Teńgerimdi aýmaqtyq damý óńirdi ósiredi

Ǵylymı ádebıetterde aıtyl­ǵandaı, damý bul bir sapadan, ahýaldan ekinshisine, eskiden ja­ńaǵa aýysýmen baılanysty tabıǵat pen qoǵamdaǵy qozǵalys pen ózgeristiń túri. Jańa ahýal jańa sapalyq jáne sandyq kór­setkishterge ıe bolatynyn umyt­paǵan jón. Sondyqtan ǵylym­da kóp jaǵdaıda damýdy myna máseleler tóńireginde túsin­diredi: júıeniń kúrdeliligin art­tyrý, syrtqy jaǵdaılarǵa beıim­de­lýdi jaqsartý, qubylys aýqy­myn ulǵaıtý, ekonomıkalyq qury­lymdy sapaly jaqsartý, áleý­mettik ilgerileý.

Jalpy, ekonomıkalyq ósim ónim deńgeıiniń joǵarylaýymen baılanysty bolǵandyqtan, eko­nomıkalyq damý qoǵam múshe­leriniń áleýmettik jáne saıası ál-aýqatynyń jaqsarýymen bir­ge, óndiris kóleminiń ulǵaıýyn kórsetedi. Demek, ekonomıkalyq damý ekonomıkanyń, óndirgish kúshterdiń, bilimniń, ǵylymnyń, mádenıettiń, halyqtyń ómir súrý deńgeıi men sapasynyń, adam kapıtalynyń jańǵyrýy men sapaly jáne qurylymdyq oń ózgeristerdiń keńeıýimen baılanysty. Sondyqtan ekonomıkalyq damý ósimdi de, áleýmettik ál-aýqat qundylyqtaryn da qamtıdy.

Joldaýda Memleket basshysy jańa jaǵdaıdaǵy ekonomıkalyq damýdyń birneshe qyrlaryna toqtalady. Máselen, adam kapıtalyn damytý, jańa úlgidegi bilim salasyna ınvestısııa tartý besinshi qaǵıdat retinde dáıektelgen. Sapalyq turǵydan múlde jańa ulttyq ındýstrııany damytý úshin jańǵyrtylǵan zańnamalyq negiz qajettiligi baıan­dalady. О́ńdeý ónerkásibin da­my­týdyń qaǵıdattary, maqsattary men mindetterin belgileıtin «О́nerkásip saıasaty týraly» zań­dy jyl sońyna deıin ázirleýge tap­syrma berildi. Sonymen qatar jańa jaǵdaıdaǵy ekonomıkalyq damý baǵyty boıynsha qara jáne tústi metallýrgııa, munaı hımııasy, kólik qurastyrý jáne mashına jasaý, qurylys materıaldary men azyq-túlik óndirýdi damytý, ónerkásipti damytý, aýyl sharýashylyǵyn damytý, qoıma jáne kólik ınfraqurylymyn damytý, agroónerkásip keshenin damytý, agrarlyq ǵylymdy damytý, kólik-logıstıka keshenin damytý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, teń quqyly básekelestikti damytý sekildi máselelerge basa nazar aýdarady.

Joldaýda teńgerimdi aýmaqtyq damýǵa da erekshe mán berilgen. Aýmaqtyq damý jolynda ár óńirdiń básekeli artyqshylyǵyn eskerý qajettiligi málimdeldi. О́ńirlerdi damytý isine qatysty tyń tásilder elimizdiń damýy úshin óte mańyzdy. Agrar­lyq sektordy qoldaýmen qa­tar, aýyl sha­rýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýge, tamaq jáne toqyma óndirisin damy­týǵa, qurylys materıaldaryn shyǵarýǵa jáne óner­kásiptiń ózge de salalaryna nazar aýdarý durys sheshim dep oılaımyz. О́ńirlerdi damytýǵa qatysty tyń kóz­qa­rastar jumystyń oń ná­tı­jesin kórsetedi.

