2004 jyldyń tamyz aıy. Afına Olımpıadasynyń naǵyz qyzǵan shaǵy. Jazdyń jaımashýaq kúnderiniń birinde redaksııadaǵy biraz jýrnalıst jınalyp, teledıdardan boksshylardyń básekesin tamashalap otyrǵanbyz. Bir mezette qabyldaý bólmesindegi telefon shyr ete qaldy. Hatshy qyz dereý maǵan qosty. Sóıtsek, Túrkistannan Bekzat Sattarhanovtyń anasy habarlasyp tur eken. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin Syrlykúl apaıymyz: «Jańa teledıdardan boksty kórdiń be? Kommentatorlardyń Bekzatty ózbek sportshysy dep jatqany nesi? Ondaı áńgime qaıdan shyqty? Balamnyń kózi kók bolsa da, ózi naǵyz qazaq edi ǵoı. Jany da, júregi de qazaq. Ulym eshýaqytta ózbek bolǵan emes. Bekzat qazaq bolyp týǵanyn únemi maqtan tutatyn. Qulynym ómirden ozǵansha, óz eli men ultynyń ǵana namysyn qorǵady emes pe?! Sony kommentatorlar bilmeı me? Álde olar kózi tirisinde qazaq bolǵan Bekzatty ólgennen keıin ózbek qylaıyn dedi me?», dep aǵyl-tegil jylady.
Qapelimde ne derimdi bilmeı qaldym. Biraz únsizdikten keıin: «Qoıyńyz táte, jylamańyz. Ondaı áńgimeni taratyp júrgen grekter ǵoı. Boks tarıhyn shala biletin sol jaqtaǵy bireýler kitap shyǵaryp, Bekzat Sattarhanovty О́zbekstannyń sportshysy dep jazyp jibergen eken. Kommentatorlar da sony aıtsa kerek. Oǵan kóńil aýdarmańyz. Egilmeńiz! Bekzattyń qazaq ekenin esti adamnyń bári biledi. Qazaq bolǵanda, jaı qazaq emes, naǵyz nar qazaq! Sattarhanovtyń esimi kúlli qazaq boksshylary arasynan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony retinde tarıhta qaldy. Bekzat – bizdiń ul, halyqtyń uly, qazaqtyń uly!», dep Syrlykúl apaıymyzdy jubatqandaı boldym. Osy sózderimnen keıin chempıonnyń anasy: «Sony balam, gazetke durystap jazyńdarshy. Bekzattyń qazaq ekenin bári bilsin, eshkimniń kúmáni bolmasyn!», dedi de telefonnyń tutqasyn qoıdy.
Ashynǵan ananyń daýysyn estigen meniń de kóńilim bosap sala berdi. Sol sátte Bekzat baýyrymmen syrlas bolǵan, suhbattasqan, onyń ónerine tamsana qol soqqan kezder kóz aldyma qaıta keldi.
Qazaqstan qurama komandasynyń músheleri ádette Almatydaǵy Dostyq dańǵyly boıynda qonys tepken «Qazaqstan» shıpajaıynda bas qosatyn. Izdeseńiz, maıtalman mamandar, bilikti bapkerler, marqasqa boksshylardan bastap, osy salanyń basy-qasynda júrgen basqa da azamattardyń barlyǵyn sol jerden tabýǵa bolatyn. Birde qalyń toptyń arasynan Bekzatty da kózim shaldy. Ulttyq komanda jeıdesin endi ǵana kıgen kezi. Sol kezdiń ózinde Túrkistannyń tastúlegi jastar arasyndaǵy jarystarda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizip úlgeripti. 1998 jyldyń qarasha aıynda Argentınanyń astanasy – Býenos-Aıreste uıymdastyrylǵan álem birinshiliginde tórtkúl dúnıeniń ár qıyrynan jınalǵan daryndy bylǵary qolǵap sheberleriniń birazyn bir demmen utqany jaıynda qulaǵdar boldyq. Tipten, Kýbanyń jas perisi Gılermo Rıgondonyń ózin jaqsylap sabaǵan eken. Keıinnen dál sol boksshy Sıdneı men Afına Olımpıadalarynda altyn tuǵyrǵa kóterilip, eki dúrkin Olımpıada chempıony atandy. Bul kúnderi Rıgondo – kásipqoı bokstyń shoqjuldyzy. Kýbadan qashyp, AQSh-tan pana tapqan ol 22 jekpe-jektiń tek bireýinde ǵana utylyp, túrli nusqalar boıynsha chempıondyq belbeýdi ıelendi. Biraq báribir Bekzatqa Býenos-Aıreste bas júlde alý baqyty buıyrmady. Fınaldyq saıysta qandasymyzdyń jolyn kesken qazylar jeńisti ýkraınalyq Servın Sýleımanovqa «ustatyp jibergen» desedi.
