Maqtaaral aýdanyna túsken jolsaparymyzdyń birinde Syrym Músirepuly Júsipov degen azamatpen jolyǵýdyń sáti túsken. Ol «Nur shamy» atty seriktestiktiń quryltaıshysy eken. Aýylda turatyn sheberlerdi izdep kelgenbiz. Oılamaǵan jerden mol qazynaǵa jolyqtyq. О́ıtkeni, aldymyzdaǵy aǵamyz qazaq poezııasynyń kóginde juldyzdaı jarqyrap, mezgilinen buryn aǵyp túsken Qosjan Músirepovtiń týǵan inisi edi. Jasyratyny joq, sońǵy kezde aqıyq aqynnyń esimi sırek atalady. Sondyqtan Syrym aǵadan sýyrtpaqtap syr tarttyq.
– Syrym aǵa, qazaqta «tulpardyń tuıaǵy», «jaqsynyń kózi», «jaqsynyń jalǵasy» degen bar. Sol arnadan tartyp surasaq, áýelgi áńgimeni aqynnyń shyqqan tegi, ósken ortasy, ustazdary haqynda bastaǵanymyz jón shyǵar.
– Áýeli arnaıy izdep kelgenderińiz úshin rahmet! Bizdiń arǵy babamyz Qara ata kezinde Aqsaq Temirdiń qorǵaýshysy bolypty. Babamyz Musabek Qaldarbekuly Qoqan handyǵyna qarsy ult-azattyq kóterilistiń batyry. Aǵaıyndy Musabek batyr men Sapaq datqa HIH ǵasyrda Ordabasy jerinde ómir súrgen, el aýzynda qalǵan eren tulǵalar. Sapaq bı sheshendigimen kózge túsken, el arasyndaǵy daý-damaılardy ádil sheshetindigimen aty ańyz bolyp saqtalǵan. Tipti, osy aǵaıyndy kisiler jóninde elimizge tanymal aqyn-jazýshylar, ǵalymdar birqatar eńbekter jazdy. Jyr dúldúlderiniń biri Maılyqojanyń «Datqalar týraly» tolǵaýynda Musabek batyr týraly taraý bar. Ákemiz Músirep sol kisiniń nemeresi. Al Músireptiń ákesi Júsip aqyn bolǵan. Tegine tartpaı tura alsyn ba, ákemiz Uly Otan soǵysy kezinde óz qarajatyna tank jasatyp, Jeńiske úles qosqan. Sonda ákemiz 6 buzaýly sıyryn satypty. Ákemiz suńǵaq boıly, qaratory kisi edi. Maqta ósirýden rekord jasap, ár gektardan 42 sentnerden ónim jınaǵany úshin Qazaq KSR-ynyń Qurmet gramotasyna ıe boldy. 1955 jyly Máskeý qalasyndaǵy Búkilodaqtyq Halyq Sharýashylyǵy Jetistikteri Kórmesine qatysty. Áli esimde, ákemiz maqta jıegine qaýyn-qarbyz egetin. Sol qaýyn-qarbyzdy Arystaǵy balalar úıine arbamen aparyp beretin. Jalpy, ákemiz jomarttyǵymen tanylǵan jan. Mine, osyndaı tekti tulǵalardan taraǵan Qosjan aǵanyń asyl keýdesine jyr jaýhary uıalaǵan shyǵar.
– Jaqsy aıttyńyz. Endi sol bir kelbeti kómeski tartqan jyldarǵa oıyssaq. Qosjan aǵa negizinen balalar aqyny edi ǵoı. Bala Qosjan qandaı edi?
