Jyl basynan bergi aralyqta ranking.kz málimeti boıynsha, Qazaqstanda 8 myń kıbershabýyl tirkelgen. Ǵalamdyq sıfrlandyrý ǵasyrynda aqparattyq qaýipsizdik máseleleri, sonymen qatar paıdalanýshylardyń sandyq saýattylyǵyn arttyrý men aqparattyq qoǵamnyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri burynǵydan da ózekti bolyp otyr, dep habarlady Egemen.kz.
Kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etýge qandaı faktorlar áser etedi jáne joǵary deńgeıli mamandardyń Qazaqstannyń IT-salasynda kóbeıýi úshin qandaı áreketter jasalyp jatqany týraly suraqtarymyzǵa Sátbaev ýnıversıteti Kıbernetıka jáne aqparattyq tehnologııalar ınstıtýtynyń dırektory Nurgúl Seılovamen jaýap bergen edi.
– Kıberqalqan ıdeıasyn sátti iske asyrý neni bildiredi ári onyń negizi qaıda jatyr?
– Búgingi tańda aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar (AKT) adamdardyń ómir súrý saltyn ózgertip qana qoımaı, sondaı-aq tutastaı qoǵamnyń da ómirin ózgertýde. Aqparattyq qaýipsizdik – bul ulttyq qaýipsizdikpen tikeleı baılanysty IT-salasy. Kıberqaýipsizdik tujyrymdamasynda («Qazaqstannyń kıberqalqany») jáne «Sıfrlyq Qazaqstan-2020» baǵdarlamasynda aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar men aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy oqý-zertteý mindetterin oryndaýǵa mamandandyrylǵan Qazaqstannyń joǵary oqý oryndaryna zo bólinip otyr.
– Aqparattyq tehnologııalar men aqparattyq ázirlemeler jasaý salasy turaqty damý ústinde, osy jyldam ózgerister mamandardy daıarlaý men oqytý ádisterine áser ete me?
– Sátbaev ýnıversıtetiniń Kıbernetıka jáne aqparattyq tehnologııalar ınstıtýty Qazaqstan Respýblıkasynyń IT-ındýstrııasy úshin joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimniń jańa bilim berý baǵdarlamalary boıynsha kadrlar daıarlaıdy. Instıtýt kafedralarynda aqparattyq qaýipsizdik jáne ony qorǵaý salasynda joǵary bilikti tehnıkalyq kadrlardy daıarlaýda úlken tájirıbesi bar; jasandy ıntellekt; aqparattyq júıelerdi jobalaý jáne qurý; baǵdarlamalyq jasaqtamany ázirleý, málimetterdi taldaý jáne mashınalyq oqytý jáne ınjenerlik mehanıka salasynda mamandar daıarlaıdy. Instıtýt Qazaqstan Respýblıkasynyń jetekshi uıymdarymen, sonymen qatar Kasperskıı zerthanasymen, Positive Technologies, Falkongeız, Cisco jáne basqa kompanııalarmen yntymaqtastyqta.
– Jas mamandardyń aldynda qandaı mindetter tur jáne otandyq bilim álemdik standarttar men talaptarǵa qanshalyqty sáıkes keledi?
– Jyl saıyn ınstıtýt túlekteri banktik jáne memlekettik qurylymdarǵa, korporasııalarǵa, quqyq qorǵaý organdaryna jáne ınstıtýt uzaq jyldar boıy kadrlar daıarlaýda yntymaqtastyq qarym-qatynas jasap kele jatqan uıymdarǵa jumysqa ornalasyp, tabysty eńbek etedi. Sheteldik jetekshi ýnıversıtettermen jáne ǵylymı ortalyqtarmen tyǵyz baılanys oqytý prosesin halyqaralyq deńgeıge kóteredi. Bizdiń seriktesterimiz: Kembrıdj ýnıversıteti, Lotarıngııa ýnıversıteti, Pennsylvania State University, National University of Singapore, National Tech Institute of Calicut, University Putra Malaysia, Belsko-Bıala ýnıversıteti (Polsha), Ulttyq avıasııalyq ýnıversıtet (Ýkraına, Kıev), «Máskeý elektrondy tehnıka ınstıtýty» ulttyq zertteý ýnıversıteti (Zelenograd, Reseı), Sankt-Peterbýrg Ulttyq aqparattyq tehnologııalar, mehanıka jáne optıka ǵylymı-zertteý ýnıversıteti (Reseı, Sankt-Peterbýrg), «MIFI» Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıteti (Máskeý, Reseı), A.S.Popov atyndaǵy Odessa ulttyq akademııasy, Igor Sıkorskıı atyndaǵy Kıev polıtehnıkalyq ınstıtýty (Kıev, Ýkraına) jáne t.b.
– Búgingi tańda qandaı jetistiktermen maqtanýǵa bolady?
– Instıtýttyń professorlyq-oqytýshylyq quramy aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, quraldar men tehnologııalarynan ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizedi. Jasandy ıntellekt salasynda zertteýler, úlken derekterdi taldaý boıynsha zertteý júrgizedi. Granttyq ǵylymı jobalar júzege asyrylýda: ýran jáne munaı ken oryndaryn ıgerýdi basqarýdyń jáne sheshim qabyldaýdyń zııatkerlik júıesi; bólshekterdiń shekaradan aınalyq jáne dıffýzııalyq shaǵylysýynyń tabıǵı jaǵdaıynda taqty jýyqtaýdaǵy Bolsman momenttik teńdeýleriniń stasıonarlyq emes bir ólshemdi júıesi; shıfrlaýdyń blokty sımmetrııalyq algorıtmin jasaý jáne t.b. Zertteý nátıjeleri konferensııalarda baıandalady, sondaı-aq joǵary ımpakt-faktory bar Scopus jáne Web of Science málimetter bazasynda ındekstelgen. Ǵalymdardyń ázirlemeleri patentteledi. Patent aqparattyq qaýipsizdiktiń ózekti máselesine – krıptografııalyq júıelerdi apparattyq túrde júzege asyrýǵa arnalǵan.
– О́ndiriske nemese bilim berý úrdisinde iske asqan jobalar jóninde aıtyp ótseńiz...
– Jyl saıyn ózekti taqyryptar boıynsha dıplomdyq jobalar qorǵalyp, olar keıin oqý prosesine jáne óndiriske engiziledi. Bul asımmetrııalyq krıptojúıelerdiń negizgi operasııalyq bloktaryn taldaýmen jáne damytýmen baılanysty, sondaı-aq kvanttyq tehnologııalar negizinde aqparattyq qaýipsizdik júıelerin ázirleý jáne zertteý, akýstıkalyq (sóıleý) aqparattardy qorǵaýdyń tehnıkalyq quraldaryn zertteý, málimetterdi taldaý jáne mashınalyq oqytý jáne t.b. baılanysty jumystar.
- Áńgimeńizge rahmet.