Elge oralǵannan soń Sattarhanov eresekter dýyna túse bastady. Birden óziniń myqtylyǵyn moıyndatyp, ulttyq qurama sapynda óner kórsetýge laıyq ekenin dáleldedi. 1999 jyly Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda el namysyn qorǵady. Mine, dál sol jarysta Bekzattyń tehnıkalyq arsenaly mol, taktıkalyq turǵydan óte saýatty, júrekti ári namysqoı jigit ekenine anyq kóz jetkizdim.
Tashkenttiń tórinde ótken atalǵan jarys kúni búgingideı kóz aldymda. О́zbekstan men Qazaqstannyń jeti boksshysy fınalǵa shyqty. Qazaqtardan qalaı da ozýdy kózdegen jarys qojaıyndary bizdiń jigitterge kópe-kórneý qııanat jasady. Tóreshiler de tegisteı solardyń yǵyna jyǵyldy. Nátıjesinde jeti ózbek jeńimpaz atanyp, jeńis tuǵyrynda marqaıyp turdy. Qos altyndy qanaǵat tutqan qazaqtar janarymen jer shuqydy. Mine, dál sol tusta tanymal jýrnalıst Baqtııar Taıjannyń «Qolbasshysy joq qazaq boksy Tashkentte Ábdisalandy izdedi» degen maqalasy elimizdegi beldi basylymdardyń birinde jarq etip jaryqqa shyqty.
Joǵarydaǵydaı keleńsiz jaıtty basynan keshirgenderdiń biri Bekzat Sattarhanov edi. 57 kılo salmaqta synǵa túsken 19 jastaǵy jas órenniń joly aqtyq aıqasta sol jyly Hıýstonda ótken álem chempıonatynda kúmis medaldi ıelengen Tolqynbaı Turǵynovpen qıysty. Bul básekede Bekzat basym boldy. О́zinen úsh jas úlken ári tájirıbesi mol qarsylasyn aldap ta, arbap ta soqty. Biraq tóreshi Tolqynbaıdyń qolyn kóterdi.
Jarysta birqatar jerlesimiz «qıturqy oıynnyń qurbany» bolsa da «qoldan keler ne shara» degendeı syńaı tanytyp, «lám-mım» demesten kıim aýystyratyn bólmege asyqty. Bir jaǵynan olardy da túsinýge bolady. Basty maqsat – Azııa chempıonatynda altyn alý emes, Olımpııa oıyndarynyń joldamasyna ıelik etý edi. Bizdiń jigitterdiń deni lısenzııa aldy. Biraq negizgi jospardy júzege asyrsa da, Sattarhanovtyń kúmiske kóńili tolmady. Jylarman bolǵan ol birazǵa deıin rıngten túspeı qoıdy. Tóreshilermen daýlasyp turyp aldy. Bekzattyń «Bularyń qalaı, men jeńip edim ǵoı. Bas báıgeni maǵan nege bermeısińder?» dep shyryldaǵan daýsyn san myń kórermen arasynda otyrǵan bizder de anyq estidik. Biraq qazylardyń sheshimi ózgerissiz qaldy.
