Rýbldiń quldyraýy teńgege qalaı áser etedi?

Keıingi aptalarda Reseı rýbliniń álsireýi jańa devalvasııa týraly qaýe­set týdyrdy. Jyl basynan beri rýbl 21%-ǵa álsirep, Túrkııa lırasy, Brazılııa realy jáne Ońtústik Afrıka randymen birge eń kóp zardap shekken valıýtalar tobyna kirdi. Bir kún buryn ınternet keńistiginde Reseı rýbliniń taǵdyry týraly qaıshylyqty boljamdar paıda boldy. Keıbir sarapshylar onyń ýaqytsha nyǵaıýyn boljaıdy, al basqalary reseılik bankterdi dollarmen eseptesýden ajyratýǵa múmkindik beretinin aıtady.

Qazaqstannyń saýda seriktesi retinde Reseı valıýtasynyń áleýetti álsireýi teńge úshin teris dınamıka táýekel­deri­ne alyp keledi. Teńge baǵamy qalaı óz­geredi? FinReview.info rýbldiń qun­­syz­danýyna baılanysty qandaı táýe­kel­der men jaǵdaılar bolatynyn saraptaıdy.

Eń aıqyn faktor – pandemııadan keıingi kezeń. Infeksııa taralýynyń ekinshi tolqynyn boldyrmaýǵa bolady jáne shekteý sharalaryn qaıta engizý qajettiligi týyndamaıdy. Alaıda taǵy bir jaǵdaı bolýy múmkin – eger Azııa men Eýropa ekinshi tolqynmen karantınge jabylsa, sodan keıin karantın Reseıde bolady. Bul el ishinde jańa turaqtandyrý sharalaryn engizýge alyp keledi, bul ekonomıkalyq belsendiliktiń qalpyna kelýin aıtarlyqtaı baıaýlatýy múmkin.

Kelesi táýekel – munaı naryǵyndaǵy jaǵdaıdyń nasharlaýy. Qazir munaı baǵasy áli de eksporttaýshy elderdiń OPEK+ aıasynda qol jetkizilgen kelisim­derdi oryndaýyna baılanysty. Bul bu­zylǵan jaǵdaıda Brent baǵasy bir barrel úshin 35-40 dollarǵa deıin túsýi múmkin, bul óz kezeginde rýbl baǵamyn álsiretedi.

Úshinshi táýekel retinde Reseıdiń Ortalyq bankiniń bazalyq mólsherlemeni tarıhı mınımýmǵa deıin 4,25%-ǵa tómen­detkenin atap ótken jón. Ádette, bul depozıtterdiń kirisiniń tómendeýine jáne nesıelerdiń qoljetimdiliginiń artýyna baılanysty ekonomıkadaǵy erkin aınalymdaǵy aqshanyń artýyna ákeledi. Bul taýarlar men qyz­met­terdi satyp alýǵa kóp aqsha jumsalaty­nyn bildiredi. Iаǵnı, el ishinde rýbl suranysqa ıe bola bastaıdy, biraq ınvestorlar úshin onyń tartymdylyǵy tómendeıdi, óıtkeni damyǵan elderdiń valıýtalarymen dıfferensıal tarylady.

Tórtinshi qaýip – Reseıge qarsy jańa sanksııalar engizý qaýpi. Bul esh­qa­shan valıýtaǵa jaqsy áser etpeıdi. Qazir­diń ózinde Reseı valıýtasy – «úlken jıyr­madaǵy» eń qubylmaly aqsha. Iаǵnı, rýbldiń qubylmalylyǵyn kúsheıte­tin júrgizilip jatqan – ózgermeli saıasat jaǵ­daıyndaǵy jańa sanksııalar qaý­pi. Sondyqtan onyń amerıkalyq dol­larǵa qatysty ózgerýi týraly boljam­dar jańa sanksııalar engizý qaýpin eskerýi kerek. Keıbir sarapshylardyń piki­rinshe, AQSh-taǵy prezıdenttik saılaý aıaq­talǵanǵa deıin Reseıge qarsy sank­sııa­­lar engizilmeıdi. Tıisinshe rýbl óz pozısııasyn ýaqytsha nyǵaıta alady. Onyń AQSh dollaryna qatysty baǵamy shamamen 7%-ǵa ósip, 70 rýblge jetýi múmkin.

Alaıda sanksııalar áli de qabyldan­sa, reseılik bankter úshin esep aıyrysýdy AQSh dollarymen júrgizý múm­kin­diginen tolyǵymen aıyrylý qaýpi kú­sheıedi. Bul 2018 jyly Reseıdiń bank júıesine shekteýler engizý týraly amerıkalyq zań jobalaryna baıla­nysty. Qabyldanǵan sharalar 8 iri memlekettik bankke soqqy berýi kerek edi. Dál osy qaýippen ekonomıster Ortalyq banktiń altyn rezerviniń ósýin baılanystyrady. Sońǵy alty jylda Reseıdegi altyn qory 120%-ǵa ósip, 2,3 myń tonnaǵa jetti.

