Mal baqqan aýyl adamynyń kórgen beıneti men tartqan azabyn aýyzben aıtyp jetkizý múmkin emes. Jem-shóbin shashpaı-tókpeı jınap alyp, aýrý-syrqaýynyń aldyn alý, kún saıyn qora-qopsysyn tazalap, óriste júrip óristep ketkenin sandalyp sońynan izdeý de bir beınet. Malsaq adamnyń jyl on eki aı kóretini – osy. Ol ol ma, ıt jetektep tórt aıaqty túz taǵysynan qorý bylaı tursyn, eki aıaqty barymtashynyń zalaly men zardaby janǵa batady. О́tken segiz aıdyń ózinde qylmystyń naq osy túri 2174-ke jetip otyr.
Nesin jasyraıyq, óndiris oshaǵy órkendep turmaǵan eldi mekenderdegi aýyl turǵyndary úshin kúnkóristiń birden-bir kózi – aldyndaǵy maly. Soǵan senedi, soǵan súıenedi. Bordaqylap soǵymǵa soısam, toı-tomalaq, ólim-jitimde baýyzdasam deıdi. Dúkendegi qaryzymdy qaıtaryp, ósip kele jatqan ul-qyzdyń oqý aqysyn tólesem, kóılegin kók, qarnyn toq etsem dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeıdi. Sony oılap jaz bolsa aptap ystyq, endi birde jaýǵan jańbyrmen jaǵalasyp jem-shóptiń jaǵdaıymen júrgeni. Ekiniń birinde tehnıka qaıdan bolsyn, sol orǵan shóbin tasymaldaıtyn janar-jaǵarmaı shyǵyny, jetkizip berýshiniń qolaqtyǵy taǵy bar. Qys tússe álgi orǵan jem-shóbi jer qaraıǵansha jete me, joq jetpeı me dep taǵy sol sary ýaıymǵa salynady. Sol eńbegi eselenip qaıtsa jaqsy ǵoı. Alyp-satarlardyń aldap-arbaýymen mal da qymbatqa baǵalana qoımaıdy.
Sondaǵy ókinishtiń eń soraqysy aılap-jyldap baqqan maldan bir-aq sátte aıyrylyp qalyp, san soǵyp otyrý bolsa kerek-ti. Bárinen buryn barymtashylardyń osy ádeti ózekti órteıdi. Osy máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev únemi nazarda ustap keledi. Máselen, ótken jyly sáýirde Prezıdent Ishki ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysyna qatysyp, barymtaǵa barýdan bas tartpaıtyndarǵa qatysty zańdy qataıtýdy tapsyrǵan edi. Sol jyly maýsymda Prezıdent Jambyl oblysynyń turyǵyndarymen kezdesý kezinde «Sońǵy kezde qoradaǵy malyn tappaı qalatyn azamattar kóbeıip barady. О́tken jyly elimizde 5,5 myń mal urlyǵy tirkelgen. Urlyq jaqsylyqqa aparmaıdy! Buǵan tyıym salý kerek! Adal eńbek etip, kúnin kórip otyrǵan malshylardy qorǵaýymyz qajet! Zańdy qataıtyp, qylmyskerlerdi sybaılastarymen qosyp, qatań jazalaý kerek», dep aıryqsha atap ótken bolatyn.
2019 jyly qazanda Prezıdent óziniń Twitter-degi jeke paraqshasynda osy máselege qatysty «Zańǵa ózgertýler engizýdi tapsyrdym: alkogoldi ishimdikterdiń kez kelgen túrin ishken kúıinde kólik júrgizgeni, sondaı-aq mal urlyǵy úshin beriletin jazany qatańdatý qajet» dep jazdy. Memleket basshysy bir emes, birneshe márte eskertken soń, qandaı da bir qozǵalys bolý kerek edi. Aqyry, sol qadam ótken jyldyń sońynda jasaldy. Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev Qylmystyq kodekske «Mal urlyǵy» týraly jeke bap engizilgenin habarlady. Atalǵan bapta aýyl turǵyndaryn alańdatyp otyrǵan barymtashylardyń jazasy kúsheıtildi. Iаǵnı, zań buzýshylyqtyń bul túri asa aýyr qylmystardyń qataryna jatqyzyldy.
