О́tken ǵasyrda almanyń «jeti atasy» ósirilgen taýly óńirdiń dámi til úıirer aportynan dám tatqan aǵa býyn áli kúnge tamsana aıtyp otyrady. Baǵbandardyń aıtýyna qaraǵanda, aportyńyz teńiz deńgeıinen 900 metr bıikte jaqsy ósedi. Bul talapqa Almaty qalasy men Túlkibas aýdanynyń taýly óńiri ǵana jaýap bere alady eken. Iá, Túlkibas almasymen de aty shyqqan óńir. Aýdannyń ornalasý aımaǵy da erekshe. Taýly aımaqtyń aýa raıy qońyr salqyn, alma baý, jemis aǵashtaryn ósirýge óte qolaıly.
Qazirgi tańda aýdanda 2,5 myń gektar alma baýy bar. Aýdannyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan damý konsepsııasyna sáıkes Túlkibastyń brendine aınalǵan almanyń ónimdiligin arttyrý kózdelip otyr. Osyǵan baılanysty alma baý kólemin taǵy 760 gektarǵa ulǵaıtyp, 3 355 gektarǵa jetkizý josparlanǵan. Jınalǵan ónimdi uzaq ýaqyt saqtaýǵa bar múmkindik jasalǵan, syıymdylyǵy 900 tonna bolatyn 6 qoıma bar.
«Qoımada saqtalyp, suryptalatyn almalar elimizdiń barlyq óńirine, ásirese soltústik oblystarǵa, Reseı memleketine jóneltiledi. Alma ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtar qatary da artqan. Sońǵy jyldary aport ósirýge kóp kóńil bólinip keledi. Túpki maqsatymyz – kezinde aty shyqqan Túlkibastyń almasy, onyń ishinde aportty qaıtadan aýdannyń brendine aınaldyrý. Sol baǵytta jumystar atqarylyp jatyr», deıdi aýdandyq aýylsharýashylyq bóliminiń sektor meńgerýshisi Abylaı Tólepbergenov.
Alma ósirýge den qoıǵan sharýashylyqtyń biri «Kentaý» JShS 2013 jyldan beri qarqyndy alma baýyn ósirýmen aınalysyp keledi. Sharýashylyqtaǵy 231 gektar bolatyn alma baýdyń 188 gektary qarqyndy baý. Munda «Roıal Gala», «Fýdjı», «Golden delıshes», «Star Krımson», «Legalına», «Aıdaret» syndy almanyń 12 túri ósiriledi. Seriktestik maýsymdy jumyspen 100-120 adamdy, al turaqty jumyspen 40 adamdy qamtyp otyr. Jumysshylarǵa baýdyń mańynan barlyq jaǵdaı jasalǵan arnaıy jataqhana qarastyrylǵan. Alma kóshetterin sonaý Italııa, Polsha, Túrkııa syndy memleketterden alatyn seriktestik aldaǵy ýaqytta ónim kólemin 2,5 myń tonnadan asyrýdy kózdep otyr.
«Qazirgi tańda, jazdyq alma «Galany» jınap boldyq. Ári qaraı, kúzdik, qystyq almalardy jınaýǵa kiristik. Qoımamyzdyń syıymdylyǵy – 2050 tonna. «Maf roda» fransýz kompanııasynyń suryptaý tehnologııasymen jumys isteýdemiz. Negizgi alma ónimderin ázirge Qazaqstan óńirlerine satyp jatyrmyz. Keleshekte shetelderge shyǵýǵa nıettimiz. Bizge Italııa, Túrkııa, Polshadan agronomdar, keńesshiler kelip tájirıbe almasýda. О́zimizdiń arnaıy oqý ortalyǵymyz bar. Ol jerde jergilikti azamattardy oqytyp, úıretemiz», deıdi Kentaý JShS óndiristik dırektory Baqyt Qurmanbekov.
Al Shaqpaq aýyldyq okrýgine qarasty «Kóktal» sharýa qojalyǵynyń 230 gektar alma baýynyń 30 gektary – qarqyndy baý. Almanyń 14 túri ósetin qojalyqta naýqan kezinde 160 adam jumys isteıdi. Sondaı-aq 30 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Búgingi tańda sharýa qojalyǵy 600 tonnadan astam kúzdik almany jınap úlgergen. Biz mysal keltirgen qos sharýashylyq aporttan alǵashqy ónim jınaı bastady. Iá, 2015-2016 jyldary aýdanda 41 sharýa qojalyǵy almanyń aport sortyn qaıta jańǵyrtyp, ósirýdi qolǵa alǵan bolatyn. Jalpy, aýdandaǵy aportty baýdyń aýmaǵy – 1210 gektar. Aýdanda, sondaı-aq jemis-jıdekti qaıta óńdeýge erekshe mán berilip keledi. Mysaly, «Pesnıa leto» JShS, «Nar-sapa» JShS ónimderdi tereń óńdep, túrli tosaptar, shyryndar men sýsyndar kúıinde tutynýshylarǵa usynýda. Al «Mıchýrın sharap zaýyty» almadan sharap daıyndaýda. Osylaısha aýdanda qaldyqsyz tehnologııamen jumys isteý de tıimdi jolǵa qoıylǵan.
Aýdanda bir alqaptan 2-3 ónim alý baǵytynda jumys istep jatqan sharýashylyqtar kóp. Nátıje de aıtarlyqtaı. Jalpy, aýdan aýmaǵynda 155 sharýa qojalyǵy kóktemde 266 gektar jerge birinshi ónim retinde kókónis, burshaq daqyldaryn jáne kartop egip, 610,2 tonna ónim alǵan. Bir ǵana mysal, «Ersary» sharýa qojalyǵy birinshi ónim retinde erte kóktemde 2 gektar sarymsaq, 3 gektar kartop egip maýsym aıynyń orta tusynda jınap alǵan. Sodan soń, 5 gektar jerdi qaıta óńdep, 2 gektaryna qııar, 3 gektaryna aq jelken egip, qazirgi tańda eńbeginiń jemisin kórýde. Birinshi egin sarymsaqtan 20 tonna, al kartoptan 75 tonna ónim alyp, sarymsaqtyń kılosyn 550 teńgeden, kartopty 110 teńgeden saýdalaǵan. Al ekinshi ónim qııardan 40-50 tonnadaı jınap, egis alqabynan 100-110 teńgeden, aq jelkenniń bir býmasyn 100 teńgeden ótkizgen. Búginde qojalyq 15 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Aýyl sharýashylyǵyn damytý, mol ónim jınaýda baý-baqsha, egistik alqaptardy sýarý, sýdy tıimdi ári ysyrapsyz paıdalaný máselesi de mańyzdy. Bul oraıda aýdan ákimi Nurlan Baıǵutov tamshylatyp, jańbyrlatyp sýarý syndy jańa tehnologııalardy engizýge erekshe mán berilip kele jatqanyn aıtady. Degenmen aǵyn sýmen qamtý da mańyzyn joǵaltqan joq. Aýdanda kóp jyldan beri qordalanǵan aǵyndy sý máselesi kezeń-kezeńimen sheshimin tabýda. 2022 jylǵa deıin aýdan aýmaǵyndaǵy 13 sý nysanyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, 7 015 gektar sýarmaly jer qaıta aınalymǵa qosylady. Al bıyl 13 sý nysanynyń 7-eýinde temir betonmen qaptaý jumystary júrgizilip, jalpy uzyndyǵy 69,1 shaqyrym bolatyn «Qulyı», «Tanta», «Qyzyl», «Boz», «Uzyn», «Besqasqa», «Bala Qulan» magıstraldy kanaldary 5064 gektar aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy jerdi aǵyndy sýmen qamtymaq. Qazirgi tańda jalpy uzyndyǵy 9 800 metr «Boz» kanalyna 309 mln teńge bólingen, jyl sońyna deıin tolyq aıaqtaý josparlanyp otyr.
Túrkistan oblysy