Járken Bódesh: Atajurtyn ańsaǵan aǵaıynnyń saǵynyshyn jyrladym

...Áldebir oıdyń jeteginde otyrǵan  aqyn­nyń elegizgen kóńili alysqa kóz tigedi. Osy tusta bálkim sonaý Jaıyr taýdyń baýraıynda saǵymǵa aınal­ǵan balalyq shaǵyn saǵynatyn bolar, bálkim ómirdiń qıyn-qystaý kezeńinde ata-ana, týǵan býyrmen birge bolýdy jazbaǵan taǵdyryna ókpeli de shyǵar dep oı túıe­rimiz haq. Janaryna uıalaǵan tereń muń men kóńil túkpirine ornyǵyp alǵan saǵynysh sarynynyń syryn aqynnyń shyǵarmashylyǵymen jete tanys jan ǵana ańǵarsa kerek-ti. Aqyn júregin mazalaıtyn jaǵdaıat biz oılaǵannan da tereńde jatqandyǵyna Járkendeı aqynmen ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan taǵdyrlas, zamandas bolǵan tarıhshy Álimǵazy Dáýlethanulynyń «Maǵjan men qazaq poezııasy» eńbegindegi myna jol­dardan kóz jetkize túskendeı bolamyz: «Járken poezııasyn tutastaı alǵan­da bólinip-jarylǵan qıly taǵdyrlar, qııamet keshýler poezııasy bola tura, mazmuny jaǵynan mynadaı úsh úlken taqyrypqa jikteı qarastyrýdy qajet etedi. Bólinip-jarylýǵa, Otannan qol úzý­ge májbúr etken tarıhı sebepterge; tý­ǵan jer, qara shańyraqty bir kórýge zar bolyp eńiregenderdiń tragedııa­ly taǵ­dyryna; qara shańyraqtyń bo­saǵasyna tabany tıip, qaıta qaýyshýǵa qoly jetken baqyttylardyń kóńil-kúıi, qıly-qıly jaǵdaıattardyń saıası, psıhologııalyq, adamdyq qarym-qatynastaryna arnalǵan óleń-tolǵaý, poemalary jatady».

Osy joldardy oqı otyryp, táýel­sizdikti ańsaǵan, elden jyraqta qalyp qoıǵan qalyń qazaqtyń muń men sherin shyǵar­mashylyǵynyń bir parasyna aınaldyrǵan Járken aqynnyń armany ne, ókinishi qandaı? Bizben áńgi­mesinde Álimǵazy Dáýlethanuly «Járken po­ezııa­­­synan Asan qaıǵy, Qaztý­ǵan, Shal­­kıiz, Aqtamberdi, Buqar shyǵar­mala­ryndaǵy asyl oıdyń sulbasyn baıqaımyz. Ol – bólinip-jarylǵan qazaq halqynyń aıyqpas muńy, shermende sheri, óksikti qusasy, qandy kóz jasy, qasıetti Alash Ordasyna degen teńizdeı tereń saǵynysh pen alaý mahabbaty san-sala, san aǵys bolyp quıyla kele Járken aqyn tulǵasyn daralap, poezııasyn árýaqtandyryp tura­tyn sııaqty. Járken poezııasy – arysy Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Shalkıiz, Aq­tamberdi, Buqar jyraýdan bastaý alyp, «zar zaman degen sóz shyqty, zamannyń qaraı túrine», – dep zarlaǵan Shortanbaı, Murat, Dýlat, Bazar jyraýlar árýaǵyn sha­qyryp, keshegi kúnnen, gýnnen týǵan Maǵjan rýhymen ishteı de, tystaı da úndesip jatqan, jalǵasyp, jarysyp bara jatqan óristi, keneýli, sheshen de kósem, qazaqy-ulttyq poezııa. Basqamyzǵa birde jetse, birde jetpeı jatqan dástúrshil, halyqtyq «qara óleń» Járken aqynda jeterlik» degeni Járken Bódeshtiń aqyndyq qana emes, halqymyzdyń fılosofııa hám tarıhı bolmysyn sıpattaı­tyn sýretkerlik qyryn da tanytsa kerek-ti.

– Aǵa, armanym oryndaldy deısiz, alaıda «Jer kógerdi. Men qashan kó­geremin, kógermeı ishimde óldi kóp óle­ńim» degen óleń joldarynan óki­nish taby seziledi. Aqynǵa shabyt kelse, kókiregin jaryp shyǵatyn qudi­retti óleńge toqtam joq qoı. Elge oral­ǵanyńyzǵa da mine jarty ǵasyr­ǵa jýyq­tapty. Osy jyldarda ata­jurtqa degen maýqyńyz basylyp, el-jurtpen birge táýelsizdik tańyn qarsy aldyńyz. Týǵan jerdiń topy­raǵyna aýnap-qýnap, órkendeýine kýá boldyńyz. Odan asqan qandaı baqyt bar. Aqyn júregin mazalaǵan qandaı ókinish boldy eken?

– Pendeniń ǵumyrynda arman men ókinish qanattasa qatar júredi ǵoı. Aqyn júregi qashan da mazaly desek, odan qan­sha óleń týary bir Allaǵa ǵana aıan. Qaı kezde sha­byt kelse, kóńil túkpi­rindegi óleńniń sol kezde jaryqqa shyǵýy zań­dylyq ta. Desem de, keýdemdi kernep, ja­nyma ty­nysh­tyq bermeıtin oı da, jú­rek­ke taǵat bermeıtin ókinishim de joq emes...

– Járken aǵa, «Jalǵyz» degen jyryńyzda «Jyr bop máńgi jasarǵa, Abaı jalǵyz qashanda, Abaı jalǵyz bolǵasyn, ekeý emes Maǵjan da» dep jyrlaısyz. Búginde «Abaıdy taný, Abaı arqyly qazaqty taný» degendi qalaı túsindirgen bolar edińiz?

– Búginde Abaıdy árkim qalaýynsha zerttep júr ǵoı. Ol durys ta. Biraq Abaı­dyń tarıhy qazaqtyń tarıhy ekenine nazar aýdarý lázim. Qazaq Abaımen ǵana qazaq. Abaı qazaǵymen ǵana – Abaı. Hakim Abaı bul dúnıeni jastaıynan zerttep, zerdelegen ǵulama, danyshpan desek artyq aıtpaımyz. Desek te, qazirginiń jas­taryna Abaıdy túsiný qıyndaý. Sondyqtan da Abaıdy jastar arasynda nasıhattap, Qazaq eliniń uly tulǵalaryn dárip­teý ýaqyt kúttirmeıtin keleli is. Buǵan el bolyp jumylǵanda qol jetedi dep oılaımyn.

– Qalamyńyzǵa babalarymyz Qa­ban­baı, Ospan batyr, Mahambettiń  batyrlyǵyn arqaý ettińiz. Qanysh Sát­baev, Baýyrjan Momyshuly týraly jyrladyńyz. Tulǵalar ómirin óleńge arqaý etý úshin de úlken izdenis kerek ekeni belgili. Tarıhı tulǵalar taqy­ryby nesimen qyzyqtyrdy?

– Esimderi atalǵan tulǵalardyń elimiz­diń tarıhynda qaldyrǵan óshpes izi saırap jatyr. Al olardyń júrip ótken joly men eren erligin pash etý paryzymyz. Ien dalamyzdy qorǵap qalǵan qazaqtyń has batyrlarynyń tarıhy tereń zerdeleýdi, elep-eksheýdi qajet etetindikten, men tańdaǵan taqy­ry­bymdy zerttep baryp qolyma qalam aldym. Osylaısha, Qa­banbaı, Ma­ham­bet, Ospan, babalar erli­gin jyrlap, Qanyshtaı, Baýyrjandaı batyr­lary­myzdyń ómirin jastarǵa ónege etkim keldi. El tarıhynda aıshyqty orny bar osy tulǵalardyń ómiri jaıly kóp oqydym. Atajurtqa oralǵannan keıin Baýkeńdi arnaıy izdep baryp, sále­mimdi berdim. Ol kisiniń batyrlyǵyna, kisi­ligine tánti boldym. Birinshi pesamdy arna­dym. Bastapqyda batyrǵa arnap poema jazbaqshy edim, ná­tıjesinde jazǵan poemam dramaǵa aı­­naldy. Baýyrjan Mo­myshulynyń sóılegen sózi, júris-tury­synan batyr­ly­ǵy baı­qalyp turatyn, kisiniń esinde bir kór­gennen qalatyn erekshe qasıeti bar edi.

– О́zińiz aıtqandaı, jońǵar dalasyn keship ótip, Jetisýǵa, odan Kókshetaý jerine keldińiz. Qoı da baqtym, qury­lys ta saldym deısiz. Biraq óleńge degen sheksiz mahabbat sizdi qalamgerler or­tasymen qaýysh­tyryp, ult zııaly­larynyń qana­tynyń astynda qataıt­ty, shyńdady. Bul kez  nesimen erek­shelenedi?

– Almatyǵa kelip bilim alýyma etno­graf-ǵalym Jaǵda Babalyq pen jazýshy Qabdesh Jumadilov aǵalarymyzdyń kóp yqpaly tıdi. Kitap palatasyna jumysqa turǵan jyldarymda Tahaýı Aqtanovtyń shapaǵatyn kórdim. Bul mekemege meni aqyn Jumeken Nájimedenov ertip baryp, «Myna jigit arǵy betten kelgen. Myqty aqyn jáne tóte jazýdy biletin maman», – dep tanystyrdy. Osy jyldarda Kitap palatasynyń qoryndaǵy Maǵjandaı ult qaıratkerleriniń shyǵarmalaryn kırıll jazýyna kóshirýmen aınalystym. Tahaýı aǵamyz meni týǵan baýyryndaı kórip, tárbıeledi. Aqyndyǵymdy dáriptedi. Atajurtty ańsap kelgenimde qazaq qalam­gerleriniń ortasy meni jatyrqamaı, baýyryna basty. Odaqqa kelgende óleń­derime baǵa berip, qoldap otyratyn ustazym Muzafar Álimbaevty aǵa tuttym. Ustazyń seni qanshalyqty túsinse, aqynǵa odan asqan qoldaý bar ma. Muhtar Maǵaýın shyǵarmashylyǵym týraly tolymdy maqala jazdy. Sondaı-aq Ábish Kekilbaev, Tólen Ábdikov te men týraly qalam terbedi. Aqyn Esen­baı Dúısenbaev aǵamyzdyń «Jár­ken jyraýlyq poezııa men qazir­gi poezııa­­ny jalǵastyrýshysy» dege­ninen keıin men «Járken jyraý» ata­­nyp kettim. Osyndaı janyńa demeý bolyp, kóńilińdi kókke jetkizer qa­zaq zııalylarynyń ortasy meniń shyǵarmashylyǵymnyń kemeldenýine yqpal etti. Sonyń arqasynda óleńderim halqymnyń júregine jetti. Búginde de qazaq qalamgerleriniń qasıetti qara shańyraǵynyń basshylyǵynda otyrǵan Ulyqbek Esdáýlet baýyrymyzdyń da ıgi isterine shyǵarmashyl qaýym tánti.

–  Esimderi ádebıetimizde erekshe­le­nip turatyn Oralhan Bókeı, Muqa­ǵalı Maqataevpen birge júrgen kez­derińiz týraly da jıi aıtyp júresiz.

– Jazýshylar odaǵynda ádebı keńesshi bolyp istegen kezimde Muqa­ǵalımen birge boldym. Muqaǵalı – óziniń ór óleń­derindegideı iri tulǵa. Jalǵan aıtyp, bireýdi qııanatqa jyq­paıtyn, shynshyl, meıirimdi bolatyn. Muqaǵalıǵa arnaǵan óleńimde osy ór tulǵaly aqynnyń kelbetin ashýǵa tyrystym. Oralhan da bar ǵumy­ryn shyǵarmashylyqqa arnady. Man­sapty bolǵanymen, qyzmet qýǵan joq. Qyzmette júrgen kezinde qazaq ádebıetiniń Qyrǵyzstandaǵy on kúndigine meni birge alyp bardy. Ja­nynan bir eli tastamaı, «Men sen týraly jazam, sen men týraly keıin jazasyń», degen sózi sol kezde oryndalmastaı kóringen edi. Osy sózdi aıtqan jyly qazaqtyń kórkemsóz sheberi baqıǵa attanyp kete bardy. Jadymda «túbi sen men týraly jazasyń» degen sózi jattalyp qaldy. Osy aıtqanyn jadymda berik ustap, «Oralhanǵa oralý nemese Altaıdyń aýas­y» poema-monologymdy jazdym.

– Járken aǵa, qaı óleńińizdi alsaq ta, oqyrman odan sizdiń ómirińizdiń bir parasyn tanyǵandaı bolady. Balalyq, jastyq shaǵyńyz arqyly jyraqta júrgen aǵaıyn-týystyń saǵynysh muńyn tanyǵandaı áserge bólenedi. Nege aqyndyqqa jaqyn boldyńyz, janyńyz óleńge nege qu­martty?

– Egerde men aqyn bolmasam, mansap qýǵan jandardyń biri bolyp qalar ma edim. Mendegi aqyndyq áke rýhymen astasyp jatqan álem. Qytaıdyń Shyńjań ólkesi  Maıly Jaıyr jaılaýynda týyp ósken meniń de, ata-anamnyń da armany ata jurtqa oralý edi. Ákem qalaıda meniń bilim alyp, elge ketýimdi qalady. Bir áke, bir shesheden týǵandardyń ishinde men Úrimji ýnıversıtetiniń qazaq tili men ádebıeti fakýltetine oqýǵa túsip, Qytaı úkimeti qýdalaı bastaǵan sátte jońǵardyń dalasyn jaıaý keship ótip, elge oraldym. Búginde sol jaqyn jandardyń barlyǵy da ómirden ótip ketti. Anaý bir jyldarda jaqyndaryma degen saǵynyshymdy basyp júreıin degen oımen inimniń balasyn janyma alǵyzǵan edim. Biraq ol elde kóp turaqtamaı, Qytaıǵa qaıtyp ketti. Búginde meni tanıtyn et jaqyndarymnan eshkim qalmady. Al aqyndyqqa qalaı keldim desem, ustazdyq etken ákem Qyzyr Ospataevtyń oqyǵandaryn kóńilge túıip óstim. Ákem áńgimesiniń álqıssasyn óleńmen bastap otyratyn. Bala kúnimnen meni óziniń týǵan baýyryna tabıǵı etkendikten, men Bódesh atanyp kettim. Oıy zerek, qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynan tereń bilimi bar ákem Baıtursynov emlesimen shyqqan basylymnyń bárin qalt jibermeıtin. Arhıvten aldyrǵan Maǵjan Jumabaevtyń buryn jazylǵan óleńderimen tanystyǵym da osy kezben baılanysty. Kitapqumarlardyń kópshiligi bizdiń shańyraqqa jınalyp, ákemdi mańaılap júrýshi edi. «О́leń adamnyń kóshbasshysy» degen sózin jadyma sińirip,  kitapqa degen qushtar­lyǵyn boıyma daryttym. Al Bódesh ákemniń Borqasqasy meniń atajurtty ańsaı jyrlaǵan óleńime arqaý boldy.  Borqasqamen birge jelip, qanat bitip elge jetkendeı áserge bólendim, armanyma jetip, ata jurtyma oraldym.

– О́zińiz ustaz tutatyn aqyn Omar­ǵazy Aıtan týǵan naǵashyńyz eken. Boıyńyzda ana sútimen daryǵan aqyn­dyqtyń da bar ekeni óleń álemin­degi qadamdaryńyzdan  anyq ańǵa­rylady. 

– Ana sútimen kelgen qasıetti ary qaraı damytyp, óshirip almaýdyń bas­ty joly izdenis pen bilim ekeni aıdan-anyq. Anam Jámishqan óte baısaldy, jaıdary, sondaı qaıyrymdy jan bolatyn. Áli esimde, shómshek terip, ylǵı qasynda júrgen kezimde sen aýyz tı dep, jańa saýylǵan sıyr sútin maǵan ishkizetin. Sondaǵysy men toq bolyp, aman júr­sin degen tilegi eken ǵoı. Búginde týǵan jerdiń topyraǵyn basý baqyty buıyrǵan meniń tileýshilerim – ákem men sheshem. Ákem men oqýǵa túskenimde Úrimjide bas gazette isteıtin Omarǵazy Aıtan naǵashyma baryp, bir jylqy soıyp as berip, tabys­tap ketkeni, keıinnen oılap otyrsam, bolshaǵymdy qamtamasyz etkeni eken ǵoı. Alǵashqy óleńderimniń tu­saýyn kesken de naǵashym – Omar­ǵazy Aıtan. Ol kezde orta mektepte júrgende aǵash egetinimiz bar. Sonda jeke dara ósken shyrsha kóz aldymda qalyp qoıypty. Qoı baǵyp júrip qolyma ilikken bir túp sheń­geldi ustap, sýǵa ketpeı aman qalǵanym da sańlaýda qal­ǵan bala­lyq shaq este­liginiń bir kó­rini­sindeı. Omar­ǵazymen birge maǵan ustazdyq etken Kereıǵazy, Serik Qap­­­shyqbaıulynyń da shy­­ǵarmashylyǵymda alar or­ny bólek. Serik Qap­­shyqbaıuly Til-áde­bıet fakýltetin támam­dap, «Shynjań oqý-aǵartý» jýr­nalynda eńbek etkeni bel­gili. «Ultshyl» atanyp, jıyr­­ma jyldan astam súr­ginge ushy­rady. Mektepte oqyp júrgen kezim, ol kisi túr­mege jabyldy. Sol kezde ar­tynan ere ba­ryp, bir býma óleńderin ta­bys­taǵanym esimde qalypty. Keıin­nen ult­jandy azamat tutqynnan bosap, elge oralyp, qyzmet etti.

– О́leńderińizdi oqyp otyr­ǵanda týǵan jerińiz Jaıyrǵa degen saǵynyshpen ǵana ómir súre­tindeı kórinesiz. Búginde alysta qalǵan kúnderdiń maýqyn basýǵa septeser kózińizdiń qarashyǵyndaı, jany­ńyzdyń aldanyshyndaı bolǵan bala-shaǵa, nemerelerińiz bar desek te, saǵynyshyńyz sarqylmaǵan tárizdi.

– Ras aıtasyń. Balalarym, otbasym – jan jylýym. Elý jyl otasqan jan jarym Gúlshat – jankúıerim. Ulym Aıbynymnan kórgen eki nemerem kóz qýanyshymdaı bolyp kóńilimdi marqaıtady. Al baqıǵa ketken ulym Aıdarǵa degen saǵynyshym máńgilikke júregimniń túbine uıalap qaldy. Osy kúnderde bir Alladan táýelsiz elimizdiń, otbasymnyń amandyǵyn tilep otyrǵan jaıym bar. Al sońǵy jyldary týǵan jerim túsime jıi kirip júr. Jasym ulǵaı­ǵandyki bolar, týǵan jerge degen saǵynyshym órship bara jatqandaı. Sondaı ystyq, janyma jaqyn áserli sátterge jıi oralamyn. О́zim ósken qońyr tamdy jıi kóremin. Jaıyrdyń baý­raıyndaǵy ataqonysym kókeıimnen ketpeı turady. Saǵynǵan sátterimde:

– Týǵan jerim – Jaıyrtaý,

Eki órkeshi aıyr taý.

Jaıyrtaýdan sum taǵdyr

Tirideı meni aıyrdy-aý..,

– dep te jazdym.

Týǵan jerdiń qar, muzy,

Aıazyńmen jýyndyr.

Týǵan jerdiń bal qyzy,

Burymyńmen býyndyr.

Týǵan jerdiń bulaǵy –

Tolqynyńmen at meni.

Týǵan jerdiń jylany,

Shyryldatyp shaq meni.

Týǵan jerdiń sheńgeli,

Tyrna aıamaı betimdi.

Týǵan jerdiń ermeni,

Aýzyma quı ótimdi.

Týǵan jerdiń dońyzy,

Qan josa ǵyp jaryp ket.

Týǵan jerdiń qońyzy,

Domalatyp alyp ket.

Týǵan jerdiń qasqyry,

Kemir, aqyn súıegin.

Týǵan jerdiń tas, qumy,

Seni osylaı súıemin, degen jyrymdy jyrlap ótemin. Jaıyrmen saǵynysh aýylyna saparlap,  keshimdi de saǵynyshpen batyramyn.