2000 jyly Sıdneıde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda Bekzat Sattarhanov naǵyz klassıkalyq bokstyń úlgisin kórsetti. Bastapqy básekelerde rýmynııalyq Ovıdıý Bobyrnat (14:5) pen OAR ókili Djefrı Matebýlany (16:5) esh qınalmaı jeńgen ol, shırek fınalda Túrkııanyń ataqty boksshysy Ramaz Palıanımen jolyqty. Negizi bul sańlaq jaıynda uzaq áńgimeleýge bolady. Eger jańylyspasam, túrli dúbirli dodada bes birdeı memlekettiń týy astynda óner kórsetken jer betindegi jalǵyz bylǵary qolǵap sheberi – dáp osy Palıanı. Áýeli KSRO men TMD, kóp keshikpeı Grýzııa men Reseı, odan keıin Túrkııanyń namysyn qorǵady. Sol kezge deıin qol jetkizgen tabysy da qomaqty. Atap aıtsaq 1992 jyly Barselona Olımpıadasyn qola medalmen qorytyndylady. 1993 jylǵy Tampere jáne 1999 jylǵy Hıýstondaǵy álem chempıonattarynda dál sol mejeden kórindi. Tórt ret Eýropanyń teńdessizi dep tanylyp, bir ret kúmis aldy. 1996 jylǵy Atlanta Olımpıdasynda shırek fınalǵa deıin jetti. Jasóspirimder men jastar býyny arasyndaǵy jarystarda jasyndaı jarqyraǵany taǵy bar. Onyń ústine, Ramaz Palıanı Anadoly eliniń osy Olımpıadadaǵy sońǵy úmiti edi. Mine, osyndaı myqtyny jeńgen jaǵdaıda ǵana qazaq boksshysy jeńis tuǵyryna kóterile alady. Jaýapkershiliktiń júgin júregimen, jan-tánimen sezingen Sattarhanov asa shıelenisti jekpe-jekte jeńisti ákki qarsylasynyń ýysynan julyp áketti. Bul básekeniń taǵdyryn bir ǵana upaı sheshti. Esep – 12:11.
Joǵarydaǵy jeńistiń qanattandyrǵany sonshalyq, Bekzat jartylaı fınalda Tahar Tamsamanıdi (22:10) ońaı utyp, fınalda Rıkardo Hýarespen kezdesti. Ekeýi de 1980 jyldyń týmasy. Bekzat 4 sáýirde týsa, Rıkardo 11 kúnnen keıin dúnıege keldi. Olar túıdeı qurdas bolǵanymen, bizdiń jigitke qaraǵanda syrt kózge AQSh boksshysy áldeqaıda aıbarly, susty kórindi. Ataǵy da alysqa jaıylǵan.
Amerıkalyqtardyń boıynda menmendik pen tákapparlyqtyń basym ekeni báseneden belgili. Hıýstonnyń týmasy da órkókirekteý eken. Ony biz áý bastan baıqadyq. О́z-ózine senimdi bolǵany sonshalyq, rıngke mań-mań basyp shyǵady. Aqtyq aıqastyń aldynda ol qarsylasy jattyǵyp jatqan jerge basa-kóktep kirip kelip: «Osy básekede basyń ketedi», degen eken. Sabyrlylyq qazaqqa tán qasıet qoı. Bekzat tek ezý tartty da: «Kimniń basy ketetinin sharshy alańda kóre jatarmyz», dep jattyǵýyn ári qaraı jalǵastyra berdi.
Fınalda bári kersinshe boldy. Sattarhanov jaqsylap turyp onyń sazaıyn berdi. Álem chempıony degen dardaı ataǵy bar AQSh boksshysy qazaqtyń qaısar ulynyń aldynda dármensizdik tanytty. Tórt raýnd boıy aıbarly Rıkardo Bekzattyń «arbaýynda júrip», «aıtqanyna kónýge» májbúr boldy. Sheshýshi báseke 22:14 esebimen aıaqtalyp, Bekzat Sattarhanov «máńgi tozbas» ataqqa qol jetkizdi. Sol kezde óziniń jigersizdigine kúıingen Rıkardo Hýares kóz jasyna erik berip, eńkildep jylady. Al jeńis tuǵyrynda marqaıyp turǵan qandasymyz «Bul – meniń kúlli Qazaq eli men Túrkistannyń 1500 jyldyq mereıtoıyna tartýym!» dep jer-jahanǵa jar saldy.
Ǵalamdyq doda aıaqtalǵan soń Olımpıadanyń qaharmandary respýblıkamyzdyń birqatar aımaǵyn aralady. Astana men Almatyda da boldy. Sol kezde el gazeti – «Egemen Qazaqstanǵa» da atbasyn burdy. Qazaq baspasóziniń qara shańyraǵynda keremet kezdesý bolyp, talaı tartymdy áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Sol sátte Bekzat úlken plakatqa «Ulttyq rýhy myqty halyqtyń eńsesi árqashan bıik bolady. El namysy – meniń namysym!» dep jazyp, «EQ» ujymyna estelik qoltańba qaldyrǵan edi.
Bekzat Sattarhanov sharshy alańda daýyl turǵyzǵanymen, ómirde óte qarapaıym jigit edi. Árkez aǵalaryn syılap, inilerine izet kórsetip júretin. Jany da názik bolatyn. Osy oraıda Bekzatpen birge Sıdneı Olımpıadasynda altyn tuǵyrǵa kóterilgen Ermahan Ybyraıymovtyń aýzynan estigen myna bir áńgimeni baıandap bersem, esh aǵattyǵy joq dep oılaımyn. Onyń aıtýynsha, birde Bekzat bir qyzǵa ǵashyq bolypty. Sezimin bildirse, álgi boıjetken albyrt jastyń sózine qulaq aspaǵan kórinedi. Ol azdaı, basqa jigitpen júrip ketedi. Boksshynyń kóńili alaı-dúleı bolsa da, mahabbatqa zorlyq joq qoı. Dál sol kúıde ol Sıdneıge sapar shekti. Alystaǵy Aýstralııada Olımpıada chempıony atanǵan Sattarhanov elge ulttyń batyry, Alashtyń maqtan tutar azamaty bolyp oraldy. Barǵan jerinde syı-qurmetke bólendi. Sol kezde álgi qyz boksshydan keshirim surap, aǵyl-tegil jylaǵan desedi. Kereǵar sezimdi basynan keshirip, ne isterin bilmeı dal bolǵan Bekzat Ermahannan «Kezinde ol maǵan qaramaı ketip, júregimdi jaralaǵan edi. Qateligin túsingennen keıin aldyma kelip, aǵynan jaryldy. Endi ne isteıin: keshireıin be, álde ekeýmizdiń jolymyz eki bólek dep áńgimeni qysqa qaıyrǵanym jón be? Aǵa, aqyl qosyńyshy?!» dep aqtaryla sóılegen eken.
Rasynda da, Bekzat Ermahandy erekshe syılap, aıryqsha qurmetteıtin. Sol er minezdi aǵasyndaı bolýdy armandaıtyn. Bir ǵana mysal: Olımpıada qalashyǵyna kelgen bette uıymdastyrýshylar boksshylardyń árqaısynyń qolyna túrli saýaldar qoıylǵan anketa ustatypty. Sol jerde «Seniń kýmıriń kim?» degen suraq ta bar eken. El quramasy sapyndaǵy jigitterimizdiń kóbi jastar ǵoı. Olar Muhammed Álı, Roı Leonard Shýgar, Maık Taıson dep topyrlatyp sheteldik juldyzdardyń esimderin jazyp jatqanda Bekzat «Ermahan Ybyraıymov!» dep jaýap beripti.
Jasyl qurlyqtaǵy jarysta sporttyq dańqymyzdy arttyrǵan sańlaqtarǵa elge oralǵan soń syı-qurmet kórsetildi. Barlyǵyna da mol mólsherde syıaqy berildi, kólik minip, páterli boldy. Sondaı bir saltanatty is-sharadan shyǵyp, Ermahan Ybyraıymovpen ońasha qalǵanda Bekzat: «Aǵa, ataq-dańq adamdy qatty ózgertedi deıdi. Eger meniń ózgerip bara jatqanymdy baıqasańyz, ótinemin, sabama túsirip qoıyńyzshy. О́ıtkeni bosańsyp nemese dandaısyp ketken adamnyń kózdegen maqsatyna jetýi neǵaıbyl. Al maǵan áli ósý kerek. Osy belesterdi ǵana baǵyndyrýmen shektelgim kelmeıdi. Meniń armanym – Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony ataný! Ondaı deńgeıge kýbalyqtar ǵana emes, qazaqtar da jete alady. Buıyrsa, men sony dáleldeımin! Oǵan aqyl-oıym da, kúsh-jigerim de jetedi», dep til qatty. Shynynda da, Bekzat aldyna bıik maqsat qoıa biletin, parasat-paıymy mol azamat edi. Ol árkez osylaı batyl sóılep, kesek oı aıtatyn.
Sodan beri tabany kúrekteı 20 jyl da zýlap óte shyǵypty-aý! Bul jalǵanda adamnyń aıtqany emes, Allanyń qalaýy bolady eken...