On alty jasqa tolyp, jeke kýálikke qoly jetken kúndi kóp adam umyta qoımaıdy. Sebebi eseıýdi, azamat bolýdy eń aldymen osy qujat kýálandyratyndaı edi. Ol ol ma, osyndaı kýálik alǵan azamat el men jer aldyndaǵy qandaı da bir jaýapkershilikti, azamattyqty sezine bastaıdy ǵoı. Baqsaq, mundaı sezim barlyq adamǵa tán emes sııaqty. О́kinishke qaraı, azat eldiń azamattyǵyn aıǵaqtaıtyn qujatsyz júrgenderdiń sany ótken segiz aıda 867-ge jetip otyr.
Aldaǵy jyly amandyq bolsa elimizdiń egemendikke qol jetkizgenine 30 jyl tolady. Táý eter táýelsizdigimizdiń otyz jyldyǵy! Iаǵnı otany odaqtas eldiń quramynda bolǵan jerlesterimizdiń Qazaqstan azamaty atanǵanyna otyz jyl bolady degen sóz. Baıaǵyda bir ájemiz qaı aýdannan bolasyz degen suraqqa «shyraǵym, men týǵan aýdan da, aýdan bylaı tursyn memleket te búgingi dúnıejúzilik saıası kartada joq», dep jaýap bergen eken. Keńes ókimeti qurdymǵa ketip, aýyldyq aýdandardyń biriktirilgenin meńzep otyr ǵoı, baıaǵy. Bir tańǵalarlyǵy, zaman ózgerip, Keńes ókimetiniń ózi kelmeske ketkenimen sol dáýirdiń «qyzyl kýáligin» qoınyna basyp júrgen jandar aramyzda áli de bar. Bar bolǵanda da biren-saran emes, kóptep kezdesip júr. Sonda deımiz-aý, jańa dáýirge qadam basqan jandardyń jańa kýálikti mensinbegeni qalaı? Álde, el egemendik aldyq dep bórkin aspanǵa atyp jatqanda qyjylyn «qyzyl kýálik» qyzdyryp jatqandar da az bolmady ma eken?
Ony bilmeımiz. Biletinimiz, elimizde qujatsyz turyp jatqan adamdardyń anyqtalýy jyldan-jylǵa jıilep bara jatqandyǵy. Bul rette quqyq qorǵaý organdary bıyl qoldanystan shyǵyp qalǵan qujatpen júrgen azamattardy anyqtaý boıynsha arnaıy aksııa ótkizipti. Bul aksııany ótkizýge sebep te bar. Máselen, ótken jyly «qyzyl kýálikpen» júrgen 1727 adam qujattandyrylsa, bıylǵy segiz aıda 867 adam anyqtalyp, jańa qujat berilipti.
Aıtaıyq, Qostanaı oblysynda er adam 30 jyl boıy qujatsyz ómir súrip kelgen kórinedi. Bul jaǵdaıdy quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri anyqtap, tıisti kómek berip, ol azamat jańa kýálik aldy. Al Qaraǵandy oblysynda uzaq ýaqyt boıy jeke basyn kýálandyratyn qujatsyz turyp jatqan 46 jastaǵy áıel men onyń uly anyqtalypty. Búginde polısııa qyzmetkerleri tıisti suraý hattaryn joldap, azamattardyń týǵan, turǵan mekenjaılaryn anyqtap jatyr. Sondaı-aq Almaty oblysyndaǵy kóshi-qon qyzmetiniń mamandary osy óńirde turyp jatqan úsh qarııaǵa jeke kýáligin alǵash ret tabystap otyr. Olardyń bireýine egemen elimizdiń turǵyny ekenin dáleldeıtin qujat berilse, ekinshisine azamattyǵy joq ekeni týraly kýálik usynylypty. Úshinshi qarııa baıyrǵy qujattaryn teksere kelgen kezde Reseı azamaty bolyp shyqqan kórinedi. Oǵan yqtııarhat berilipti. Mundaı mysaldy kóptep keltirýge bolady. Keı azamattar jańa qujat alý úshin arnaıy ótinish jazyp, quqyq qorǵaý organdaryna ózderi keletin bolsa, keıbireýi tártip saqshylary uıymdastyratyn túrli sharalar, aksııalar kezinde anyqtalady eken.
