Qazaq tarıhynyń bir kezeńi

Osy oraıly sátti paıdalanǵan Jumysshylar men sharýalar keńesin qoldaýshy bolshe­vık­terdiń yqpaly artty. Nátıjesinde, 1917 jyly 24 qazanda (6 qarashada) Peterborda qarýly kóterilis bastalyp, 25 qa­zanda (7 qarashada) Áskerı-re­volıýsııalyq komıtet Ýaqytsha úki­mettiń bıligi joıyl­ǵanyn jarııa­lady. Osylaısha Qazan tóńkerisi jeńiske jetti.

1917 jyly 25 qazanda Keńes­ter­diń II Búkilreseılik sezi ashyl­dy. Osy jıynda tóńkeris kósemi V.I.Le­nınniń bastaýymen úndeý qa­byldanyp, búkil bılik Keńesterdiń (Sovetterdiń) qolyna kóshetindigi jarııalandy.

Reseıdiń qol astynda bolyp kelgen orys emes basqa halyq­tar Qazan tóńkerisinen keıin otar­shyldyqtyń buǵaýynan bosanyp, táýelsizdik alatyn shyǵarmyz dep úmittendi.

Sonyń biri qazaqtar edi. Osy tusta qazaq zııalylary kúlli Orta Azııa aýmaǵyna kóshbasshylyq jasaıtyndaı deńgeıge kóterilgen bolatyn. Mysaly, az ǵana ýaqyt ómir súrgen Ýaqytsha úkimet Torǵaı oblysyna Álıhan Bókeıhanovty, Jetisý oblysyna Muhamedjan Ty­nysh­baevty, Túrkistan gýbernııasyna Mustafa Shoqaıdy basshylyq qyzmetke taǵaıyndaǵan bolatyn.

Qazaqstan jáne Túrkistan ólkesinde Keńes ókimetiniń ornaýy

Keńes ókimetiniń Qazaqstanda ornaýyna bolshevıkterdiń halyqqa beıbitshilik, jumysshylarǵa zaýyt pen fabrıka, sharýalarǵa jer, ulttar men ulystarǵa teńdik pen bostandyq berý jónindegi ýádesi óz septigin tıgizgeni sózsiz. Keńes bı­ligi eń aldymen:

Syrdarııa, Aqmola oblystary jáne Bókeı ordasynda beıbit jolmen ornady.

Torǵaı, Oral, Orynbor, Semeı jáne Jetisý oblystarynda Keńes ókimetin ornatý úshin qııan-keski kúres boldy.

Perovsk (Qyzylorda) jumys­shylary men soldattary ókimet bıligin 1917 jyly 30 qazanda (12 qarasha) óz qolyna aldy.

1917 jyldyń qarasha aıynyń orta kezinde Keńes bıligi Chernıaev (Shymkent) qalasynda ornady.

Qarasha-jeltoqsan aılarynda Keńes bıligi Áýlıeata, Túrkistan, Qazaly, Aral kentinde jáne oblys­tyń basqa da iri eldi meken­derinde beıbit jolmen ornady.

Kókshetaý, Pavlodar, Atbasar, О́skemen ýezderinde orys-kazak ásker­leriniń basym bolýynan Ke­ńes ókimeti úshin kúres biraz qıyndyqqa tap boldy.

1918 jyly naýryz aıynda Jar­­kentte, Sergıopolde (Aıagóz), Tal­dyqorǵanda, sáýirdiń bas kezinde Lepside Keńes bıligi ornady.

Keńes ókimeti eń sońǵy or­naǵan aýmaq Oral qalasy boldy.

Sóıtip, 1917 jyldyń qazan aıy­nan bastap 1918 jyldyń naýryz aıyna deıin Keńes ókimeti Qazaq­stannyń kóp jerinde jeńiske jetti. Qazaqstanda Keńes ókimetin ornatý isine Á.Jangeldın, S.Seıfýllın, K.Sútishev, A.Asylbekov, Á.Maı­kó­­tov, I.Dýbynın, K.Shýgaev, Iа.Ýsha­nov, A.Imanov, S.Svıllıng, T.Rys­qulov, T.Bokın, P.Vınogradov, L.Eme­lev, T.О́tepov, A.Rozybakıev, t.b. ne­ǵurlym belsene qatysty.

Al 1917 jyly 15-22 qarashada Tashkentte bolǵan ólkelik sezde jańa ókimet «Túrkistan Halyq komıssarlary keńesi» ornady. Ke­ńe­stiń 14 adamdyq quramynda musyl­man ókili bolmady. Keńes­tiń tóraǵasy F.Kolesov: «Musyl­mandardy joǵarǵy ókimet organ­daryna ótkizý múmkin emes, óıt­keni jergilikti halyqtyń bizge kózqarasy belgisiz jáne olardyń eshqandaı proletarlyq uıymy joq», dep málimdedi.

1917 jyly 22 qarashada Qoqan qalasynda bolǵan Búkil Túrkis­tandyq IV sezde Túrkistan avtonomııasy, ıaǵnı Túrkistan úkimeti qurylǵany týraly jarııalandy. Bul úkimet keıbir derekterde «Qoqan avtonomııasy» dep te atala­dy. Alǵashqy basshysy M.Tynysh­baev, odan keıingi basshy qyzmetin Mustafa Shoqaı atqardy.