Mundaıda elimizdiń zań shyǵarý organy nelikten osyndaı qadamǵa bardy degen zańdy saýal týyndaıdy. Ony da aıtaıyq. Máselen, buǵan deıin elimizdegi Qylmystyq-prosessýaldyq kodekstiń 147-babyna sáıkes, zań buzýshylardy qamaýǵa alýdy bultartpaý sharasy aýyr jáne asa aýyr qylmystardy jasaǵan azamattarǵa ǵana qoldanylyp keldi. Sonymen qatar Qylmystyq kodekstiń 68-babyna súıenip, asa aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵan adam jábirlenýshimen, aryz berýshimen tatýlasqan (sonyń ishinde medıasııa tártibimen), keltirgen zııannyń ornyn toltyrǵan jaǵdaıda jazadan áp-sátte qutylyp shyǵatyn edi. Bul bir jaǵynan quqyq qorǵaý organdary úshin qolbaılaý boldy. Olardyń etken eńbegi men tókken teri zaıa ketip, urylar sot zalynan amalyn taýyp, jazadan qutylyp ketip jatty. Endigi kúni osy olqylyqtyń orny tolyp, qylmyskerlerdiń jaýapkershilikten «qutylyp shyǵar joly» jabyldy. О́tken jyldyń sońynda Prezıdent elimizdegi qylmystyq zańnamany jetildirý jónindegi zańǵa qol qoıdy. Sonyń ishinde osy mal urlyǵyna qatysty bap ta bar. Budan bylaı, qylmystyń osy túrin jasaǵandar úshin «teris qylyq» pen «ortasha aýyr qylmys» degen anyqtama alynyp tastaldy. Jaza da kúsheıdi.
Endigi kúni bóten adamnyń tórt túligine qol salǵan adam eń az degende 7 mln teńge kólemindegi aıyppulmen ǵana qutyla alady. Aıyppul – jazanyń eń jeńil túri. Sebebi, barymtaǵa barǵany úshin 5 jyl bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Al eger kóp adam bolyp toptasyp, urlyqqa aldyn ala sóz baılasyp barǵan bolsa qylmyskerlerdiń bas bostandyǵynan aıyrylý merzimi 7 jylǵa deıin sozylady. Osy adam súıgisiz áreketke birneshe ret barsa nemese mal qoraǵa kirip urlyq qylsa jazalaý merzimi 10 jyldy quraıdy. Sonymen qatar urlyq asa iri kólemde jasalyp, munymen qoımaı barymtashylyq qylmystyq top bolyp jasalsa qylmyskerler 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Zańdaǵy bul ózgerister men túzetýlerdiń burynǵysynan taǵy bir ereksheligi sol, osy sanattaǵy qylmystar boıynsha tatýlasýǵa múlde ruqsat joq. Mal urlyǵyna qatysty zań tek bizde ǵana qatańdap otyrǵan joq. Máselen, shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy О́zbekstan da qaıtalap urlyqqa barǵandardy 8-den 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrady eken.
Qylmystyń osy túrine bel býǵandardy quryqtaý da ońaı bolmaı tur. Polısııa qyzmetkerleriniń aıtýynsha, oǵan eń aldymen óristegi tórt túliktiń qaraýsyz qalýy sebep bolyp otyr. Sonymen qatar maldy jalǵan veterınarlyq tólqujatpen alyp júrý derekteri kóptep kezdesedi. Keı kezderi mal ıesi de urlyq faktisi týraly tıisti organdarǵa kesheýildep habarlasatyn kórinedi. Buǵan qosa maldy sáıkestendirý men esepke alý kezinde de birqatar sheshilmegen máseleler bar. Tergeý, izdestirý amaldaryn qıyndatatyn taǵy bir jaǵdaı óriste qaraýsyz júrgen maldy izdeýge quqyq qorǵaý organdary tarapynan kóp kúsh pen resýrs jumsalady. Polısııa qyzmetkeri aptalap mal izdep, tipti keı kezderi bul jumysqa tikushaq jaldaýǵa da májbúr bolady. Bir ókinishtisi sol, osy máselelerdi ońtaılandyryp, jumysty jedeldetýdiń amaldary áli de júıeli jolǵa qoıylmaı keledi.