Osy máselege halyqaralyq uıymdar da nazar aýdaryp otyr. Sondaı uıymnyń biri – Birikken Ulttar Uıymynyń bosqyndar jónindegi basqarmasy. Atalǵan uıym eki baǵytta jumys isteıdi. Alǵashqysy – bosqyndardy qorǵaý bolsa, ekinshi baǵyty – azamatsyzdyqty joıý. 2014 jyly dúnıe júzinde azamattyqty joıýǵa baǵyttalǵan «I belong» (men tıesilimin) atty jahandyq naýqan jarııalandy. Bul naýqan eń aldymen adamdarǵa azamattyq quqyqty berýge baǵyttalǵan edi. Iаǵnı ár azamat memleketke tıesili bolýyn, sol arqyly eldiń quqyqtaryna, beriletin múmkindikterine, áleýmettik kómekterine ıe bolýyn (ómir súrýge, bilim alýǵa, jumys isteýge) kózdeıdi. Osylaısha BUU-nyń bosqyndar jónindegi basqarmasy memlekettik organdarmen, úkimettik emes uıymdarmen birlese otyryp, azamatsyzdyqty joıýǵa umtylady.
«Bul baǵytta óz elimizde de eleýli ózgerister jasalyp jatyr. Máselen, ótken jyly Qazaqstannyń «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksine ózgerister engizildi. Soǵan sáıkes, elimizdegi jańadan týǵan ár bala týý týraly kýálik alýǵa quqyly. Muny da jaqsy qadam dep baǵalaýǵa bolady. Búginde biz ishki ister organdarymen tıimdi jumys jasaı kele azamatsyzdyqty joıýǵa, azamattyǵy, jeke basyn kýálandyratyn qujaty joq tulǵalardy anyqtaýǵa qatysty qoldanysqa engizilgen mehanızmderdi joǵary baǵalaımyz», dep otyr BUU-nyń bosqyndar isi jónindegi joǵary komıssary basqarmasynyń quqyqtyq máseleler jónindegi qyzmetkeri Sholpan Oljabaeva.
Atalǵan halyqaralyq uıym Adam quqyqtary jónindegi bıýro, elimizdiń ońtústik óńirinde qyzmet etetin «Sana sezim» uıymy syndy seriktes uıymdarmen birlesip jumys isteı otyryp 2014 jyldan beri 6000-ǵa jýyq adamnyń azamattyǵy joq ekenin anyqtap otyr. Olardyń arasynda «qyzyl kýálikpen» júrgender de barshylyq eken. Zerttep, zerdeleı kelgendeı anyqtalǵandardyń 60%-y Qazaqstan azamattary bolyp shyqsa, qalǵan 40%-y áldeneshe jyl buryn shekara asyp kelgen mıgranttar, ıaǵnı shetel azamattary ekeni belgili bolypty. О́kinishke qaraı, quzyrly organdardyń, halyqaralyq jáne jergilikti uıymdardyń osyndaı aýqymdy jumysyna qaramastan búginde Qazaqstanda qansha adamnyń áli de «qyzyl kýálikpen» júrgenin aıǵaqtaıtyn naqty san da, statıstıka da joq. Sebebi mundaı azamattardyń kóbisi jańa kýálik alý boıynsha tıisti organdarǵa ýaqtyly júginbeıtin kórinedi. Sondyqtan BUU-nyń bosqyndar isi jónindegi basqarmasy Ishki ister mınıstrligi uıymdastyrǵan osyndaı aksııalardy aldaǵy ýaqyttarda da jalǵastyryp, baspasóz máslıhattary, túrli habarlamalar, beınebaıandar, BAQ ókilderi arqyly shaǵyn aýyldarda, qystaqtarda turyp jatqan azamattarǵa túsindirý jumystaryn jalǵastyrýdy kózdep otyr.
«Azamatsyzdyqty joıý máselesi Qazaqstandy ǵana tolǵandyryp otyrǵan joq. Sondyqtan elimizde osy baǵytta jasalyp jatqan qandaı da bir qadamdardyń bary qýantady. Osy máselemen aınalysyp kele jatqanymyzǵa 10 jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Bul jyldar aralyǵynda azamatsyzdyq máselesine qatysty erekshe mán berip kelemiz. Sebebi azamattyǵy, jeke bas kýáligi joq adamdar shyndyǵyna kelgende kórinbeıtin tulǵalar sanalady. Ondaı adamdardyń bar-joǵy týraly memleket te bilmeıdi. Bul óz kezeginde ulttyq qaýipsizdigimizge de syn keltiredi degen sóz. Mundaı salǵyrttyqqa barǵan adamdar jeke bas kýáligin jańartpaýdyń zardabyn kúnderdiń kúni qaıtse de tartatyny belgili. Sebebi jeke bas kýáliginsiz ózge qujattardy rásimdeý múmkin emes. Sondyqtan jańa kýálik almaýdyń kesiri eń aldymen ondaı adamdardyń ózine tıedi», deıdi Adam quqyqtary jáne zańdylyqty saqtaý jónindegi Qazaqstan halyqaralyq bıýrosy dırektorynyń orynbasary Denıs Djıvaga.