Ǵylymdy damytý – adamzat qo­ǵamy­na qajetti prosess. Keıingi jyldary ǵy­lymnyń damýy tańǵalarlyq qarqyn alýda. Qo­ǵam músheleri tabıǵat bergen oı­laý jáne osy oılardy shyn­dyqqa aınaldyrý múmkindigi syıyn qor­shaǵan ortaǵa zııan keltirmeı tıimdi paıdalanýy qajet. Joldaýda ǵylym salasyn damytý boıynsha jasalatyn álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda 500 ǵalymnyń taǵylymdamadan ótýi, «Jas ǵalym» jobasy aıasynda zertteý júrgizý úshin 1000 grant bólinýi otandyq ǵylymnyń ilgerileýine sebep bolady. Bizdiń oqý ornymyz da ǵylymnyń damýyn negizgi basymdyqtardyń biri retinde qoı­ǵan­dyqtan, aldaǵy ýaqytta da ju­mystardy jalǵastyra beretin bolady.

Densaýlyq saqtaý salasyn da­mytý da Joldaý nazarynan tys qalǵan joq. Jalpy, densaý­lyq saqtaý júıesiniń damý deń­geıi básekege qabilettilikti qalyp­tas­tyrýǵa yqpal etetin mańyzdy faktor. Sondyqtan memlekettik deńgeıde bul júıeni damytýǵa jáne jańǵyrtýǵa kóp kóńil bólinedi. Medısınalyq ınfraqurylymdy damytý úshin jyl sońyna deıin elimizdiń aımaqtarynda 13 jańa juqpaly aýrýlar aýrýhanasy salynatyn boldy. 2025 jylǵa qaraı densaýlyq saqtaý sala­sy­na arnalǵan 20 zamanaýı kópsa­laly nysan paıdalanýǵa berile­tindigi de jarııalandy. Qoldanbaly medısınanyń damýy da elimizdiń álemdik ǵylymdaǵy ornymyzdy damytady. Ýnıversıtet janyndaǵy medısınalyq kolledj de osy densaýlyq salasyn damytýda óz úlesin qosady.

Jalpy, qoǵamdyq sanada eko­logııa adamzattyń tiri qalý jol­daryn izdeıtin ilim retinde qalyptasqan. Osy sebepterge baılanysty adamzattyń ilgerileýi osy ekologııalyq damý baǵyttarymen baılanysty. Sondyqtan ekonomıkany damytý barysynda ekologııaǵa da mán berý qajet. Joldaýda atap kórsetilgen el ishindegi ekologııalyq týrızm máde­nıetin belsendi damytýmen qatar, halyqtyń ekologııalyq mádenıetin damytýǵa da mán bergenimiz jón. О́ıtkeni ekologııalyq mádenıetti damytý adamzattyń turaqty da­mýynyń qoǵamdyq ilgerileýi bolyp tabylady.

Qazirgi jaǵdaıda kez kelgen eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy áleý­mettik-ekonomıkalyq júıeler turaq­tylyǵy qaǵıda­la­ryna sáıkes kelýi kerek. Negi­zinen, turaqty damý ekonomıka, áleýmet jáne ekologııa syndy úsh negizgi quramdastardy birik­tirý nátıjesinde paıda boldy. Sondyqtan áleýmettik-ekono­­mıkalyq damý elimiz úshin óte mańyzdy. Bul baǵytta «Ádiletti memleket» qurý tujyrymdamasy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» ıdeıasyn damytady. Tujyrymdama azamattyq dıalogti damytý isine yqpal jasaıtyndyǵyna senim bildiremiz.

Jalpy, Memleket basshy­synyń osy jylǵy Joldaýynda damý uǵymynyń máni men maǵynasy tolyqtaı ashyldy. Damý qoǵam men memleket úshin óte mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta Jol­daýda qoıylǵan mindetter júze­ge asyrylatyndyǵyna tolyq­taı senimdimiz. Bul qujat elimiz­diń barlyq joǵary oqý orynda­rynyń strategııalyq damý jospar­laryndaǵy mindetterdi atqarýǵa arqaý bolady. Biz­diń oqý orny únemi damyp otyrýdy negizgi mindet sanaıdy.

Dınar DOSMANBETOV,

Qyzylorda «Bolashaq» ýnıversıtetiniń damý jáne ekonomıkalyq máseleler jónindegi prorektory

QYZYLORDA