– Aqyn ómirinde bir ǵana kitap bolady dep joǵaryda aıtyp ketti­ńiz. Shyǵar­mashylyǵyńyzdyń tólqu­jaty bolǵan ári jeke dara alyp q­araı­tyn  kitabyńyz bar ma?

– Osy tusta bóle-jaryp «Juldyzǵa oryn aı bermes» jınaǵymdy ataǵan bolar edim. Bul ózi tuńǵysh ári mańdaıyma bitken kitabym bolatyn. Odan artyǵy joq ta. Osy jınaqta alǵashqy óleń-jyrlarym jarııalandy.

– О́leńderińizdi jas aqyndardyń da qyzyǵyp  oqıtynyn baıqap júrmiz. Sizben syr-suhbat quryp, aqyn ja­nyna jaqyn bolǵysy keletin­deı. Jas­tar­dy óleńderińizde ne qyzyqtyrady dep oılaısyz?

– Meniń óleńderimdegi jastardy eleń etkizeri týǵan jer, saǵynysh taqyryby dep bilemin. Aqparattyq kezeń jastardyń moınyna úlken jaýapkershilikter júktep otyr. Elge, týǵan jerine degen ja­nashyrlyq, otansúıgishtik sezimdi búgingi jastardyń boıynan kórýge bolady. Áli esimde qazaqtardyń eń alǵashqy quryltaıy Almatyda ótti. Sonda jan-jaqtan kelgen ısi qazaq aǵaıyndarymyz kóz­derine jas ala ata jurtymen topy­raǵyn súıip qaýyshty. Ushaqtan túsken qandastyrymyzdy kórip, qazaq jaý­ǵandaı qýandyq. Mine, týǵan jerge degen mahabbat qandaı deseńizshi. Al meniń jyrlaryma arqaý bolǵan alystaǵy aǵaıynnyń saǵynyshy óleńim arqyly jastardyń júregine jetip jatsa nur ústine nur. Al jyldamdyq jetegindegi básekelestik zamanynda jastar úshin uzynsonar óleńnen góri, qysqa da nusqa, oıy jatyq óleńder qajet-aq.  Al óleń­súıer jastar úshin talǵampazdyqpen jaza alatyn aqyndar ǵana suranysta dep oılaımyn.

– Al ataq degendi qalaı qabyl­daı­syz? Onyń máni, sıpattamasy bar ma?

– Búginde qandaı da bir marapat alǵanyń ataq emes. Týa sap eshkim ataq almaıdy. Adam balasy ataq úshin týmaıdy. Taǵdyr nege qısa  –  sol ataq. О́mir ózi ataqqa jetelep aparady. Ataq dep tereń bilim men eseli eńbekti, halqyńnyń aldyndaǵy boryshyńdy adal atqarýyń der edim. Iá, búginde kim kóp, aqyn kóp. Alaıda sol aqyndyqtyń júgin adal arqalap júrgender neken-saıaq. Al óz basyma kelsem, Alla taǵala ol kún­derge jet­kizse, ulttyq poezııamyzdy damy­týǵa kúsh-jigerim sarqylǵansha, qal-qa­derimniń jetkeninshe eńbek etemin dep oılaımyn. 

Ishime úńil, ishime úńil, aǵaıyn,

Shabyttanǵan kezimde aıtyp qalaıyn.

Qaraı berme jupynylaý syrtyma.

Kókiregimde qaınap jatyr jyr tuma

Qaınarymnan sýsyn bersem dep edim,

Naryq qysyp shólirkegen jurtyma.

Jolyn kestim mansapqumar paqyrdyń

Ultym úshin jan qııatyn aqynmyn.

О́leń shirkin tili shyqqan bóbek qoı,

Júregińdi besik etip bólep qoı.

Syrtyma emes, ishime úńil aǵaıyn,

Ishke búktim qupııamnyń talaıyn.

Qabyl bolsa aq tilegim, shyn syrym

Jas baladaı bir qýanyp qalaıyn.

– Aǵa, aǵyl-tegil jyrla­ry­ńyz sar­qyl­masyn. Áńgime­ńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»