Onyń aıtýynsha, mundaı adamdar balalaryn mektepte de, joǵary oqý oryndarynda da zańdy túrde oqyta almaıdy. Qandaı da bir áleýmettik kómekten de qaǵylady. Sondyqtan bul óte úlken másele. Al onyń túp-tamyry Keńes ókimetiniń qurýynan bastaý alady desek qatelespeımiz. «Keı adamdar tipti burynǵy odaqtas memleketterdiń arasynda shekara paıda bolǵanynan da uzaq ýaqyt beıhabar bolyp kelipti. Sondyqtan jýyq arada bul máseleni túp-tamyrymen joıý asa qıynǵa soǵady. Biraq bizge ótinish jasap kelgen azamattarǵa qolushyn sozýǵa qashan da daıynbyz. Qazaqstannyń azamaty ekenin rastaıyn jeke bas kýáligi joq bolsa ol adamdy Ishki ister mınıstrligine aparyp, qujat alýyna kómektesemiz. О́zge memleketterdiń azamattary bolyp shyqqan jaǵdaıda elshilikter men konsýldyqtarǵa habarlasyp, azamattyqsyz, qujatsyz júrgen jannyń máselesin sheshýge tyrysamyz. Konsýldyqtardyń jarnasyn tóleý kezinde de qolushyn sozamyz. Sebebi ár konsýldyq anyqtama men jeke bas kýáligin berý kezinde jarna talap etedi. Ony tóleýge kóp adamnyń qaltasy kótere bermeıdi. Sebebi azamattyǵy joq adamdar resmı túrde esh jerde jumys isteı almaıdy ǵoı. Jumys isteı almaǵan soń daıyn turǵan qarajat ta tabyla bermeıdi», deıdi D.Djıvaga.
Iá, zamanaýı álemde kýáligi joq adamnyń múmkindigi jyl sanap azaıa túsetini aıtpasa da belgili. Ondaı azamattar qylaıaǵy emhanadan da zańdy qyzmet ala almaıdy. Máselen, pandemııanyń saldarynan jurt jumysynan aıyrylyp jatqan kezde úkimet 42500 teńgeden tólegen edi. Ony alý úshin qandaı da bir esepshot, jeke kýálik kerek boldy. Iаǵnı jeke kýáligi joq adamdar osyndaı áleýmettik kómekten de qaǵyldy degen sóz. Sebebi memleket ondaı azamattyń jumysynan aıyrylǵanynan da, qala berdi ómirde bar-joǵynan da beıhabar bolatyn.
Qujatsyz júrýge keı adamdardy salǵyrttyqtan buryn jeke kýálik alý máselesiniń kúrdeliligi ıtermeleıtin sııaqty. Alaıda olaı júre berýdiń jóni joq. Sebebi memlekettik qyzmet kórsetýdi avtomattandyrý Ishki ister mınıstrligi jumysyn búginde 82%-ǵa jetkizse, aldaǵy jyly bul kórsetkishti 91%-ǵa jetkizý josparlanyp otyr. Osy kúni quqyq qorǵaý organdary jeke kýálikti elektrondy úkimet portaly arqyly aýystyrýǵa negiz bolatyn jaǵdaılar aýqymyn keńeıtý jóninde Jol kartasyn ázirlep jatqan kórinedi.
Búginde elimizde tólqujatty aýystyrý kezinde tólenetin memlekettik bajdyń quny 20 myń teńgege jýyqtaıdy. Alaıda bul jarnany barlyq otandasymyz tóleıdi degen sóz emes. Birqatar jeńildikter de qarastyrylǵan. «Qazaqstannyń «Salyq týraly» Kodeksinde mundaı memlekettik baj tóleminen bosatylǵan azamattar sanatynyń tizilimi kórsetilgen. Olardyń qatarynda Uly Otan soǵysynyń ardagerleri, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» medaldarymen marapattalǵan kópbalaly Batyr analar, jetim balalar, ata-anasynyń qaraýynsyz qalǵan balalar jáne taǵy basqalar bar. Tólqujatty alý-almaý ár azamattyń óz erki. Sebebi tólqujat kóp jaǵdaıda shetelge shyǵý kezinde ǵana talap etiledi. Al baj tóleminiń quny nebári 500 teńgeni quraıtyn jeke kýálikti alýǵa ár otandasymyz mindetti», deıdi Ishki ister mınıstrligi Kóshi-qon qyzmeti komıteti tóraǵasynyń orynbasary Sabyrjan Seıitjanov.
P.S. Iá, otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de «qyzyl kýálikten» birjola qutyla almaǵan ekenbiz. Bodandyqtan bosap shyǵyp, jeke kýálikten jeńilis tabamyz dep kim oılaǵan? Keńes ókimeti quryǵanymen sodan qalǵan qujat qurymaı tur. Sanda bar dep júrgenimiz sanaqta joq bolyp shyqty. Búginginiń shyryldap turǵan shyndyǵy – osy! Endi qaıtpek kerek? Oılanarlyq jaıt...