1918 jyly 20 sáýirde Tashkentte Túrkistan Keńesteriniń V sezi boldy. Bul sezde quramynda Jetisý oblysy bar Túrkistan avtonomııaly Keńestik Sosıalıstik respýblıkasy jarııalandy. Onyń quramyna Qazaqstannyń ońtústigindegi Jeti­sý, Syrdarııa oblystary kirse, Aqmola, Semeı oblystary ortaly­ǵy Omby qalasy bolǵan Batys Sibir ólkesine; Torǵaı, Oral oblys­tary Orynbor gýbernııasyna; Bókeı Orda­sy Astrahan qaramaǵyna qa­ras­ty jaǵdaı qalyptasty.

Alashtyqtar hám Keńes ókimeti

Osy tusta ózin ózi bıleý quqy­ǵyn talap etýdi zańdy prosess retinde túsingen Alash arystary Keńes ókime­timen kelissóz júrgizip, ulttyq avtonomııa máselesin sheshý­di qolǵa aldy. Osy maqsatta 1918 jyly naýryzda Alashorda úkime­tiniń tapsyrýymen Halel jáne Jahansha Dosmuhamedovter Oral­dan Máskeýge baryp, Halyq Ko­mıssarlary keńesiniń tóraǵasy V.I.Lenın jáne Ult isteri jó­nin­degi halyq komıssary I.V.Sta­lınmen kezdesip, olarǵa 1917 jyly jeltoqsanda ótken II Qazaq seziniń qaýlysyn tabys etti.

Stalın qaýlymen tanysqannan keıin 19-20 naýryzda Semeıdegi Á.Bó­keıhanov jáne H. Ǵabbasovpen telefon arqyly sóılesti. Sóz Alashorda avtonomııasynyń már­tebesi týraly boldy. Telefon ar­qyly suhbattasqan I.Stalınniń sózi «Saryarqa» gazetiniń betinde qazaq tiline aýdarylyp jarııalandy. Onda: «Reseıdegi halyqtardyń quqyqtary týraly halyq komıssarlary shyǵarǵan belgili erejesi bul kúnge ult máselesi taqyrybyn Keńes ókimetiniń negizgi qyzmet jobasy etip keledi. Úshinshi sovetter sezi osy erejeni jalǵastyrýǵa qaýly qyldy. О́zińiz bizge tapsyryp otyrǵan jalpyqazaq seziniń qaýlysy túgelimen joǵarǵy jo­baǵa saı keledi. Biraq jalǵyz-aq shart qoıamyz: eger sizdiń sezdiń qaýlysy ókilderińizdiń sovet ókimetin tanýǵa qarsy bolmasa bolǵany. Úshinshi sovetter sezi sovettik federasııa jobasyn jasap, bul joba Sovetter seziniń bekitýine salynsyn dep qaýly qylyndy. Buǵan qaraǵanda endi sózdi qoıyp, iske kirisý kerek, ıaǵnı turmysy bir, salty basqa halyqtar jergilikti sovettermen qosylyp, avtonomııa, federasııalaý, teginde basybaıly bólinip ketý sekildi ult nıetterin jaryqqa shyǵarýǵa sez shaqyratyn komıssııa qurýǵa tyrysý kerek. Biz oılaımyz, jalpy qazaq-qyrǵyzdyń ókilderi tez qamdanyp, yńǵaıly ýaqytty ótkizbeı, jergilikti Sovettermen birigip, álgideı komıssııany qurar. Sizden ótinetinimiz, bizdiń osy jobamyzdy Alashordanyń Keńesine salyp jaýap qaıtarsańyzdar eken» degen mazmunda boldy.

О́kinishke qaraı, Ult isteri jó­nindegi halyq komıssary alash­tyq­­tardyń qoıǵan talap-sharttaryna resmı túrde jaýap bermedi. Sebebi alashordalyqtardyń avtonomııa qurý jónindegi talaptary Keńes ókimetiniń múddesine qaıshy keletin edi.

Sondyqtan da H.Ǵabbasov 1918 jyldyń 1 sáýirinde RKFSR Ha­lyq komıssarlary men Ult isteri jónindegi komıssarıatqa jedelhat joldap, qazaq halqynyń ulttyq tutastyq múddesin kózdeıtin Alash­orda ókimetin tez arada resmı túrde moıyndaýyn taǵy da talap etti. Keńes ókimeti mundaı talaptardy jaýapsyz qaldyrdy.

Osylaısha, alashtyqtardyń Keńes ókimeti sheńberinde birtutas ulttyq memleket qurýǵa talpy­nysy nátıjesiz aıaqtaldy. Bol­shevıkter Alash partııasyna ulttyq býrjýazııa men feodaldyq top­tardyń taptyq múddesin qor­ǵaı­tyn, proletarlyq revolıýsııa jo­lyndaǵy kedergi esebinde qarady.

