Sıfrly tańbalaý – naryqtyń talaby

Osy jyldyń 1 qazanynan ­bastap el aýmaǵynda temeki ónim­derin mindetti tańbalaý engi­zilgeni belgili. Ázirshe bul talap fıltrli temekige ǵana qo­ıylyp otyr. О́nimniń basqa túr­lerin (sıgara, qyzdyrylǵan temeki jáne t.b.) tańbalaý 2021 jyl­dyń 1 sáýirinen bastalmaq. Onda­ǵy maqsat – naryqtaǵy ashyq­­tyq­ty qamtamasyz etý jáne ha­lyqty jasandy, jalǵan ónim­derden saq­tandyrý.

Qarjy mınıstrliginiń ha­bar­laýynsha, naryq oıynshyla­ry­na qoıma men dúkenderdegi tań­balanbaǵan temeki ónimderi­­niń qaldyqtaryn satýǵa bir jyl ýaqyt berilgen.

«Temeki ónimderin tańbalaý taýar aınalymynyń ashyqtyǵyn arttyrý, adal básekelestikti qol­daý, naryqty zańsyz ónimderden qorǵaý, «kóleńkeli ekonomıka» kó­lemin azaıtý, zııatkerlik menshik quqyǵyn saqtaý jáne bıýdjetke salyqtyq túsimderdi ulǵaıtý úshin kerek. Tańbalaý taýarlarǵa Data Matrix kodyn qoldaný arqyly júr­giziledi. Osynyń nátıjesinde tutynýshyǵa satyp alynǵan taýar týraly tolyq aqparat alýǵa jáne ózin jalǵan ónimnen saqtandyrýǵa múmkindik beriledi», delingen mınıstrliktiń resmı habarlamasynda. 

Respýblıka aýmaǵynda óndi­rilgen temekini tańbalaýdy ón­di­rýshi júzege asyrýǵa tıis. Eli­mizden tysqary jerlerde shy­ǵa­rylatyn temeki ónimderin tań­balaý ımporttaýshyǵa júkteledi.

Sonymen qatar 2020 jyldyń 31 jeltoqsanynda alkogol ónim­derin tańbalaý boıynsha qol­ǵa alynǵan qanatqaqty joba aıaq­talady. Bul saladaǵy tańbalaý keler jyldyń basynda mindetti normaǵa aınalmaq. Odan keıingi kezekte aıaqkıim ónimderi tur. Sondaı-aq 2021 jyldyń sáýirin­de dári-dármekti tańbalaý bastala­dy. 

– Sıfrly tańbalaý – «kó­leń­keli ekonomıkamen» kúresýdiń bir joly. Jańashyldyq naryqtaǵy zańsyz satylatyn taýarlardyń jolyn kesedi. Osylaısha, ká­sipkerlerge adal básekelestik or­na­týǵa múmkindik týady. Jalpy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­qa múshe bes el 2015 jyly taýar­lardy mindetti sıfrlyq tań­balaý týraly kelisimge keldi. Sodan beri birneshe taýar boıynsha qanatqaqty jobalar júzege asyryldy. Qazir ár memleket osy baǵytta jumys júrgizýde. Ási­rese, Reseıdiń qarqyny jo­ǵary. Olar 2024 jylǵa deıin tań­balaýǵa jatatyn taýarlardyń tizi­limin jarııalady. Qazaqstan da bul baǵyttaǵy jumysty jandandyra tústi. Belarýs, Armenııa jáne Qyrǵyzstan memleketteri de tıisti jobalardy júzege asyrýda, – deıdi Sıfrly ekonomıkany damytý ortalyǵynyń bas dırektory Bıkesh Qurmanǵalıeva.

Belgili bolǵandaı, tańbalaý tý­raly kelisim bes memleketke ortaq bolǵanymen, ár el tańba­laýǵa jatatyn taýarlardy ózderi anyqtaıdy.

