Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń uly aqyn, dana oıshyl týraly "Abaı amanaty" atty maqalasy – jazýly tarıhynyń máni bar kópten kútken dúnıemiz.
Ult kóshbasshysy aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıynda: "Abaı – ultymyzdyń kıesi" degen bolatyn. Rasynda, Abaı jaı adam emes, ol – adamzat aqyl-oıy alyptary qataryndaǵy tulǵa.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev birtýar aqynǵa arnalǵan tujyrymdamaly eńbekterinde Abaı qazirgi Qazaqstan qoǵamynyń bar jigin biriktiretin qubylys ekenin atap ótti.
Abaı – elimizdiń jańǵyrǵan rýhanı-mádenı jáne tarıhı-ıntellektýaldyq áleýetin álemge aıryqsha kórsetken tuǵyr-tulǵa. Aqyn qubylysy – qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyn jańa sapalyq deńgeıge kóteretin aıshyqty beles ekenin búkil qoǵam aıqyn sezindi.
Elbasynyń oıshyl-aqyn týraly maqalasynyń mazmuny "Rýhanı jańǵyrý" jáne "Uly Dalanyń jeti qyry" baǵdarlamalyq maqalalaryndaǵy ulttyq qundylyqtardy álemdik kontekste jańǵyrtý dúnıesimen úndesýinde úlken tarıhı sabaqtastyq bar.
Maqala bastaýyndaǵy Elbasynyń: "Abaı Qunanbaıuly tulǵasy da – sondaı aralyq kezeńniń, eskiniń sońy men jańanyń basyn jalǵaǵan altyn kópir" degen paıymy órkenıet kóshindegi uly betburys sıpatyn aqyn qubylysymen baılanystyrady.
Ult kóshbasshysy: "Uly aqyn, dana oıshyl Abaı HIH jáne HH ǵasyrlar toǵysyndaǵy Aǵartýshylyq nemese Oıaný dáýiriniń kóshbasshysyna, eldiń bolashaq baǵdaryn aıqyndap bergen rýhanı temirqazyǵyna aınaldy" dep, tarıhı-mádenı kontekste tujyrymda jasap, aqyn murasynyń qazirgi órkenıette qundylyǵy odan saıyn arta túskenin taǵy bir márte aıshyqtap berdi. Táýelsizdiktiń otyz jyldyq bıiginen bizdiń Abaı murasyna jańa mazmun, jańa sıpat berýimizdiń negizi de osynda dep nyq aıtamyz.
Elbasynyń perzenttik paryz turǵysynan jazylǵan maqalasynyń ózegi – qazaqtyń dana tulǵasy Abaı Qunanbaıuly tulǵasy jáne onyń bolashaq el ustanymy jónindegi ósıeti. Eń aldymen Elbasynyń "Meniń Abaıdy tanýym áýelde neden bastaldy?" degen saýaldyń jaýabyn óz otbasynan bastap, ult qundylyǵy qasıetterin búgingi jas urpaqqa úlgi-ónege etýi aıryqsha taǵylymdy. Ásirese, "Ras, óleń sózge júırik, el ádebıetine qanyq ájem Myrzabala men anam Áljan kishkentaı kúnimde tini úzilmegen dástúrli tárbıe aıasynda halqymyzdyń ertegi, ańyz, qıssalaryn jadyma barynsha sińirdi. Bul Abaı álemine aparatyn joldyń bastaýy bolatyn" degen sózderi – urpaq tárbıelep otyrǵan ár otbasy tórine oıyp turyp sińdiriletin uǵym-túsinik.
Maqala ózeginde Abaıdyń "tolyq adam" tujyrymdamasynyń Elbasy ómirimen órilgen astarynda bıikke umtylǵan adam tulǵasyn qalyptastyrýdyń tájirıbelik tereń paıymy jatyr. Nursutan Ábishuly jastyq shaǵynan bastap Abaı álemin yjdaǵatpen ıgerýge asa den qoıǵanyn "ásirese ózim aqynnyń fılosofııalyq astarǵa toly "Eskendir" poemasyn qaıta-qaıta qumarta oqyǵanym esimde" degen erekshe tolǵanysy aıqyndaı túsedi. Ultymyzǵa tán bilimqumarlyq – úlken qasıet.
Abaı – adamzat tarıhynyń tereń qatparlary men údemeli damý astarlaryna oı barlatyp, dúnıejúzilik órkenıet kóshindegi qazaq halqyna syndarly pikirlerin aıtý arqyly izgilikti damý men órkendeýdiń naq jolyn kórsetken tulǵa. Elbasynyń: "...hákim Abaıdyń ósıetine júginip, elimniń bolashaǵyna jańasha kózqaraspen qaraǵanym haq" degen oıynyń tarıhı aspektisi osyndaı eldi ilgerletetin ıgilikti bastamalarynda bolǵanyna tarıh kýá. Búgingi jańa Qazaqstan – sonyń jarqyn kórinisi.
Ult kóshbasshysy: "Keıde bizdiń býyn ómir boıyna uly Abaı mektebinen, ıaǵnı ǵulamanyń muhıttaı shalqar oı qazynasynan tolassyz bilim alyp kele jatqandaı kórinedi» dep, ulttyq jańǵyrý negizderin tarıhtyń tereń qoınaýynan zerdeleıdi. Túrki dúnıesindegi Tonykókten bastap Abaıdyń ózine deıingi tarıhymyzdyń nebir tulǵalary taǵylymyn eske túsiredi. Rasynda, tarıh kóshi toqtaýsyz. Jańa jahandyq jaǵdaıda sanaly, bilimdi, bilikti, mádenıetti ult qana jasampazdyq ıdeıalardy júzege asyryp, zor mumkindikterge, jaqsy ómirge ıe bolmaq. Elbasy oı-ıdeıasynyń túbiri – osy.
"О́z elimdi ushpaqqa qalaı shyǵaramyn? Álemniń eń aldyńǵy qatarly jurttarynyń qataryna qalaı qosamyn?" degen saýaldarǵa úzdiksiz jaýap izdegen avtor ony Abaı ónegelegen qaǵıdalardan tabady.
Abaı armanymen ushtasqan Elbasy armany zııatker hám jasampaz ultty jáne táýelsiz Qazaqstan memleketin eren qaıratkerlik qyzmet joldarymen aıshyqtap beredi. Eldiktiń týyn kóterý – tarıhtaǵy eń óreli is.
Elbasy maqalasyndaǵy Abaı amanatyna adaldyq – búgingi álem tanyǵan Qazaq eli jáne onyń zor jetistigi ekeni tarıhı shyndyq. "Abaıdyń osy armanynyń oryndalǵanyna, Esildiń jaǵasynda eńseli baıtaq qalanyń irge teýip, boı kóterýine muryndyq bolǵanyma myń da bir shúkirshilik etemin" dep, Ult kóshbasshysy táýelsizdik sımvolyna aınalǵan elordamyzdy, eńseli memleketimizdi joǵary qoıady. Mine, búgingi qoǵam tálim-taǵylym alatyn adamzattyq ister mazmuny da osy. Ulttyq maqsattarǵa jetýde Abaı amanatyn ustansaq, áli talaı ıgi nátıjelerge jetetinimiz anyq. Maqaladaǵy aıshyqty tujyrymdar negizinde jastar ózderiniń ómirlik ustanymdaryn erekshe nazarǵa alyp, jete túzýi tıis.
"Abaı amanaty" maqalasy – bizge, Qazaqstan azamattaryna, jańa bıiktikterge umtylýǵa negiz beretin tarıhı qujat. Abaı Qunanbaıuly zerdelep-saralap bergen qundylyqtar júıesinde ultymyzdy álemdik keńistikke barynsha tanymal etý jáne barlyq órister sheńberindegi jetistikterimiz arqyly jarqyrata kórsetý – ortaq maqsatymyz.
"Abaısha qarap, Abaısha qasterleý" degen Elbasy qaǵıdasyn ómirlik ustanymǵa aınaldyrý – eń abzal is.
Erlan SYDYQOV,
L.N. Gýmılev atyndaǵy
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık