1993 jyldyń sáýir aıynda Japonııadan beri ushqan ushaq ishinde Baqtııar Baıseıitovke bir jaǵy amalsyz, bir jaǵy namys býǵannan ótirik aıtyp edim… Sol joly Japonııanyń Hırosıma qalasynda grek-rım kúresinen Azııa chempıonaty ótti. Buǵan deıin Keńes Odaǵynyń birinshilikterinde básekege túsip kelgen Qazaq eliniń bas quramasy qurlyq chempıonatyna birinshi ret bardy. Hırosımaǵa attanar aldynda kóńilimiz kóterińki, jigitterge senimdi edik. Toqsan birinshi jylǵy KSRO Halyqtary spartakıadasy men toqsan ekidegi TMD chempıonatynda sátti beldesken balýandarymyz alǵashqy Azııa chempıonatynda oljaǵa molynan keneler dep úmittengenimiz ras.
Eń bastysy, keńes ımperııasynyń buǵaýynan bosaǵanymyz keshe ǵana. Elimiz azat, janymyz azat! Azattyqtyń ár tańy araıly, azat kúnderdiń lekite, ańqı soqqan samaly qandaı ǵajap! Keńestiń eńseni basqan qanqyzyl týynan qutylyp, ózimizdiń aspan tústes baıraǵymyzǵa eljireı qaraımyz. Keýde shalqaq, júzimiz jarqyn! Osyndaı shadyman kúıde Hırosıma topyraǵyn bastyq. Biraq... bári kerisinshe boldy. Qazaq quramasynan 90 kelidegi Sergeı Matvıenko ǵana Azııa chempıonatynda jeke-dara shyqty.
Meniń kóńilime aýyr tıgeni: 1991 jylǵy KSRO Halyqtary spartakıadasynyń kúmis júldegeri Baqtııar Baıseıitov, osy jylǵy KSRO chempıony, Reseı spartakıadasynyń jeńimpazy Jolaman Dáýrenbekov jáne 1992 jylǵy TMD birinshiliginiń kúmis medalısi Rýslan Jumabekovtiń Azııa chempıonatyn uta almaǵandyǵy edi. Oılap qarańyz, táýelsiz Qazaq eliniń ulttyq quramasyndaǵy qazaq balýandarynyń birde-bireýi tuńǵysh Azııa birinshiligin jeńýge jaramasa, esi durys qazaq azamatyn namys qysýy zańdy qubylys emes pe?!
Sodan Japonııanyń aınadaı jarqyraǵan, sáni men sáýleti kelisken áýejaıynan Reseıdiń oryndyǵy men tóbesin kir basqan, tozyǵy jetken ushaǵyna mingende kóńil shirkin qulazyp sala berdi. Sol sát Keńes ókimetiniń, qyzyl bálshebekterdiń qyp-qyzyl ótirigine, kommýnızm elesine kózsiz ılanyp, keńesten jyraq órkendi elderden qanshalyqty artta qalǵanymyzdy endi túısinip edik.
Hosh, kók júzinde Habarovskini betke ustap zýlap kelemiz. Kóńil alaı-dúleı. Jer túbindegi Japonııaǵa arqyraı jetip, jabyrqap qaıtqanymyz janyma tynshý berer emes. Ornymnan turyp, Baqtııar men Rýslannyń ortasyna otyrdym. Dál qazir ekeýine de aıtqanymdy tolyq qaıtalap shyǵý múmkin emes. Biraq qos inime chempıon bolmaǵandary úshin renjigenim, biraz keıigenim esimde. Ekeýi de tárbıeli, ónegeli jigitter emes pe. Sózimdi kóterdi, betimnen alǵan joq. Balpıyp otyrǵan qalyptarynda bir qyzaryp, bir bozaryp, aǵalyq nazymdy teriske shyǵarǵan joq. Sol sapar Baqtııarǵa «Japonnyń Olımpıada jáne álem chempıony Sedze Sasahara senen álem chempıony shyǵady!» dep aıtty dedim. Ishteı toryǵyp, onyń ústine bizdiń sózimiz janyn shabaqtaǵan Baqtııar inim «Ras pa, aǵa?» dedi julyp alǵandaı. «Ras!» dedim, óz ótirigimdi ózim qýattap. Balýan jigit sál qyzaraqtaǵan kúıi janaryn bir núktege qadady...
Umytpasam, Sasahara osy Azııa chempıonatynyń qazylar alqasynda qyzmet jasady. Qara shashty, atjaqty, qyr muryndy, tyǵyrshyqtaı kelgen azamat eken. Bir qaraǵanda qazaqtan aýmaıdy. Jarys ústinde syrtynan birneshe márte kórdim.
Iá, 27 jyl buryn basymnan osyndaı jaǵdaı ótti. О́tirikke janym qas desem de, sol joly Baqtııardy qaıraý, onyń ishindegi buǵyp jatqan janartaýdy burq etkizý úshin bir jaǵy amalsyz, bir jaǵy ádeıi sózime ótirik qosýǵa májbúr boldym. Sol jaǵdaıdan keıin araǵa bes jyl salyp, 1998 jyldyń jazynda Baqtııar Baıseıitov álem chempıony ataǵyna qol jetkizdi. Iаǵnı klassıkalyq kúresten álem chempıondary Shámil Serikov, Jaqsylyq Úshkempirov, Dáýlet Turlyhanov aǵalarynan soń qazaq jurty úshin asa qymbat, mártebeli tuǵyrǵa taban tiredi. Al Baqtııardan keıin, 22 jyldan beri grek-rım kúresinen 16 álem chempıonaty ótip, balýandarymyz 5 jazǵy Olımpııa oıyndarynda beldesti. Osy 21 (!!!) dodada qazaq jigitteri bir altyn medal alýǵa jaraǵan joq. Namystan jaryla jazdaısyń! Bul fakt júrekke aýyr tıe me?! Ulttyq namysqa syn ba?! Men úshin solaı. Al sporttyń basy-qasyndaǵy keı adamdar úshin túkke turǵysyz áńgime tárizdi. Biz osy kýba, armıan, grýzın, ázerbaıjan, cheshen jigitteri ýystap ustap júrgen álem chempıonatynyń altyn medalin armandaýdy da doǵarǵan joqpyz ba?! Álde, jyǵyla-jyǵyla jeńiliske etimiz ólip ketti me?
...Jıyrma jeti jyl burynǵy zııansyz ótirigim úshin jaqynda Baqtııar balýannan keshirim suradym. Áýelde renjıtin shyǵar dep edim. Joq, keńqoltyq inim túk bolmaǵandaı jaıdary sóılesti. Úninen inilik izet baıqadym. Sol sát kóńilimdi áredik kilkitip, bir búıirimdi qara tastaı janshyp turatyn kúnádan arylyp, jan dúnıem rahattanyp sala berdi.
Álem chempıony, álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy, Azııanyń eki márte chempıony Baqtııar Baıseıitov – qazir Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas bapkeri.
Qydyrbek RYSBEK,
sport jýrnalısi