QAILAMEN QAIRAT QAIRAǴANDAR

Ánebir jyldary Qaraǵan­dy­nyń kórnekti bir tusyna soǵys jyldarynda shahta­larǵa túsip, aýyr eńbekke jumylǵan áıelder men qarttarǵa arnalyp eskertkish ornatý jóninde másele kóteril­geni esimiz­de. Tipti bul uıǵarym oryn­dalatyndaı bolyp, oryn da tańdalyp, ýaqytsha tas belgi qoıylǵan edi. Maıdan shebine bar­masa da qaharly yzǵaryn tylda sezinip, bastan keshir­gen eski kóz jurt muny jyly qabyldap, urpaq ulaǵat­tarlyq eskertkish bolýyn kútken-di. Alaıda turǵy­zylýy sozyla berdi. Aqy­rynda múldem umytylyp ketti. Qazir oǵan aınalyp soǵyp jatqan eshkim joq. Nesin aıtarsyz, jap-jaqsy nıet bolatyn. Eldikti, erlikti pash ete berý, qaster­leý kóptik etpese kerek. Alys­taǵy aıqasqa attanǵan baýyrlary, balalary úshin shahtalarǵa qaıta oralǵan qarttar men ákeleriniń, aǵa­lary­nyń, inileriniń, kúıeý­leri­niń ornyn joqtatpaı bes jyl boıynda ekiniń biri tózgisiz jumystyń mehnatyn moıymaı kótergen qyz-kelinshekter berik qaıraty qaıran qaldyra, súısinte túserlik quby­lys. Bular kimder? Búgingi qaraǵan­dy­lyq­tar olardy bile me eken! Erler ornyn áıelder basyp... Bizdiń qolymyzdaǵy derek boıynsha el basyna kún týǵan shaqta shahtalarda eńbek etýge 12 myń áıel tilek bildiripti. Al osylardyń ishinde 1050 názik jan jumystyń sol kezdegi negizgi quraly qaılamen kómir qabatyn shabýshylar bolǵan.Ol ýaqytta kenshiler arasynda qaılashy úlken ataq sanalǵany belgili. Kóbine qara kúshke myǵym jigitter iriktelip alynǵan. Aýasy tar, aınala qalyń tozań, jaryq kómeski birneshe júz metr tereńdiktegi tar qapasta on-oneki saǵat jantaıa jatyp, qulashtaı qaıla silteýge alǵash bel býýshylardyń biri Jáken Muqanova boldy. О́zi ǵana qaıla ustap qoımaı, soǵys bastalǵan kúnniń erteńinde úı sharýasyndaǵy qurby-zamandastaryn soǵan shaqyrdy. “Búginnen bastap er azamattarymyz maıdanǵa attanyp jatyr. Birazy shahterler. Olardyń ornyn basyp, kómir óndirýdi toqtatpaýymyz kerek. Bul aýyr salmaq bizge túskeli tur. Sony moıynǵa júktelik. Jaýǵa jaýabymyz osy bolsyn” dep 1941 jyldyń 23 maýsymynda qalalyq jıynǵa qatysqan áıelder qaýymyna tastaǵan úndeýin Kúláı Quljanova, Mánııa Jumadilova, Galına Ananeva, Márııa Kárimova, Pııaz Mánenova, Pasha Voronınalar qyzý qoldaǵan sátine kýáger Sosıalıstik Eńbek Eri, marqum kenshi Jáken Rústemov janaryna jas eljireı eske alyp otyratyn. №3 shahtaǵa kómir qazýshy bolyp qabyl­danǵan kezinde ol jasy qyryqqa taıap qalǵan, bala-shaǵaly áıel bolatyn. Joldasynyń jasaqtala bastaǵan jaýyngerler alǵashqy sapynda maıdanǵa attanaryn estigen bette ornyn basýdy sheshedi. Kúndik tapsyrmany eki esege deıin asyra oryndap, taǵdyrlas árip­testerine eren eńbektiń úlgisin kórsetýmen tanylǵan jan ekenin oblystyq tarıhı-ólke­taný murajaıyndaǵy dáıekter aıǵaqtaıdy. Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalýy sonyń jarqyn dáleli. Tolarsaqtan saz keshken janqııarlyq jumys qansha aıtqanmen áıel adamǵa ońaıǵa soqqan ba, jeńisten keıingi jylda qyryqtyń ortasynda dúnıeden ótedi. Qıyn-qystaý kezeńde óz erkimen enshilegen mindetti Jáken Muqanovadaı abyroımen atqar­ǵan Kúláı Quljanova esimi de soǵys jyl­daryn­daǵy qaraǵandylyq áıelder qaharmandy­ǵyn erekshe estirtedi. Ekeýiniń eren eńbekterin 1941 jyly 1 jeltoqsanda Sovın­for­mnyń habar­laýy álbette, jaıdan-jaı emestigi talassyz. Kúláı áje eńbek jolynyń bir eleýlisi, kómir óndirisimen tyǵyz baılanysty. Ashar­shy­lyq náýbetinde Semeı jaqtan Sibirge jan saýǵalanyp, qosaǵymen birge Kýzbass shahta­lary birinde jumys isteıdi. Soǵys órti burq eter aldynda shahterler otbasy Qaraǵan­dyǵa qonys aýdarady. Boıjetken kezinen kenshilik­tiń qyr-syryna qanyǵyp ósken, sol syn shaqta 30-ǵa da tolmaǵan jas kelinshek Jáken apasyndaı ıyǵyna qaıla arqalap, uzaq kúnge kómir qabatyn shabýǵa qosylady. Bas­qyn­shy­lardan bosatylǵan Donbass shahtasy­na baryp, onda da qaıla jarqyldatady. Jergilikti shah­ter­lerdiń qazaq áıeliniń qaıraty men qaısar­lyǵyna qaıran qalyp, súısinis bildirgen lebiz­deri qaraǵandylyqtardy maqtanyshqa bóleıdi. 1945 jyldyń 24 mamyryna deıin qolynan bolat qaılasy túspegen Kúláı elge maıdannan aman-esen qaıtqan erler burynǵy isterin qaıta jalǵastyryp áketken soń ǵana kóterý mashınısi jeńildeý jumysyna aýysady. Taǵdyr talqysymen shahter atanǵan osy eki ápkesine qaraǵanda edáýir jastaý Bıbijamal Omarova 15-tegi kókórim jasynan kómir óndiri­sý­ge qosylyp, sodan 60-tan asqansha qol úzbe­gen jan. Elestetip kórińizshi, otyn artylǵan aýyr táshkeni názik beli qaıysyp, názik qoly úldirep ıterip bara jatqan qyzdy. Otty jyldarda oǵan tıgen is osyndaı edi. Keıindegi mindeti de ońaı bolmady. Ken qaldyǵyn jınaý­shy, motorıst boldy. Bıbijamal ájemiz­diń kenshi qazaq áıelderi arasynan tuńǵysh Sosalıstik Eńbek Eri atanýy tózimdilik pen qaısarlyqqa kórsetilgen qurmet. Mine, qysylshań shaqta tyldyń eń mańyz­dy býyny barsha aýyrtpalyǵyn arqalaǵan, maıdan jeńisin beıbit eńbekpen jaqyndatqan qaraǵandylyq áıelder bir shoǵyry osyndaı. Jetpisinde shahtaǵa oralǵan qart Batystan qara bult úıirilgende Bekbosyn Sıqymbaev aqsaqaldyń 71-den asqan jasy bar-tyn. Qurmetti demalysqa shyqqanyna da biraz ýaqyt bolǵan-dy. Sýyt habar qulaqqa shalyn­ǵanda ózi eńbek etken №31 shahtaǵa bir­den jetip kelgende úzeńgiles áriptesi Sáken Shomanovtyń aýzynan kezinde jazyp alǵany­myz boıynsha “Meni jumysqa qabyldańdar” dep salǵan jerden aıtqanda kásiporyn basshylary áýelde ań-tań qalypty. Qart mundaı shaqta úıde tynshyp qalaı otyramyn, áskerge