El birligi – eń úlken qundylyq

Dala danyshpany naǵyz adam muratyn qalyptastyryp qana qoıǵan joq, sonymen birge ol maqsatqa jetýdiń shynaıy jolyn kórsetip berdi. Ol osy qare­keti­men qazaq halqyn ǵana emes, tórtkúl dúnıeni moıyndatty. Onyń jazý stılinen, oılarynan, shyǵarmashylyq kompozısııasynan baba rýhynyń ıisi ańqyp turady. Ol týraly artyq sóz aıtyp qajeti de joq. Muny El­ba­symyz óz maqa­lasynda tol­ǵana aıtyp, toptap kórsetti. «Keı­de bizdiń býyn ómir boıyna uly Abaı mektebinen, ıaǵnı ǵula­manyń mu­hıttaı shalqar oı qazyna­synan tolassyz bilim alyp kele jatqandaı kórinedi».

Maqalanyń ón boıynan avtor­dyń keıipkerine degen shynaıy súıispenshiligi men qurmeti anyq baıqalady. Elbasymyz Abaı fılosofııasyn óz boıynan ótkizip, ómirnamasynyń ózegi ete otyryp, eldi damytýda tarlan tarıhtyń eleginen ótken, ýaqyttyń ózi kórsetken sara jolyn aıqyndap otyr. Bul – eldik birlik pen ulttyq tutastyq joly. Abylaı ańsaǵan, Abaı jan-júregimen kóksegen eldiń birligi. Biz osy yntymaq pen birliktiń arqasynda táýelsiz memleket retinde tuǵyrymyzdy bekitip, Máńgilik el bolýdy bas­ty mu­ratymyz ettik. Ult bolyp uıys­qandyǵymyzdyń, ynty­maq­pen tize qosyp, kúsh birik­tirgen­digimizdiń arqasynda Qazaq eliniń shejiresin HHI ǵasyrda abyroıly jalǵastyryp kelemiz. Esi kir­gen baladan, el aǵasyna deıin­gi bar­lyq azamatymyz osy jolǵa múl­tiksiz qyzmet etýge tıis. Alty­baqan alaýyzdyqqa eshqashan jol ber­meýimiz kerek.

Qarańyzshy, irgemizdi sógýge umtylǵan indetpen qosa, bir týǵan qyrǵyz aǵaıyndarymyz da bılik úshin jantalasyp, berekesi qashýda. Surqaı saıasattyń kesirinen ishki alaýyzdyq órbip, bılik pen halyq arasynda alamaıdan júrip jatyr. Aýyly aralas, qoıy qoralas bolǵan, Alataýdy teń jaılaǵan aǵaıynnyń osyndaı halge dýshar bolýy júrekti aýyrtady. Osy mánzeldes taǵy bir mysal. Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy teke­tires barǵan saıyn indetteı indep keledi. Osynyń bári kóńil qyn­jyltatyn jaǵdaılar. Mine, kór­dińiz be Elbasymyz aıtqandaı Abaı táliminen taǵan tartyp, aırandaı uıyp otyrǵan yntymaǵymyzdy buzyp almaýdy oılaýymyz qajet. Búginde el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Elbasynyń ónegeli jolyn jalǵastyryp, Abaı ónegesin nysanaǵa alyp, bıikke órlep kele­di. Vırýstyń kesirinen kópte­gen qıynshylyqqa tap bolyp jatyr­myz. Onyń bári ótkinshi dúnıe. Qazaqtyń qany taza, rýhy bıik. Sondyqtan bul ótkelden de súrin­beı óterimiz shúbásiz.

Iá, Abaı – ulttyń mektebi. Bári­miz sol mekteptiń shákirti­miz. Elbasymyz sol uly bilim or­ta­synyń túlegi. Olaı bolmasa: «Abaıdyń sózi men oıy bizdiń kúnbe-kúngi tirligimizge, órken­di ómi­rimizge kirpish bolyp qala­nyp, búgingi órkenıet pen aldaǵy bolashaq talabyna laıyq umty­lys­tarymyzdan jáne ıgi isteri­mizden naqty kórinis tabatynyna kámil senemin», – dep aıta ma? Bul tolǵanysynan Abaı Qunan­baı­ulynyń bolmysyn bar qyrynan ózimizge de, shetelge de nasıhattaý ári tanymal etý maqsatynda ju­mys isteýimiz kerektigin kóremiz.

О́kinishke qaraı, uly Abaı­dyń 175 jyldyǵy bıyl adamzatqa qater tóndirip, koronavırýs indeti jaılaǵan ýaqytpen tuspa-tus kelip qaldy. Atalǵan derttiń zardaby jer júzindegi memleketterdiń eshbirin aınalyp ótken joq. Biraq jarqyn keleshekke degen senim men syndarly árekettiń arqasynda bul ýaqytsha qıyndyqty da eńseretin bolamyz. Abaıdyń sózine júginsek: «Jaman­dyqty kim kórmeıdi? Úmi­tin úzbek – qaıratsyzdyq. Dú­nıede esh nársede baıan joq ekeni ras, jamandyq ta qaıdan baıandap qalady deısiń? Qary qalyń qatty qystyń artynan kógi qalyń, kóli mol jaqsy jaz kelmeýshi me edi?». Túrki áleminiń uly oıshyly, fılosofııalyq oı-pikir arnasyn jalǵastyrýshy Abaı óz eline, óz jurtyna uly sózder men ósıetter qaldyrý arqyly, tutas ǵıbrat syılap ketti. Elbasy óz maqalasynda Abaıdyń qara sózderinen kóp dáıeksózder keltirgen. Bul Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary ekeniniń taǵy bir kórinisi.

Qazaqtyń bas aqyny ıman men ıbalyq, jalpy adamgershiliktiń altyn qazyǵyndaı qaǵylǵan jan. Sol qazyqqa kóńil jibin baılaı bilsek boldy, aq joldan adaspasymyz anyq. Abaı Qunanbaıuly­nyń shyǵar­mashylyǵy jaıly toq­talý­dyń ózi júrekti qozǵaıtyn taqy­ryp. Ár jyrynyń tarmaǵyn taratý úshin úlken táýekelge bel baılaǵandaı bolamyz. Hakimdik bıikke shyqqan jannyń qara sózi men óleńderine kóz júgirtsek, ár jerden silteme bergen sózderge nazar aýdarýǵa týra keledi. Al ol sózder, túrik, arab, shaǵataı, orys syndy ózge tildi ulttardyń tili. Bul jerden Abaıdyń shet tilin jetik meńgergendigin de dáleldeı alamyz. Elbasymyz bolashaqqa Abaısha qarap, kóp til bilýdiń paıdasy kól-kósir ekenin aıtýda. Mine, Máńgilik el bolýǵa umtylǵan ultymyzǵa kerek qasıet.

Qoryta aıtqanda, Abaı shyǵar­mashylyǵy – qansha zaman ótse de mańyzdylyǵyn joımaıtyn, almas sııaqty san qyrynan jarqyrap kórinetin, qaı saladan bolsa da zertteýge laıyq qundylyq. Altyn­nan da qymbat Abaı murasy jaı­ly jazylǵan maqalany árbir qazaq­standyq túsinip oqýy mindet.

Tóregeldi ShARMANOV,

akademık