– Bul endi sarytap saǵynyshymdy qozdatar aýyr suraq. Degenmen aıtyp kóreıin. Otbasymyz Arys aýdany, «Birlik» keńshary, Kóltoǵan degen jerde turdy. Bizdiń úlkenimiz Gúlbala. Ol keńsharda zveno jetekshisi boldy. Gúlbaladan keıin Qosjan dúnıege keledi. Araǵa 21 jyl salyp ómirge men kelippin. Abaı degen inim bar. Qosjan 1932 jyly 9 qańtarda dúnıege kelgen. Esimdi jıǵanda ol eresek azamat edi. Meni qasynan tastamaıtyn. Keńshar basshylary ony keńsesine jıi shaqyrady. Qasynda qoqyraıyp otyramyn. Túnde ol meni baýyryna alyp jatady. Aǵanyń bir qasıeti ishindegini aıtqyzbaı biletin. О́tirik aıtqan jandy unatpady. Mundaıda ol betiń bar, júziń bar demeı, ótirik aıtqan adamdy tıyp tastaýshy edi.
Áli esimde. 1955 jyl bolatyn. Biz onda 5 synyp oqýshylary maqtalyqta júrgenbiz. Bir kezde oqýshylar áldenege úıirilip, toptasa qaldy. «Ne boldy eken?» dep balalar jınalǵan jerge men de jettim. Sóıtsem, Almatydan aǵam kelipti. Ol maqtalyqqa meni izdep kelip turǵan beti eken. Aǵamnyń júzinde alaýlaǵan qýanysh taby bar. Sóıtsek, baspadan «Alaý» atty jańa jınaǵy shyǵypty. Kitaptyń birinshi betine «Qos qanatym Syrym men Abaıǵa!» dep qoltańba qaldyrypty. Sondaǵy meniń qýanyshymdy kórseńiz. «Aǵataıymnyń jańa kitaby shyqty» dep maqtalyqtaǵy synyptastarymdy túgel aralap shyqtym. Ustazdaryma kórsettim. Maqta tere júrip te kitapty paraqtap kóremin, otyryp alyp ta qaraımyn. Ne kerek, bul men úshin eń baqytty kún boldy. Keshke maqta terimnen úıge kelsem, Qosjan aǵa jýynyp jatyr eken. Meni kórip «kitabyń qaıda?» dep surady. Qoınymnan kitapty sýyryp alyp kórsettim. Aǵamnyń túri sál qoshqyldanyp ketkendeı. Sóıtsem, aǵaı-apaılarymyzǵa, synyptastarymyzǵa qoınymnan kitapty sýyra-sýyra muqabasyn maıystyryp alyppyn. Biraq, qabaǵy tez jadyrady. «Barlyǵy kóripti ǵoı», dep qýandy.
Qosjan aǵa keń mańdaıly, qyr muryndy, boıy ortadan joǵary, syr-symbaty ózine jarasqan jigit edi. Kúzde ústine sur makentoj, basyna shlıapa kıip júretin. Ony kórgender qoǵadaı japyrylyp sálem berip jatýshy edi. О́ıtkeni, onyń syrt kelbeti syrbaz adamdardykindeı jarasymdy bolatyn.
Aýylǵa kelgende Bórjardaǵy ózen jaǵasynda serýendep, balyq aýlaǵandy unatatyn. Kókıirimniń tereńine súńgip ketkende qashan shyqqansha janym qalmaı qorqaqtap otyratynym esimde qalypty. Ol oqýda júrgende de, Almatyda qyzmet istegende de aýylǵa jıi atbasyn buryp turdy. Sonda top bala qasynan qalmaıtynbyz. Balalardy jaqsy kórdi. Keıde aýyl balalaryn jınap, ıt tóbelestirýshi edi. Munysy bizge tym qyzyqty kórinetin.
Taǵy da bir esimde qalǵany, birde aýylǵa belgili aqyn Nartaı Bekejanov keldi. Qosjan aqyn aldynda óleń oqydy. Nartaı aqyn batasyn berdi. Keıinnen aǵam: «maǵan batany Nartaı Bekejanov pen Qasym Amanjolov bergen» dep otyrýshy edi.
– Aǵańyz eńbekke tym erte aralasty emes pe? Bul onyń eńbekqorlyǵynan ba álde ýaqyt talaby solaı ma edi?
– «Ekeýi de edi» desem,sirá, jańylyspaspyn. 1946 jyly ol «Birlik» jetijyldyq mektebin bitirgen soń Shymkenttegi eki jyldyq muǵalimder ınstıtýtyna oqýǵa qabyldanady. Bul kezde ol nebári 14 jasta eken. 1948 jyly ózi oqyǵan mektepke muǵalim bolyp ornalasqan. Sonda 16 jasynda muǵalim bolyp jumysyn bastap otyr ǵoı. Arada kóp ýaqyt ótpeı ony Arys aýdandyq oqý bólimine ınspektor etip joǵarylatypty. Artynsha oqý bóliminiń meńgerýshisi laýazymyna kóteriledi. Al aýdandyq «Sosıalıstik jol» gazetine redaktor bolyp taǵaıyndalǵanda 22 jasta.
1952 jyly aǵa Arys qalasynda Tólebaı Ysqabaev degen №22 mekteptiń oqýshysymen kórshi otyrady. Sol kisiniń aıtýynsha, ádebıet úıirmesiniń jetekshisi Dúısenbaı Elibaev birde ony redaksııaǵa ertip barady. Aǵa sol kezde gazette jaýapty hatshy eken. «Osy tanystyqtan soń óleńderim aýdandyq gazette jıi jarııalanatyn boldy» dep eske alady ol. Tólebaıdyń esteligi boıynsha, Qosjan aǵam Beken Ábdirazaqov, Qural Tuńǵyshbaev, Seıdaly Shopaqov jáne Tólebaı Ysqabaevtyń aqyndyq jolǵa túsýine birden-bir yqpalshy adam. Sol Tólebaı keıinnen aǵartý isiniń úzdigi, Arys qalasynyń qurmetti azamaty atandy. Kókem aýdandyq gazette úsh jyl redaktor bolǵan soń Beken Ábdirazaqov ekeýi Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa birge attanady. Sonda №13 mektep-ınternatta oqıtyn uly Qanat pen qyzy Janatqa qaraılaı júrýdi Tólebaıǵa tabystaǵan eken.Ýnıversıtette ol belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri О́mirbek Joldasbekov jáne «Maqtaaral» gazetinde 20 jyl redaktor bolǵan Kenjebaı Bógenbaevpen birge oqyǵan. 1964 jyly Arys aýdanynyń ornyna Bógen aýdany qurylady. Jańadan ashylǵan «Kommýnızm tańy» gazetine Paıyz Kádeev redaktor bolyp keledi. Paıyz aǵa Tólebaıdy aýdandyq gazetke qyzmetke shaqyrady. Artynsha jaýapty hatshy qyzmetine kótergen. Al Paıyz aǵa keıinnen oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetine aýysty. Bas redaktordyń orynbasary boldy.
– Sol Paıyz aǵańyz gazet janynan Qosjan Músirepov atyndaǵy ádebıet, óner birlestigin ashty emes pe?
– Iá, solaı. Bul 1967 jyl bolatyn. Birlestikte poezııa, proza, kórkem aýdarma, halyq talanttary men mýzyka, dramatýrgııa, syn jáne bıblıografııa úıirmeleri boldy. Respýblıkaǵa tanymal aqyndar Kamardın Bektursynuly, Narmahan Begalyuly, Kárim Aınabekov, Dúısenhan Naqymov, Tóregeldi Tuıaqbaev, Gúlzákıra Ábildaeva osy birlestik aıasynan shyǵyp, óner ólkesinde bıikterge samǵady. Keıin gazet «Ordabasy ottary» atandy. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, halyqaralyq K.Sımonov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri, arqaly aqyn Narmahan Begalyuly ádebı birlestikti sátti súıreledi. Birlestik músheleri Qazaqstandaǵy tuńǵysh aqyndar alleıasyn jasady. Temirlan selosynda birneshe ret halyqaralyq aqyndar aıtysy dúrkirep ótti. Munyń barlyǵy da Qosjan aqynǵa kórsetilgen zor qurmet dep bilemin.
– Qosjan Músirepovtiń shyǵarmashylyq jolyn sizden artyq biletin jan joq shyǵar. Osy jaǵyna keńirek toqtalsańyz.
– 1959 jyly ýnıversıtetti bitirgen soń ol «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan»), «Jetisý» gazetteri men «Mádenıet jáne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnalynda qyzmet istedi. «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetinde qyzmet istep júrgende aǵanyń ústinen aryz túsedi. Sonda «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń redaktory Musa Dinishev «Aýyl ómiri» atty jańa bólim ashyp, aǵamdy qyzmetke alǵany bar. «Ońtústik Qazaqstan» gazeti men «Ádebıet jáne ıskýstvo» (qazirgi «Juldyz») jýrnalynda óleńderi jıi shyǵyp turǵan. Merzimdi basylymdarda jaýapty qyzmetter atqara júrip, shyǵarmashylyqpen úzbeı aınalysty. «Meniń anam-dáriger», «Kim batyr?», «Arman lebi», «Meniń qaryndasym», «Jalyn», «Alaý», «Dos júregi», «Gúljazıranyń aýyly», «Raýshan» atty óleńder jınaǵy jaryq kórdi. Onyń jazǵan novellalaryn qatarlastary maqtaýshy edi. Qosekeńniń kóptegen óleńine án jazyldy. «Jámıla, jańylma», «Komsomol áni», «Jaıqalta jelek taqshy, Týǵan ólke», «Jas sportshylar marshy», «Oktıabrıattar áni», basqa da óleńderine án jazyldy. «Baqyttymyn, qurbylar» atty óleńine qazaqtyń birtýar kompozıtory Shámshi Qaldaıaqov án shyǵardy. Aqyn ári sazger Ákim Ysqaq aǵanyń «О́mir seni súıemin» óleńine án jazdy. «Biz kóńildi ulanbyz» degen taǵy bir ánge arnalǵan óleńi bar. Áýenin shyǵarǵan Ibragım Núsipbaev. Aǵam Ábilda Tájibaev, Ǵafý Qaıyrbekov, Sadyqbek Adambekov, Shona Smahanuly, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qaırat Jumaǵalıev, Tólegen Aıbergenovpen tonnyń ishki baýyndaı aralasty.
Qudaıǵa shúkir, búginde Túrkistan oblysynda Qosjan Músirepov atynda eki mektep bar. Onyń biri Arys qalasyndaǵy buryn ózi eńbek etken mektep. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Maqtaaral aýdany, Jańa jol aýyl okrýgindegi Jeńis aýylyndaǵy orta mektepke aqyn aty berildi. Mektep aldyna meniń demeýshiligimmen aqynnyń bıýsti qoıyldy.
– Armansyz adam bolmaıdy... Endigi josparyńyz qandaı?
– Kóp ýaqyttan beri Qosjan Músirepovtyń birde-bir jınaǵy jaryq kórgen joq. 2016 jyly kókemniń kózi Janat Músirepova men jıenderi Rýslan, Erbol Abdýhmanovtardyń demeýshiligimen «Nursát» baspasynan «Armanym ediń» atty jınaǵy jaryqqa shyqty. Taralymy 500 dana ǵana. Shirkin, memlekettik tapsyryspen óleńderi qaıta basylyp shyqsa deımin.
Aǵamdy oılaǵanda meniń esime Parıjge asyqqan bala Rembo túsedi. Ol on toǵyz jasynda-aq óleń jazýdy qoıyp ketipti. Biraq osy jasyna deıin jazǵan óleńderimen-aq álemdik aqyndardyń arasynan oıyp turyp oryn alǵan. Artyǵalı Ybyraev degen aqyn nebári 21 jasynda ómirden ótti. Tashkennen Almatyǵa alqyna jetken Tólegen Aıbergenovtiń de ǵumyry qysqa boldy. Muqaǵalı da uzaq jasady deı almaımyz. Al kókem she, kókem, nebári 35 jasynda topyraq tompaıtty. Jany názik syrshyl aqyn júreginiń qupııasyna kim tereń boılaı alǵan. Bir óleńin «Ýaqyt sóıleıdi asqaq Ar atymen!» dep bastaǵan edi. Ýaqyt asqaq Ar atymen sóılese, meniń kókemniń de aty umytylmas. Sony úmitimniń jibi etip jalǵap, ǵumyr keship kelemin...
Áńgimelesken
Sabyrbek OLJABAI,
jýrnalıst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
Túrkistan oblysy