shaqyrylǵan balalarym biri ornyna shahtaǵa qaıta túsemin degen sheshimin túsindir­gende baryp qushaqtaryna qysqan eken. Bekbosyn atalarynyń ortalaryna oralýy kenshiler kóńilin ósirip, jigerin janıdy. Egde jasyna qaramastan kóppen birdeı qıyn eńbekke aralasýy, aralarynda qara kórsetip qoımaı ekpindi qımylǵa tartýy bárin alǵa umtylysqa qulshyndyrady. Sodan burynǵy tireýshi isin jalǵastyryp, ken qabattaryn daıyndaýǵa bas-kóz bolady. Lavalar men shtrek­terdi temir qur­saý­lar­­men tirep, kómir óndirýge qolaıly jaǵdaı jasaý kánigi prohod­kashylarǵa málimdeı ońaı mindet emes. Ásirese, eki kisi sıysyp óte almaı­tyn qýys­tar boıymen mejeli jerge deıin aýyr­lyǵy bat­pan­daı som temirlerdi arqalap jetkizýge árkim shy­das bermeıdi. Aǵylshyndar basqarǵan shahtada 16 jasynan-aq shanamen kómir súıretip jumys­tyń eń aýyryna shyńdalýy bar, maıdan­daǵy ke­she­gi izbasarlarynyń ortalaryna tezirek oralýyn tileýi bar qart ekinshi tynys bitkendeı eńbek etedi. Qatarynan jeti jyl, ıaǵnı Jeńistiń úsh jyldy­ǵy­na sheıin tireýshilerge tirek bolady. Al bul ýaqyt­ta aqsaqal seksenniń seńgirine shyǵyp qal­ǵan edi. Qazir aıtylsa sengisiz jáıt. 80 jasyn­da da shahtanyń qıyn ári kúrdeli býyny bel ortasy­nan tabylǵan adam álemdik tájir­ıbede joq shy­ǵar, sirá. Bul ne ?! Uly rýh kúshi deýimizge bolar. Shyndap kelgende qazaqy qaısarlyqtyń bir elesindeı kórinedi ol. Sonyń ǵajaıyp úlgisin jaıyp ótken bul kisi ómiriniń aıaǵyna, bireýler sener-senbes 90 jasyna deıin shahtadan qol úzbegenin aıta ketsek, bul da fenomen quby­lys­taı emes pe ?! О́kinishke qaraı, Qaraǵandy tarıhynda aıtarlyqtaı izi bar azamat esimi umytylýǵa aınalyp barady. Bálkı,úlken oqıǵa atalar kúnderde umytylmastaı meziret jasalar degen oıdamyz. Aǵasynan qalyspaı 60-tan asqan shaǵynda da shahtadan ketpeı zaboıshylar, kómir qazý­shylar brıgadıri bolyp, seriktesterin re­kord­tyq kórsetkishterge qol jetkizgen Maǵaýııa Raqyshev ta tyl erleri ishinde shoqtyǵy bıik tulǵa. Ol da súıikti ortasymen 70 jasynda qımaı qoshtasty. 1935 jyly Beıimbet Maı­lın­niń ózi “Maǵaýııa­nyń mańynda” atty ocherk jazyp, beınesin somdaıtyn kisińiz osy. Kenshilik ótilge baıla­nysty zeınetkerlikke erterek shyǵýǵa múmkindikteri bar Túsip Kúzem­baev, Sáken Shomanovtar da aǵa áriptes­terin­deı syndarly sátte jas býynǵa aqylshy, qam­qor­shy bolǵan, ónege órnekterin órbitken jandar. Soǵys jyldary Qaraǵandy kómir basseı­ninde 34 mıllıon tonna otyn óndirildi, bul oǵan deıingiden 3 mıllıon artyq edi. Maıdanǵa ketken 12 myń shahterdiń ornyn basqan áıel­der, qarttar men jasóspirimder eńbek qyzýy Qaraǵandy dańqyn jańǵyrtqan, jaýyngerler rýhyn bıiktetken shaq-tyn ol. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy.