Jyl basynan beri Qazaqstanda brakonerlerden 256 tutas et pen 1245 kıiktiń múıizi, sondaı-aq 5 qaraquıryq pen 2 ıtelgi tárkilendi. Mamandardyń aıtýynsha, tabıǵat qaskóıleri aqbókenniń múıizin shamamen 2500-3 myń dollarǵa deıin satady. Qytaıda onyń quny 7 myń dollarǵa deıin jetse kerek. Adamnan aıla asqan ba?! Brakonerler baǵaly múıizdi untaqtap, keden beketterinen baıqatpaı ótkizip jiberýdi meńgerip alypty.
Kıikterdiń sany ósti
Elimiz jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy orynda tur. Ushy-qıyry shetsiz dala tek adamǵa ǵana tıesili desek, qatelesemiz. Adamzattan bólek, jumyr planetada basqa da tirshilik ıeleri ómir súrip jatqanyn esten shyǵarmaǵan jón. Qýantarlyǵy sol, Qazaqstannyń janýarlar álemi bıoalýandylyǵymen erekshelenedi. Jasyratyny joq, sońǵy onjyldyqta jabaıy ań-qustarǵa jasalǵan qastandyq kóbeıip, bul ekologııalyq ahýalǵa keri áserin tıgizbeı qoımady. Desek te, qazir jaǵdaı birshama rettelip, daladaǵy tirshilik burynǵy qalpyna oralǵandaı. Oǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń bastamasymen ótkizilgen Qorǵaljyn memlekettik tabıǵı qoryǵyna uıymdastyrylǵan sapar kezinde qanyqtyq.
Bul aımaqtyń florasy men faýnasy kóz súısintedi. Ásirese joǵalýǵa jaqyn aqbókenderdiń sany birtindep kóbeıip jatqany kóńilge úmit uıalatady. «Ohotzooprom» kásipornynyń ókilderi jaǵymdy ózgeriske qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtý men ınspektorlardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý septigin tıgizgenin aıtady.
«Bizdiń quzyretimizge Qaraǵandy, Aqmola, Qostanaı jáne Pavlodar oblysyndaǵy qorǵalýǵa jatatyn jerler kiredi. Osy Qorǵaljyn tabıǵı qoryǵynda shamamen 30 myńdaı kıik bar. Tutastaı Aqmola óńirinde olardyń sany 70 myńǵa taıaý. Biraq bul statıstıka kúzde áýeden júrgiziletin monıtorıngten keıin jańarýy múmkin. Bıyl kıikter ekiden, úshten tóldedi», dedi «Ohotzooprom» kásiporny ortalyq aımaqtyq fılıaly basshysynyń mindetin atqarýshy Aıbek Álipbaı.
12 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrmaq
Sandarǵa kelgende, tabıǵat saqshylary biraz qynjylatyny baıqaldy. О́ıtkeni onsyz da sırek janýar týraly artyq aqparatty jarııalaý brakonerlerge tıimdi. Áıtse de bul baǵytta zańnyń qatańdaǵany kóleńkeli kásipti tyıǵan syndy.
«Jumystyń kúsheıtilgeni qylmys sanyn azaıtty desek te bolady. Brakonerlerdiń úsh túri bar. Biri kıikti otbasyn asyraý úshin atsa, endi biri basqa ańdy kózdep, aqbókendi jol-jónekeı atyp ketýi múmkin. Úshinshileri – bul isti kásipke aınaldyrǵan uıymdasqan qylmystyq top. Olar janýardyń múıizi men etin satyp, zańsyz bıznesti kásibı turǵyda ıgerip alǵandar. Eń qaýiptisi de osylar. Túngi saǵat 3-ten bastap, tańǵy 5-ke deıin monıtorıng júrgizemiz. О́ıtkeni sońǵy kezde brakonerler tún aýa shyǵyp júr. Soǵan qaramastan kúni-túni kezekshilik jumysy uıymdastyrylǵan. Kıikti atqan adamǵa 12 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan. Bul da bizdiń jumysymyzdy jeńildetip otyr», dedi A.Álipbaı.
Áleýmettik másele qashan sheshiledi?
Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, tıisti zańnyń kúsheıýine byltyr dala ańdaryn qorǵap, qaza tapqan qoryqshy-ınspektorlar Erlan Nurǵalıev pen Qanysh Nurtazınovtyń ólimderi túrtki boldy. Qylmyskerlerden qorǵanyp júrip, jaraqattanǵan taǵy bir ınspektor Samat Ospanov «Aıbyn» ordenimen marapattalǵan edi.
