy tańdap alynǵan ádispen óteýge qabiletiniń bolýy óteý ádisin tańdaýdaǵy mańyzdy faktor bolyp tabylady.

Sebebi, zańnamalyq turǵydan qaryz alýshyǵa tańdaý berilgendikten, qandaı da bir ádistiń tıimdi ári artyq ekendigi týraly másele týyndaıdy.

Salystyrý ádisteri

Qandaı da bir ádistiń tıimdiligi, ádette, alynǵan qaryz boıynsha jı­yntyq syıaqy somasyn salystyrý jolymen aıqyndalady. Kredıtteý talaptarynyń birdeı bolýy (merzimi, somasy, paıyzdyq mólsherlemesi) jaǵdaıynda annýıtettik ádiste syıaqy boıynsha tólemderdiń jalpy somasy ártaraptandyrylǵan ádis boıynsha tólemderdiń jalpy soma­syna qaraǵanda kóbirek bolatynyn barlyq qaryz alýshylar bilýi qajet. Mundaı aıyrmashylyq annýıtettik ádis kezinde bastapqy tólemder syıaqyny, al qal­ǵan bólikten kredıttiń ózin óteýge ji­beriletindigine, soǵan baılanysty qaryz alýshy negizgi boryshty baıaýyraq tólep, tıisinshe, qaryzdy paıdalanǵany úshin syıaqyny kóbirek tóleıtindigine baılanysty.

Annýıtettik ádistiń artyqshylyǵy qaryz alýshynyń aı saıyn bir somany tóleýinde. Ol otbasy bıýdjetin tıimdi josparlaýǵa kómektesedi.

Annýıtettik ádistiń taǵy bir artyq­shylyǵy – tólem qabiletine qoıylatyn talap.

Annýıtettik ádispen salystyrǵanda ártaraptandyrylǵan ádistiń jıyntyq soma bóliginde aıtarlyqtaı arzan bol­ǵanyna qaramastan, kredıtti ártarap­tandyrylǵan tólemdermen óteý, kredıt boıynsha alǵashqy tólemderdiń búkil kredıtteý kezeńinde eń qomaqty, al alǵashqy jyldar – qarjylyq salmaq turǵysynan eń aýyr bolatynyn boljaıdy.

Tıisinshe ártaraptandyrylǵan tólem­derdi tańdaǵan kezde otbasynyń jalpy kirisi annýıtettikke qaraǵanda shamamen tórtten bir bólikke kóbirek bolýy tıis.

Qaryz alýshyǵa arnalǵan esep

Durys túsiný úshin mysal keltireıik. Aıtalyq, qaryz alýshy 100 000 valıýta birligin, jyldyq 20%-ben, 24 aıǵa qaryzǵa aldy. О́teýdiń annýıtettik ádisi jaǵdaıynda aı saıyn óteletin tólem somasy 5 089,58 valıýta birligin quraıdy, búkil kredıtteý kezeńinde (24 aı) qaıtarylatyn jalpy soma 122 149,92 valıýta birligin quraıdy. О́teýdiń ártaraptandyrylǵan ádisi jaǵdaıynda birinshi tólem 5 833,33 valıýta birligine teń jáne ol birtindep azaıa beredi, al qaıtarylatyn jalpy soma 120 833,33 valıýta birligin quraıdy. Qandaı qorytyndy shyǵarý kerektigi aıtpasa da túsinikti.

Al endi tólem qabiletin baǵalap kórelik. Aıtalyq, eger aı saıynǵy tólem somasy klıenttiń ortasha aılyq tabysynyń 40%-nan aspasa (bul – shartty talap, ol ár bank­te ártúrli bolýy múmkin), klıent tólem qabileti bar dep sanalady. Osylaısha, joǵaryda kórsetilgen mysal jaǵdaıynda qaryz alý úshin, annýıtettik ádisti tańdaǵan kezde qaryz alýshynyń ortasha aılyq tabysy 12 724 valıýta birliginen, al ártaraptandyrylǵan ádisti tańdaǵan kezde 14 583 valıýta birliginen kem bolmaýy tıis. Demek, óteýdiń ártaraptandyrylǵan ádisin tańdaǵan kezde tólem qabiletine qoıylatyn talap qatańyraq bolatynyna daıyn bolýy kerek.

О́kinishke oraı, qaryz alýshy – jeke tulǵalardyń kópshiligi bankke belgili bir qaryz somasyn alý úshin emes, «jalaqyma qaraı barynsha eń kólemdi» qaryzdy alý qaǵıdatymen barady. Iаǵnı bankte ortasha aılyq kirisin kórsete otyryp, klıentter bank bere alatyn eń kóp somany alǵysy keledi. Árıne, tólem qabiletine qoıatyn talap birdeı bolǵanymen, sol klıent ártaraptandyrylǵan ádiske qaraǵanda, annýıtettik ádisti tańdaǵan kezde somasy kóbirek qaryzdy ala alady. Osyǵan baılanysty qaryz alýshylar jappaı annýıtettik ádisti tańdaıdy. Árıne, bankter de qaryz alýshynyń osy ádisti tańdaǵanyn qalaıdy.

Biraq, annýıtettik ádistiń qolaıly, artyq bolǵanyna qaramastan, qaryz alýshylar annýıtettik ádis kezinde jıyntyq syıaqy somasynyń ártaraptandyrylǵan ádiske qaraǵanda kóp bolatynyn bilýi tıis.

www.afn.kz saıtynyń «Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylarǵa arnalǵan aqparat» bóliminde qaryz boıynsha aı saıynǵy tólemderdi óz betinshe esepteýge bolatyn jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń, áleýetti qaryz alýshy bıýdjetiniń, annýıtettik jáne ártarap­tandyrylǵan ádistermen bereshekti óteý kesteleriniń esebi berilgen.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń www.nationalbank.kz saıtynda da Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetine arnalǵan betti ashý josparlanyp otyr, onda kórsetilgen esepteýler ornalastyrylatyn bolady.

Jasulan MURATOV,

QR UB Jambyl fılıaly ekonomıkalyq taldaý jáne statıstıka bóliminiń bastyǵy.