Alaıda 2020 jyldyń sáýirinde ret­teýshi munaı dollarynyń jetispeý­shiligin jabý úshin onyń eksportynan túsetin kiristermen altyn satyp alýdy toqtatty. Úkimet elde óndirilgen bar­lyq baǵaly metaldardy áketýge jol ashyp, kenshilerge bas lısenzııalar bere bastady.

Osyǵan baılanysty rýbl ótimdiligin joǵaltýdy jalǵastyrdy. Tamyz aıynyń sońynda elde Reseı valıýtasynyń qaıta satylýy baıqaldy. Buǵan birden birneshe faktorlar sebep boldy. Bul – geosaıası saladaǵy belgisizdiktiń joǵarylaýy, tólem balansynyń nasharlaýy, rezıdent emester úshin federaldy nesıe oblıgasııalary tartymdylyǵynyń tómendeýi jáne karantındik sharalar alynyp tastalǵannan keıin ımport pen syrtqy týrızmniń jandanýy.

Alaıda munaı baǵasynyń ósýin boljaı otyryp, keıbir sarapshylar áli de rýbldiń ósýi týraly usta­nym­dy us­tanady. Bul, eń aldymen, Lıvan as­tana­syndaǵy oqıǵalarǵa jáne AQSh-taǵy kómirsýtek qory 9,4 mln bar­rel­­ge tó­mendegeni týraly aıtyl­ǵan amerı­ka­lyq munaı ınstıtýty baǵa­laýynyń shyǵýyna baılanysty.

Munaı baǵasy óspeýi múmkin, onyń ortasha quny jyl sońyna deıin 42,75 dollar deńgeıinde saqtalady. Bul tu­tynýdan keıin munaı óndirýdiń ósýine baılanysty. OPEK + elderi kók­temde 1 shildege deıin jumys isteı­tin óndiristi qysqartý týraly kelisti. Iаǵnı, olar shekteý sharalaryn birtindep jeńildetip, suranysty proporsıonaldy túrde óndirýdi bastady. Qazir munaı naryǵy is júzinde turaqtandy. 2020 jyldyń birinshi jartysynda álemdik munaı qorynyń táýligine 6,4 mln barrelge ósýinen keıin naryqtyń toqyraýy quldyraı tústi jáne ekinshi jartyjyldyqta ol shamamen táýligine 4,2 mln barrelge tómendeıdi. Árıne ýaqyt óte kele munaıdyń quny 60 dol­larǵa oralýy múmkin, biraq bul bir­tin­dep iske asady. Naryqtaǵy aǵymdaǵy baǵa belgileýler ımporttaýshylar men munaı óndirýshilerdiń konsen­sýsy bolyp sanalady. Máselen, álemdik eko­nomıkalyq quldyraý jaǵdaıynda elderge ómirlik qajetti energııa kózi bolyp tabylatyn arzan kómirsýtekter qajet. Sonymen qatar tym qymbat munaı eko­nomıkalyq ósýdi baıaýlatady, al tym arzan munaı óndirýshiler úshin tıimsiz. Sondyqtan ımporttaýshy­lar men eksporttaýshylardy qanaǵattandyratyn tepe-teńdik quny 40-60 dollardy quraıdy. Osylaısha jyl sońyna deıin munaı baǵasy turaqty bolyp qalmaq. Iаǵnı, kómirsýtekter naryǵy rýbldiń nyǵaıýyn qamtamasyz etpeıdi, kerisinshe, Reseı ekonomıkasy munaı dollarynyń jetispeýshiligin jaýyp, altyn rezervterin joǵaltady.

Ekonomıster jyldyń sońyna deıin rýbl baǵamy bir dollar úshin 80-85 rýbl­ge jetedi dep boljaıdy. Qazir rýbl­diń qanshalyqty devalvasııalana­ty­nyn boljaý qıyn, óıtkeni valıýtaǵa atalǵan faktorlardyń qysym deńgeıi onyń masshtabyna baılanysty. Alaıda qazirdiń ózinde jyldyń sońyna deıin Reseı valıýtasy óz pozısııasyn bir dollar úshin 80-85 rýblge deıin álsiretetini anyq. Epıdemııalyq jaǵdaı qaıta nashar­laǵan jáne Reseıge qarsy iri sank­sııa­lar engizilgen jaǵdaıda, AQSh dollary úshin 90 rýbl belgisine jetý múmkin emes.

Teńge rýblden keıin devalvasııalana ma?

Kóptegen qazaqstandyqty al­daǵy ýa­qytta teńgeniń kúıi ne bolatyny tol­ǵan­dyrady. О́ıtkeni jelide teńgeniń rýblge qatysty áleýetti baılanysy tý­ra­ly aqparat jıi shyǵady. Bul valıý­ta­myzdyń Reseıden keıin túsýi týraly pikirtalasqa ózek bolady.

