Altyn Orda órkenıeti: ádebı mura jáne dástúr jalǵastyǵy

 Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Na­zar­baevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» ma­qalasynda aıtylǵan negizgi oılar men Prezıdent Q.K.Toqaevtyń «Uly­taý-2019» halyqaralyq týrıstik forýmynda: «Ulytaý halyqaralyq deńgeıdegi etnografııalyq týrızmniń ortalyǵyna aınalýy tıis. Bul jumystardy Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn merekeleý qar­sańynda bastaý kerektigin» maqsat etken ǵylymı jıyn­ǵa Túrkııa, О́zbekstan, Tatarstan men Qazaq­stannyń Joshy uly­syn zerttep júrgen til­shileri, tarıh­shylar, ádebıettanýshylar, din­taný­shylar, JOO ustazdary, doktoranttary men magıstranttary qatysty.

Ǵylymı jıyn qatysýshylary Altyn Orda tusynda jazylǵan ádebı jádigerler men rýhanı muralardyń búgingi túrki halyqtarynyń rýhanııatyndaǵy orny, qoljazbalardyń hal-jaǵdaıy, olar­dyń zerttelýi men alda atqa­rylar máseleler, ásirese túrki elderiniń ınteg­rasııasy jo­lynda ortaǵasyrlyq túrki jazba es­kertkishteriniń sonyń ishinde Al­tyn Orda jazba jádigerleriniń mańyz­dy­ly­ǵyna nazar aýdardy.

Is-shara barysynda M.O.Áýezov atyn­­daǵy Ádebıet jáne óner ınstı­tý­tynyń dırektory, UǴA kor­respon­dent-múshesi, fılologııa ǵy­lymdary­nyń dok­tory K.Matyjanov Prezı­dent Q.To­qaevtyń bastamasymen Ulyq ulys – Altyn Ordanyń 750 jyl­dy­ǵyna daıyndyq jáne ony me­re­ke­leý jónindegi is-sharalar aıasyn­da uıym­dastyrylǵan konferensııa­ny ótkizý tarıhymyzdyń tereńde jat­­qandyǵyn nasıhattaýǵa, Altyn Orda men kóne túrkiler arasyndaǵy sabaq­tas­tyqty zertteýge, Altyn Orda­dan bas­taý alǵan qazaq handyǵynyń tarıhyn jas urpaqqa úıretýge jol ashýǵa túrtki bolatyndyǵymen baılanysty dep atap ótti.

Osy jıynda sóz alǵan О́zbekstan ult­tyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń dokto­ry Na­sımhan Rahmonov «Altyn Orda ádebı keńistiginiń ózine tán erekshelikteri» baıandamasynda Altyn Orda dáýirinde dúnıege kelgen jazba jádigerlerdiń janrlyq erekshelikteri, genezısi, ıdeıa-mazmunyna keńirek toqtalyp, búgingi ádebıettiń damý barysymen salystyryp ótse, Ystanbul ýnıversıtetiniń pro­­fessory, doktor Abıd Nazar Mah­dým «Altyn Orda dáýirindegi túrik ádebıetindegi dinı jáne sopylyq uǵym­nyń negizderine, qoldanylýyna jáne keıingi dáýirlerge áserin sholý» eń­be­gin­de Altyn Orda tusynda jazylǵan dinı-tanymdyq, dinı-dıdaktıkalyq jáne dinı-sopylyq ádebıettiń bastaý­lary men keıingi dáýirlerdegi ádebı shyǵarmalarǵa áseri týraly keńirek toqtaldy.

A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ pro­fes­sory, tarıh ǵylymdarynyń kandı­da­ty Zikirııa Jandarbek Altyn Or­da­­­nyń memlekettik qurylymyna Iаsaýı iliminiń áseri, sol tustaǵy di­nı-áleýmettik má­se­leler týraly «Iаsaýı jolynyń Al­tyn Ordanyń memle­ket­tik júıesine yq­paly» baıandamasynda arqaý etse, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Ejelgi dáýir ádebıeti jáne túrkologııa bóliminiń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Tóráli Qydyr Altyn Orda tusynda jazylǵan ádebı jádigerlerdi zertteýdegi negizgi máselelerge toq­talyp, aldaǵy atqarylar máseleler men sol zamanda jazylǵan mádenı es­kertkishterdi ulttyq qundylyqtar ne­gizinde zerdeleýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti.

Tatarstan Respýblıkasy Ǵylym aka­de­mııa­synyń G.Ibragımov atyndaǵy Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń joǵary ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Azat Ahýnov Qutbtyń «Husraý-Shyryn» poemasyndaǵy tarıhı jáne ádebı sıntez: Át-Tabarıdiń «Paıǵambarlar men patshalar tarıhy» konteksi negizinde» baıandamasy arqyly Altyn Orda tu­synda jazylǵan Qutbtyń «Husraý-Shy­ryn» dastanynyń jazylý tarıhy­na úńilip, ondaǵy sıýjetter men obrazdardyń qalyptasýyndaǵy Át-Tabarıdiń «Paı­ǵam­barlar men patshalar tarıhy» eń­be­giniń áserine, Altyn Orda hany Jánibek pen aqyn Qutb arasyndaǵy baı­lanystarǵa erekshe nazar aýdardy. Al Ankara ýnıversıtetiniń professory, doktor Abdýlla Gýndoǵdynyń «Jo­shy ulysynyń túrki álemindegi ortaq murasyna sholý» baıandamasy Altyn Orda memleketiniń bir kezderi alyp ımperııa bolǵandyǵyn, kórshiles eldermen saýda-sattyq, ekonomıkalyq jáne saıası-dıplomatııalyq qarym-qatynas ornat­qandyǵy, Osman ımperııasynyń tarıh sahnasyna shyǵýyndaǵy Joshy uly­synyń róli týrasynda órbidi.

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet já­ne ­óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyz­­­metkeri, fılologııa ǵylymdarynyń dok­­tory Alymjan Hamraev «Rabǵuzı jáne qazaqy mıftik sana» baıandamasynda Altyn Orda tusynda ja­zyl­ǵan Býrhanýddın Rabǵuzıdiń «Qıs­sasýl-ánbııa» eńbegindegi ańyz-ápsa­na­lar, hıkaıa-dastandarǵa toqtaldy. Bú­gingi qazaq mıfteriniń Rabǵuzıdiń shy­ǵarmasyndaǵy kórinisi, túrkilik na­nym-senimder haqynda sóz qozǵasa, Nur-Múbárak Islam mádenıeti ýnıver­sıtetiniń professory, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory Shámshıdın Ke­rim «Altyn Orda jáne Islam» taqy­ry­­byndaǵy baıandamasyna HIII-HV ǵasyr­lardaǵy ıslamı qundylyqtarǵa toq­talyp, Berke hannyń Islamdy qabyldap, Altyn Ordada memlekettik din retinde jarııalaǵanyn, sodan dástúrli Islamnyń negizderi qalyptasqandyǵyn arqaý etti.

Al Altyn Orda jádigerleriniń zerttelý tarıhy, sol dáýirdiń jazba muralaryn zertteýde qazaq ǵalymdarynyń qosqan úlesi jáne búgingi jas ǵalymdardyń osy saladaǵy orny týraly SILKWAY Halyqaralyq ýnıversıteti Túrkologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Seısenbaı Qudasov «Altyn Orda jazba eskertkishteriniń Qazaqstanda zerttelýi» baıandamasynda atap ótti. Onyń sózin jalǵaǵan Abaı atynda­ǵy QazUPÝ Shyǵys fılologııasy jáne aýdarma kafedrasynyń dosenti Erǵalı Esbosynov «Ahmet Jaferoǵlý – mám­lúk-qypshaq jazba eskertkishteriniń zert­teýshisi» baıandamasynda qyp­shaq tilindegi jazba jádigerlerdi zert­teý­degi Ahmet Jaferoǵlunyń tá­ji­rı­besin alǵa tartyp, búgingi dok­to­ranttar men magıstranttarǵa ǵyly­mı taqyryp berýde Altyn Orda tusyn­daǵy eskertkishterge nazar aýdarý­dy, sonyń nátıjesinde bolashaq túr­kitanýshylardy qalyptastyrý jaǵyna nazar aýdarsa, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Tarıh fakýltetiniń dekany Meń­digúl Noǵaıbaeva HIV-XV ǵasyrlardaǵy Altyn Ordanyń rý-taıpalyq quramynyń erekshelikterine toqtaldy. Al L.N.Gýmı­lev atyndaǵy EUÝ Shyǵystaný kafed­rasynyń meńgerýshisi Aqjigit Álibekuly Altyn Orda men Mysyr arasyndaǵy mádenı-ádebı baılanystar jaıynda sóz qozǵady.

Keleli oılar men tereń zertteýlerdi ar­qaý etken jıynda ǵalymdar bul ju­mystardyń áli de kóptegen basqosýlar­ǵa arqaý bolatyndyǵyn nazarǵa aldy. Osy oraıda «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda aıtylǵan mindetterdi jú­zege asyrý maqsatynda M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtý­ty tarapynan birneshe jobanyń qol­ǵa alynǵandyǵyn aıta ketken abzal. «Uly dala jaýharlary» serııasy­men bıyl jaryq kóretin «Ejelgi dáýir áde­bıetiniń» 2-3-tomdary qarahan­dyq­tar men Altyn Orda tusynda jazylǵan jaz­ba jádigerlerge arnalatyn bolsa, Altyn Orda eskertkishterin zertteý bo­ıynsha shetel ǵalymdarymen birlesken jobalar da daıyndyq ústinde. Onlaın-konferensııada aldaǵy jobalardy jos­parlaý, ǵylymı negizdeý jaǵy da py­syqtaldy.