Alashordashylardyń artynda qalǵan murasyn keńes ókimeti kámpeskelep, qoljazbalaryna qolushy tıgen adamdy halyqtyń jaýyna balaǵany barshaǵa aıan. Biraq bir múddeni jelken etken arystarymyzdyń armanyn ýaqyt kókke kóterdi. Búginde jazba-estelikteri muńly muraǵattardan menmuńdalaıdy. Eń ǵajaby, XX ǵasyrdyń basynda senzýraǵa ushyraǵan qazaq jazýshylary týraly qupııa qujattar Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvinde saqtaýly tur. Olardyń bizge beımálim ómiri men shyǵarmashylyǵy áli de altyn sandyq.
Qazaq ádebıetiniń jarqyn qubylystaryna biryńǵaı kózqaras bir izge túspedi. Túspeıtini de bar, ultshyl dep aıyp taqqan patsha pármeni arystardyń aıaǵyna tusaý salyp, qundy eńbekterin qoldy qyldy. Sol sebepti de olardyń ómirnamasy tolyq ashylmady, indetip zerttelmedi. Al sol baǵzy tarıhtyń aqtańdaqtaryn toltyrý úshin arhıvtik oljalar óte mańyzdy.
Máselen, astana arhıvinde alashtyń aıaýly aqyny Mirjaqyp Dýlatovtyń taǵdyr talaıy týraly sırek qujattar bar. Myna qyzyqty qarańyz, 1909 jyly Qazan qalasynda jaryq kórgen «Oıan, qazaq» jınaǵy Reseı ımperııasynyń basqa qalalarynda da basylyp shyqqan eken. Muny biri bilse, biri bilmeıdi. 1911 jyly 15 naýryzda «Dýlatovtyń isin» qaraý naýqany bastalady. Sonda bılikke áldebir sheneýniktiń 1910 jyly Ýfadaǵy tıpografııadan basylyp shyqqan 100 bettik «Oıan, qazaq» kitapshasyna baılanysty aryz túsedi. Bul kitaptyń ekinshi betinde avtordyń portreti beınelengen kórinedi. M.Dýlatov ártúrli baspahanalardan azǵantaı taralymmen shyǵaryp, enshiles elge taratýǵa kúsh salǵan.
Muraǵatta Qazannyń Baspasóz isteri jónindegi ýaqytsha komıtetiniń basshylyǵynyń kitapty tárkilep, onyń avtoryn jaýapqa tartý týraly qaýlysy bar. Tergeýde Qylmystyq kodekstiń 129-baby 1-bóligi 2-tarmaǵyna sáıkes qylmys jasaǵany úshin aıyptalýshy retinde tartylǵan Torǵaı oblysynyń týmasy, qazaqstandyq Mirjaqyp (Mır-Iаkýp) Dýlatov kinásin moıyndamaıdy. Ol prokýrorǵa oryndy túrde eskertedi: «Tintý kezinde meniń qolymnan tabylǵan «Oıan, Qazaq!» kompozısııasy Sankt-Peterbýrg senzýrasymen jarııalaýǵa ruqsat etilgen jáne qazaqtar arasynda taratý maqsatynda basylǵan». Áıtse de semeılik prokýror aqynnyń sózin qulaqqa ilmeıdi. Kóp uzamaı, 1911 jyly 2 qyrkúıekte sol prokýror qol qoıǵan taǵy bir qupııa qujat paıda bolady. Onda M.Dýlatov isi boıynsha Semeı aýdandyq sotyna aıyptaý qorytyndysy jiberilgen. Endi aqynǵa «Oıan, Qazaq!» kitapshasyna óziniń «Jumbaq» atty maqalasyn qosqany úshin aıyp taǵylady. Onda ol saıası oqıǵalardy allegorııalyq túrde sıpattap, monarhtyń abyroıyna nuqsan keltirildi delingen.
Sondaı-aq Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvinde 1912 jyly 22 qarashadaǵy «Memlekettik qylmystar boıynsha tergeý jáne aldyn ala tergeý barysyndaǵy kúdiktilerdiń málimdemesi» týraly qujat saqtaýly. Onda 26 jastaǵy aqyndy bir jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý týraly aıtylǵan. Alaıda sol kezde kópshilik Dýlatovtyń shyǵarmalarymen tanysyp úlgergen edi. Onyń jeke kitapshasynda 1911 jyly 7 qarashada qamaýǵa alynǵany jazylǵan. Bostandyqqa shyqqannan keıin, Ahmet Baıtursynulymen birge 1913 jyly «Qazaq» gazeti men «Aıqap» jýrnalynda únemi jarııalana bastady. Ol óziniń óleńderi men maqalalarynda ımperatorlyq ákimshiliktiń qaramaǵyndaǵy qazaq halqynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıyn synaýdy jalǵastyrdy.
Iá, HH ǵasyrdyń basyndaǵy taǵy bir qazaq jazýshysy Álıýlla Álimjanovtyń shyǵarmashylyǵy da oqyrmandy eleń etkizbeı qoımasy anyq. 1912 jyly Qazan qalasynda aǵaıyndy Karımovtardyń baspasynan basylyp shyqqan «Esil jurtym» kitaby mazmuny jaǵynan hakim Abaıdyń óleńderimen saryndas. Elorda muraǵatynda kitaptyń senzýraǵa túsken orys tildi nusqasy saqtalǵan. Avtor alǵysózinde kitapshasynyń kemshiligi taqyrypqa sáıkes kelmeýi, ıaǵnı mazmuny jaǵynan búkil qazaq eline ortaq emes ekenin jazady. Shyndap kelgende, jazǵyzady. Qalamger zamandastarynyń el taǵdyryn oılamaıtyndyǵyna, aǵartýshylyqqa umtylmaıtyndyǵyna nalıdy. Sondyqtan ol qazaqtardy belsendi bolýǵa, jalqaýlyq pen enjarlyqty jeńýge shaqyrady. Bul týraly «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń tilshisi Igor Prohorov ta jazǵan bolatyn.
«Erteńgi asyńdy búgin qamda, jańa kún týǵanda, maqsatsyz ótkizgen ýaqytyńa ókinesiń», deıdi aqyn.
Muraǵattaǵy qujattarǵa úńilseńiz, Qazannyń baspasóz komıteti aqyn kitabynyń mazmuny tendensııaly dep tanyǵanymen, biraq qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń aıqyn belgileriniń bolmaýyna baılanysty jaýapqa tarta almaıdy.
Qolǵa túsken tyń derekter kóńilge túsken syzat sııaqty. Tarpań taǵdyr adamdy tabanyna bir salmasyn. Bir salsa, qansha aıqaılasań da, aınalań tas kereń. Jeldıirmen jyldar, taramys joldar, tasyr qoǵam. Bári-bári ótken kúnniń jańǵyryǵyndaı. Túıindelgen túpsiz tarıh, tarqatsań kóz jasyń kól bolady. Halyq qamyn jeımin dep qamshynyń astynda qalǵan qazaq zııalylary. Bizge ańyzdaı kóringenmen, arhıvterden aqıqattyń ańyzaǵy esedi. Ańǵarsańyz, bári de alash úshin tusaýǵa túskender. Muraǵattar muń shaǵady. Muńsyz tarıh tarıh pa?!