Alash basshylarynyń Keńes ókimetimen júrgizgen kelissózderi nátıjesiz aıaqtalýyna 1917 jyl­dyń kúzinde qurylǵan, jetekshisi Kól­baı Toǵysov bolǵan, ózderin «Qyr­ǵyz (qazaq) sosıalıstik par­tııa­sy» dep ataǵan «Úsh júz» par­tııa­sy da yqpal jasady. 1918 jyl­dyń bas kezinen-aq «úshjúzshiler» bolshevıktermen odaqtasyp, Alash­ordaǵa qarsy kúresti.

Osy aralyqta qazaq jerindegi Keńes bıligi kúsheıe tústi. Olar da 1918 jyly 21 naýryzda Orynborda Keńesterdiń birinshi Torǵaı oblys­tyq sezin ashty. Osy jıynda qazaq jerindegi jergilikti basqarý júıesi, áleýmettik máseleler ja­ıyn­da qaýly qabyldanyp, sonymen qatar Alash qozǵalysynyń únqaǵazy, «Qazaq» gazetin jabý týraly sheshim qosa shyqty.

Keshikpeı, 1920 jyly 9 naý­ryzda Kazrevkom «Alashorda» býrjýazııalyq úkimetin joıý týraly buıryq shyǵardy. Sóıtip, qazaq tarıhynda tuńǵysh ret ulttyq memleket qurýǵa talpynǵan qazaq zııalylarynyń áreketi sátsizdikke ushyrap, osy iske bastamashy bol­ǵan tulǵalardyń bári qýǵyn-súrginge tap boldy, keshikpeı bar­lyǵy derlik atyldy.

Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń qurylýy

Alash qozǵalysyna tusaý sa­lynǵannan keıin qazaq dalasynda Keńes bıligi kúsheıdi. 1919 jyly 19 qyrkúıekte Qazaq áskerı revkomy óziniń basqarý ortalyǵyn Orynbor etý jóninde sheshim qabyldady. Kırvoenrevkom (Qazaq áskerı revolıýsııalyq komıteti) alǵashqy tóraǵasy S.S.Pestkovskııdiń este­liginde: «Bolashaq sosıalıstik mem­leket astanasy proletarıaty bar qala bolý kerek. Osy esepten men Keńes úkimeti aldynda Oryn­bordy Qazaq AKSR quramyna qosý­dy suradym» degen joldar bar (Qal­muqan Isabaev. Patshadan shen alǵan qazaqtar. «О́lke», 2007 j. 7-b).

Sóıtip, 1920 jylǵy tamyzdyń 26-ynda Búkilodaqtyq Ortalyq At­qarý Komıteti men RSFSR Halyq Komıssarlary Sovetiniń «Qyrǵyz (Qazaq) Avtonomııaly Keńestik Sosıa­lıstik Respýblıkasyn qurý týraly» Dekretine qol qoıdy. Osy qu­jattyq negiz boıynsha 1920 jyly 2-12 qazanda Orynborda ót­ken Qa­zaq­stan Keńesteriniń Qu­ryl­taı sezi RSFSR quramynda Qazaq Av­tono­mııalyq Keńestik Sosıa­­lıstik Respýblıkasy quryl­ǵanyn jarııa­lady.

Sonymen qatar atalmysh sezde Qazaq Avtonomııalyq Keńestik Sosıa­lıstik Respýblıkasy eńbek­shileri quqyqtarynyń Deklara­sııasy qabyldandy. Osyndaǵy quqyq­tyq qujattar keıin táýel­siz Qazaqstan Respýblıkasy atanýy­myzǵa negiz bolǵany anyq.

Sol kezdegi Qyrǵyz (Qazaq) Av­tonomııaly Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń ákimshilik-terrı­torııalyq quramy mynadaı boldy. Semeı oblysyna – Pavlo­dar, Semeı, Zaısan, О́skemen, Qara­qaraly ýezderi, Torǵaı oblysyna – Atbasar, Aqmola, Kókshetaý, Petropavl, Yrǵyz ýezderi, Oral oblysyna – Oral, Ilbishin, Temir, Gýrev ýezderi qarasty boldy. Onyń syrtynda, Mańǵyshlaq ýezi, Zakaspıı bolysy, Krasnovodsk ýe­ziniń Adaı bolystary, Bókeı ordasynyń terrıtorııasy endi.

1921 jyly 25 sáýirde KAZSIK-tiń tótenshe ókiletti komıs­sııasynyń sheshimimen Aqmo­la gýbernııasy qurylyp, ortaly­ǵy Petropavl qala­sy boldy. Qura­myna burynǵy Atbasar ýezi (51 bolys), Aqmola ýezi (75 bolys), Kókshetaý ýezi (63 bo­lys), Petro­pavl ýezi (44 bolys) endi.

1924 jyly Túrkistan ASSR-iniń Syrdarııa, Jetisý oblys­taryndaǵy qazaq aýyldary QazASSR-iniń qura­myna birikti. Orynbor gýbernııasy QazASSR-iniń quramynan shy­ǵyp, RSFSR quramyna engizildi. Osy­laı qazirgi táýelsiz Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń terrıtorııasy qalyp­tasty.