Valıýtalardy baılanystyrý teńge­niń rýbl sııaqty qundylyǵy men turaq­tylyǵyna ıe bolýy kerek degendi bil­diredi. Árıne Reseı valıýtasy teń­gege áser etedi. О́ıtkeni Reseı – Qazaq­stannyń negizgi saýda seriktes elderiniń biri. Alaıda fakt boıynsha valıýtalardyń baılanysy joq, óıtkeni jyl basynan beri rýbl AQSh dollaryna qatysty 21%-ǵa, al teńge 11,4%-ǵa álsiredi. Bul rette valıýtamyzdyń reseılik valıýtaǵa qatysty baǵamy bir rýbl úshin 5,3 teńgeden 6,2 teńgege deıin qubyldy. Iаǵnı, tepe-teńdiktiń aıtarlyqtaı taralýy rýbldiń teńge baǵamyna áser etetin jalǵyz basym faktory emes ekenin kórsetedi.

Bizdiń aıyrbas baǵamymyz munaı baǵasynyń qozǵalysyn, sheteldik ınvestısııalar aǵynynyń serpinin jáne koronavırýstyq ınfeksııanyń taralýymen baılanysty jaǵdaıdy qosa alǵanda, jergilikti jáne syrtqy faktorlardan qalyptasady. Tıisinshe, osy faktorlardyń turaqtanýyn eskere otyryp, jyl sońyna deıin bir AQSh dollary úshin 410 teńgeden 430 teńgege deıingi aralyqta bolatyn teńge baǵamynyń turaqtylyǵy týraly da aıtýǵa bolady.

Qazaqstan valıýtasy óz jaǵdaıyn nyǵaıta alady

Qazaqstandyq valıýtany nyǵaıtý qarjy naryǵy qalpyna kelip, ekonomı­kanyń naqty sektorlarynyń ósýi qaıta bas­talǵan jaǵdaıda múmkin bolmaq. Ál­bette, jyl sońyna deıin munaı qu­ny burynǵy barreline 60 dollar deń­ge­ıine oralmaıdy, ıaǵnı Qazaqstanǵa ekono­mıkanyń shıkizattyq emes sektoryn, atap aıtqanda, ShOB-ty damytý qajet.

Alaıda daǵdarys kezeńinde memleket ekonomıkany aýqymdy túrde sýbsıdııalaı almaıdy. О́ıtkeni bul qara­jat naryqty qalpyna keltirýge qajet. Sondyqtan qazir sheteldik kapıtaldy tar­tý qajettiligi týyndaıdy. Biraq soń­ǵy aılardyń úrdisi 2020 jyly Jahan­dyq ınvestısııalyq aǵyndardyń 40%-ǵa tómendegenin kórsetedi.

Basqasha aıtqanda, elder ınvestısııa  jarysyn bastaıdy. Bul máselede Qa­zaq­stannyń «Astana» halyqaralyq qar­jy ortalyǵy syndy artyqshylyǵy bar.

Resmı jumys istegen eki jyldyń ishin­de qarjy ortalyǵy sheteldik kompa­nııa­lardyń nazaryn aýdardy. Sońǵy derekter boıynsha álemniń 42 elinen 545 kompanııa AHQO qatysýshysy ataldy. Qarjy ortalyǵynyń qatysý­shylary 444 mln dollar ınvestısııalady. Bul qarajat qarjy tehnologııala­ryn damytý, qurylys, aýyl sharýa­shy­lyǵy jáne óńdeý ónerkásibi sııaq­ty qazaq­stan­dyq sektorlarǵa bóldi. Bul rette ınves­tor­­lar Qazaqstan ekonomıkasyna odan ári ın­ves­­tısııa salýǵa nıetti, al ınvestı­sııa­lyq túsimder kólemi taıaý ýaqytta 3,5 mlrd dol­larǵa deıin ósýi múmkin.

Qarjy ortalyǵy sonymen qatar ın­ves­­torlarǵa kásiporyndy nemese joba­ny basqarýǵa múmkindik bermeı, ekono­mıkanyń ósýin yntalandyrýǵa múmkindik beretin portfeldik ınvestısııalardy damytady. Astana International Exchange (AIX) bırjasy arqyly tartyl­ǵan kapıtal kólemi shamamen 4,6 mlrd dollarǵa jetti.

Osylaısha qysqa ýaqyt ishinde AHQO jahandyq qarjy júıesine ıntegrasııalaný úshin qajetti ınfraqurylymdy ázir­lep qana qoımaı, ınvestorlardyń seni­mine de qol jetkizdi. Onyń odan ári damýy ekonomıkanyń ósýine, qarjy sek­torynyń nyǵaıýyna yqpal etedi jáne so­nyń saldarynan teńge baǵamynyń kú­sheıýine alyp keledi.