Búginde elimizde resmı málimet boıynsha bas-aıaǵy 80 myńnan astam tártip saqshysy bar. Solaı eken dep qylmys sany azaıyp ketse, káne? Jyl saıyn Qazaqstanda jasalatyn qylmystyń 70%-ǵa jýyǵy osy urlyq máselesine qatysty bolyp otyr. Sonyń ishinde osy mal urlyǵy tyıylar emes. О́tken jyldyń ózinde osy sıpattaǵy 4700 qylmystyq is tirkelipti. Keıingi bes jylda elimizde bas-aıaǵy 91 myńnan astam mal urlanǵan kórinedi. Sonyń 42,5 myńy ıesine qaıtaryldy.
«Qaıtqan malda bereke bar» deıdi halqymyz. Malmen qatar, zań qatańdaǵaly yrys pen berekemiz de qaıtyp kelip jatqan sekildi. Máselen, ótken segiz aıda elimizdegi urlyq sany – 52%-ǵa (byltyr – 98 myń, bıyl – 47,5 myń), tonaý – 50%-ǵa (byltyr – 4576, bıyl – 2288), buzaqylyq 46%-ǵa (byltyr – 4524, bıyl – 2454) kemidi. Bul týraly Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov aıtyp otyr. «Aýyr qylmystyń biri – mal urlyǵy. Prezıdent osy máselege erekshe kóńil bólýde. Búginde mal halyqtyń baılyǵy emes, ol qashan da tirshiliktiń kózi. Qazaq amandasqanda aldymen «mal-jan aman ba?» dep suraıdy. Onyń maǵynasy zor. Sebebi, qarapaıym qazaq azdaǵan malmen jan baǵyp otyr. Sońǵy jyldary mal urlyǵy kásipke aınalyp, uıymdasqan qylmys túri bolyp ketti. Sondyqtan Qylmystyq kodekske «Mal urlaý» degen jeke bap qostyq. Ol óz nátıjesin berýde. Qazirgi kúni mal urlyǵy 24%-ǵa azaıyp otyr», deıdi M.Ahmetjanov.
Onyń aıtýynsha, barymtashylarǵa qoldanylatyn jazanyń aýyrlap, tatýlasýǵa tyıym salynýy – urlyqqa myqty tosqaýyl bolyp otyr. Máselen, bıylǵy segiz aıda mal urlaý faktisi 2174 bolsa, byltyr dál osy merzimde 2868-ge jetken edi. Bul mal urlyǵy azaıyp keledi degen sóz. Bul da Memleket basshysynyń tapsyrmasy negizinde qabyldanǵan zańnyń jemisi. Mysal retinde myna oqıǵany aıtýǵa bolady. Bıyl mamyr aıynda Túrkistan oblysynda mal urlyǵymen aınalysqan 5 adam (qylmystyq top) ustalǵan edi. Olar 200-ge jýyq iri-qarany urlap, aýyl adamdaryn mıllıondaǵan teńgege shyǵynǵa batyrdy. Bıyl 1 qyrkúıekte sot mal urlyǵy týraly jańa bap boıynsha sol 5 bes adamnyń árbireýin 8 jyldan bas bostandyǵynan aıyrdy.
P.S. «Qazaqtyń bir mini – mal urlyǵy». О́kinishke qaraı, Abaı aıtqan osy bir minnen áli de aryla almaı kelemiz. Zaman ózgerdi degenimizben, adamzat balasynyń ózgere qoımaǵanyna hakimniń osy bir sózi dálel bolsa kerek-ti. «Kósh – júre túzeledi» ǵoı. Sol uly kóshimizdiń tizginin ustaǵan Memleket basshysy jyl sanap olqylyqtardyń ornyn toltyryp keledi. Sóz júzinde emes, is júzinde. Oı júzinde emes, zań júzinde!