– Aıaqkıim ónimderi de tańba­lanady. Bul naryqta «kóleńkeli» aınalymnyń bary ras. Sondyq­tan jańashyldyqty óndirýshiler de, ımporttaýshylar da birden qoldady. Olar atalǵan naryqty jaryqqa shyǵarý arqyly jańa múmkindikterdiń paıda bolatynyna senimdi, – deıdi ortalyqtyń bas dırektory.

Qazaqstannyń kıimdi tańbalaý turǵysynan jınaǵan tájirıbesi bar. Osydan tórt jyl buryn teri ónimderin tańbalaý júrgizilgen bolatyn.

– Bul joba áli de jalǵasýda. Áýelde qanatqaqty joba boldy. Qazir qalypty dúnıege aınaldy. Naryq ta buǵan úırendi. Jańashyldyq saladaǵy «kóleń­keli» aınalymdy azaıtty. She­telden zańdy túrde ákelinetin taýar­dyń kólemi artty. Máselen, 2018-2019 jyldary ımporttyq ónimniń úlesi 189 paıyzdy qu­rady. Osydan-aq buǵan deıin aınalymda qanshama ónimniń zań­syz júrgenin esepteýge bolady, – deıdi B.Qurmanǵalıeva.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, keler jyldan bastap alkogol ónimderi de tańbalanady. Ma­mandardyń pikirinshe, atalǵan na­ryqta da «kóleńkeli» aınalym­nyń úlesi kóp. Derekterge súıen­sek, byltyr 6,2 mln lıtr alkogol ónimi tárkilengen. Bıylǵy shilde aıynyń ózinde sapasyz alkogoldiń saldarynan 23 adam qaıtys bolǵan.

Resmı málimetterge súıensek, byltyr alkogol ónimderinen bıýdjetke 56 mlrd teńge aksızdik salyq túsken. Tańbalaý engizilgen soń atalǵan soma 10 mlrd teńgege deıin ósedi degen boljam bar.

«Atameken» ulttyq kásip­ker­­ler palatasynyń basqarma tór­­aǵasy Evgenıı Bolgerttiń aıtýyn­sha, Qazaqstan úshin sút ónim­­derin tańbalaý ózekti máse­lege aınalyp otyr.

– Naryqta ortaq kelisim joq. О́ndirýshiler, eksporttaý­shylar sút ónimderiniń tez buzylaty­nyn, bul prosess onsyz da Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Tehnıkalyq retteý komıteti ta­­ra­pynan qatań qadaǵalanyp, ret­­teletinin alǵa tartýda. Al Reseı sút ónimderin tańbalaýǵa qatysty jumysty údete tús­ti. Kórshi el 2021 jyldyń qań­ta­rynan bastap tańbalaýdy aına­lymǵa engizedi. Demek, odaqtaǵy ózge memleketter osyǵan jaýap berýge tıis. Endigi másele Qa­zaqstan ishki naryqty túgeldeı tań­balaýǵa kóshirýi kerek pe? Álde naryqtaǵy óz ornyn joǵal­typ almas úshin tek eksporttaý­shylardy ǵana mindetteı me? Bizge sońǵysy tıimdi. Al tutas salany tańbalaýdan utarymyz shamaly. Muny sarapshylar da dáleldep berdi. Sút óndirisindegi «kóleńkeli» ekonomıkanyń úlesi onsyz da kóp emes. Sondyqtan naryq oıynshylary tańbalaýdyń qajeti joq degen ustanymdy alǵa tartýda, – deıdi E.Bolgert.

Osy oraıda, sıfrly tańba­laý ónimniń qymbattaýyna jol ashýy múmkin degen boljamdar da aıtylýda. Biraq onyń qan­­sha­lyqty dáleldi, dáıekti dú­nıe eke­ni tolyq aıtylmaý­da. De­gen­men kásipkerlerdiń tań­balaý qu­ryl­ǵylaryn alý úshin belgili bir mól­sherde qarjy shyǵyn­daıtyny anyq.