Qorshaǵan ortadaǵy tártipti qadaǵalaıtyn ınspektorlar úshin ólimmen betpe-bet kelý qalypty qubylysqa aınaldy. Aıtalyq, osy salada uzaq jyldan beri eńbek etip júrgen Dostaı Nurbekovtiń keńirdegi pyshaq jaraqatynan qalǵan tyrtyqtan kórinbeıdi. Ony brakonerlermen bolǵan urysta alǵan. Soǵan qaramastan ol bul salany tastap ketpedi.
A.Álipbaı qaramaǵynda 50 ınspektor jumys isteıtinin aıtty. Qorǵalatyn aýmaqtyń kólemi 50 mln gektardan asyp jyǵylady. Sonda ár ınspektorǵa 1 mln gektardan keledi. Osyǵan qarap, júktemeniń aýqymyn baǵamdaı berýge de bolady.
«Bizdiń qyzmetkerlerdiń alatyn ortasha aılyq jalaqysy on bes kúndik issapar aqysyn qosa eseptegende – 150 myń teńge. Sondaı-aq qyzmetkerlerimiz qylmyskerlerdi ustasa aqshalaı syıaqy tólenedi. Bul da ınspektorlarǵa qosymsha qoldaý. Alaıda tabıǵatqa degen janashyrlyqtyń quny barlyǵynan da joǵary. Jigitterdiń bul mamandyqqa tartylýynyń syry osyda jatyr. Saqtandyrý máselesine kelsek, oq ótpeıtin kúrteshe, arnaıy qarý jáne basqa da qajetti qural-jabdyqtar berilgen», dedi «Ohotzoopromnyń» aımaqtyq ókildiginiń basshysy.
Burynǵy kezderge qaraǵanda, qazir sala mamandarynyń tehnıkalyq jaraqtalýy kóńilden shyǵady. Degenmen tehnıka myń jerden jańa ári sapaly bolǵanymen atalǵan saladaǵy qaýiptiń seıilmeıtini anyq. Osyndaı ómir men ólimniń arasyndaǵy maman ıelerin 150 myń teńgelik jalaqymen qamtyp, máseleni jyly jaba salý ońaı, árıne. Ekiniń biri bara bermeıtin jáne ekiniń biriniń bul ispen aınalysý qolynan kelmeıtin sala ókilderiniń áleýmettik máselesin jan-jaqty qarastyrý ýaqyty jetti. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, sanaýly mamandardyń qatary azaıa beretin túri bar.
Kúre jol kıikterdiń mıgrasııasyn tejeýi múmkin
Kezek kúttirmeıtin taǵy bir ózekti másele «Ortalyq-Batys» avtomagıstraldi jolynyń qurylysy. Nege deseńiz, kúre joldyń dálizi Qorǵaljyn aýmaǵymen ótedi. Bul óz kezeginde kıikterdiń kóshi-qonyn tejeýi múmkin. Elimizde kıikterdiń Oral, Betpaqdala jáne Ústirt popýlıasııasy bar ekenin eskersek, Qorǵaljyn qoryǵy aqbókenderdiń azyq beldeýi sanalady. Sol sebepti ekologtar jol qurylysyn jobalaýda atalǵan másele eskerilse eken degen tilekterin bildirdi. 1200 shaqyrymnan asatyn joldyń qurylysy úsh oblysqa jalǵasyp jatyr. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi ókilderiniń pikirine sensek, bul jobaǵa kirispesten buryn ekologtarmen birneshe márte kezdesip, arnaıy ótkelderdi salý máselesi qarastyrylady. Soǵan sáıkes, 40-tan astam ótkizý pýnktterin salý josparlanýda. Alaıda ınspektorlardyń aıtýynsha, kıik ataýly myń jerden ótkel salynsa da kóliktiń dybysy bar jerge jaqyndaı qoıýy ekitalaı.
Byltyr áýeden júrgizilgen esep boıynsha Qazaqstanda 300 myńnan asa aqbóken baıqalǵan. Onyń ishinde Oral aımaǵynda – 217 myń, Ústirtte – 2900 jáne Betpaqdalada 111 500 dalanyń sulý ańy esepke alynǵan.
Aqmola oblysy