Damý belesteri

*Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi qarsańynda

1996 jyldyń jeltoqsanynda ótken sýdıalardyń birinshi sezinde Sýdıalar odaǵynyń irgetasy qalanǵan bolatyn. Sodan beri tarıh úshin sot júıesinde san bederli qatparlarmen, aıshyqty da aıqyn baǵyttaryn belgilegen ulan-ǵaıyr ózgerister ómirge keldi. Bul jyldar tynymsyz izdenister, sot júıesin reformalaýdaǵy batyl betburystar, jańa talapqa saı ádil sotty qalyptastyrý jyldary boldy. Sodan beri sýdıalardyń bes sezi de ótti.

*Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi qarsańynda

1996 jyldyń jeltoqsanynda ótken sýdıalardyń birinshi sezinde Sýdıalar odaǵynyń irgetasy qalanǵan bolatyn. Sodan beri tarıh úshin sot júıesinde san bederli qatparlarmen, aıshyqty da aıqyn baǵyttaryn belgilegen ulan-ǵaıyr ózgerister ómirge keldi. Bul jyldar tynymsyz izdenister, sot júıesin reformalaýdaǵy batyl betburystar, jańa talapqa saı ádil sotty qalyptastyrý jyldary boldy. Sodan beri sýdıalardyń bes sezi de ótti.

Ár sezdiń óz aldyna qoı­ǵan bıik maqsattary boldy­ jáne olar nátıjeli túrde iske­ asyp otyrdy. Alǵashqy sez­den keıin sýdıa etıkasy qa­byldandy. 2005 jylǵy maýsym aıynda ótkizilgen Qazaqstan sý­dıalarynyń IV cezine dele­gat retinde qatystym. Sezd de­legattary aldynda sóılegen sózinde Prezıdent: «Týra bıde tý­ǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen qaǵıda bar. Munyń ma­ǵynasy bılik aıtýshy eshkimdi alalamaıtyn adal, qara qyldy qaq jarǵan ádil bolýy kerek de­genin, bul ulttyq sot júıesin tek ádildikke negizdelip, zańǵa ǵana baǵynatyn zaman talaptaryna saı qalyptastyrýymyz qajet.

Quqyq joq jerde bostandyq ta, demokratııa da joq» degen bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin tek sot qana júzege asyrady. Sýdıalar sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz já­ne tek Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Sot bedeli – sot sheshimderiniń ádildigine, sýdıalardyń biliktiligine, sýdıa­nyń ustanǵan ustanymy men jeke basynyń qasıetine baılanysty.

Odan keıin, 2009 jyldyń qarasha aıynda Astanada Táýel­sizdik Saraıynda Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń V sezinde sot júıesin odan ári damytýdyń jańa basymdyqtary belgilenip, respýblıkada sot reformasynyń jetistikteri men barysy talqy­lanyp, sottar aldynda turǵan mindetterdi júıeli sheshý qajet­tigine erekshe nazar aýdaryldy. Bul sezd ózine deıingi ótken sezderdiń zańdy jalǵasy desek bolady. О́ıtkeni, olardyń qaı-qaısysynda da elimizdegi derbes sot júıesin odan ári barynsha damytyp, aldaǵy ýaqytta ony reformalaýda oń tabystarǵa qol jetkizýdiń joldary kórsetilgeni anyq. Respýblıkadaǵy sot qury­ly­mynyń is júrgizýin, ony ońtaı­landyrý arqyly tıimdiligin arttyrý basty máselege aınaldy. Jumysty ońtaıly uıymdastyrý arqyly sottardyń halyqqa jaqyn­dyǵyn, ashyqtyǵyn, sot tóreligine qol jetkizýdiń barlyq múmkindigin retteýge qabiletti, úsh býyndy sot júıesi quryldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq, Qylmystyq is júr­gizý jáne Azamattyq is júrgizý kodek­sterine sot júıesin jetil­dirý máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engi­zildi. Atalǵan zań sot júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttaldy. Bul sotqa júginýshilerdiń ahýalyn jaqsartty. Atap aıtqanda, aza­mattardyń sot júıesine senimin arttyrý jónindegi sharalar alyndy. Sot óndirisin jetildirý jáne isterdi sotta qaraýdyń merzimin qysqartý jónindegi jumystar jalǵastyryldy. Sottar men sýdıalardyń odan ári mamandanýyn qamtamasyz etý, sot ákimshiligi júıesin damytý múmkindikteri qarastyryldy. Quqyqtaný men sot ákimshiligi mindetteriniń arajigin naqty aıqyndaý qolǵa alynyp, sot júıesin jetildirý prosesi jańartylǵan zańnamaǵa sáıkes júrgizilýde.

Ata zańymyzda memleket adamnyń jáne onyń ómirine, quqyqtary men bostandyqtaryna óziniń eń qymbat qazynasy retinde qaraıtyndyǵy aıqyndalǵan. Sottar qyzmetiniń tıimdiligi, olardyń shyǵaratyn sheshimderiniń ádilettiligi men jedeldigi jáne tolyq oryndalýy – kez kelgen memlekettiń demokratııalyq da­mýy­nyń negizgi kórsetkishi. Sottardyń sheshimderine qarap qoǵamnyń memleketke degen kóz­qarasy qalyptasady, zańnyń ústemdigi qamtamasyz etiledi jáne azamattardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady.

Qazaqstan – táýelsizdikke jetken alǵashqy kúnderinen bastap, óziniń quqyqtyq júıesin belsendi qalyptastyryp kele jatyr. Qol jetkizgen nátıjelerge qaramastan, sot júıesindegi reformalar jal­ǵasyp, qoǵamnyń suranysyna, ekonomıkalyq qatynastardyń damý deńgeıine, azamattardyń quqyqtyq sanasynyń qalyptasýyna sáıkes óz jemisin beredi dep senemiz.

О́tken sezde sýdıalar arasynda moraldyq tazalyqty, parasattylyq pen joǵary adam­­gershilikti, kásibı biliktilikti jandandyrý qajettiligine kóńil bólindi. Demek, ashyqtyq pen jarııalylyq bizge qoıylǵan basty talaptardyń biri. Memleketimiz ozyq álemdik standarttarǵa saı keletin, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin ashyq jáne móldir sot júıesin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan kóptegen sharalardy júzege asyryp keledi. Son­dyqtan aldaǵy ótetin Qazaqstan sýdıalarynyń alqaly jıynynda elimizdiń sot júıesiniń jumysyn odan ári jandandyryp, sot júıesi men sýdıalardyń aldyna jańa mindetter qoıylyp, jaýapkershilikti joǵarylatýǵa ba­ǵyttalǵan aýqymdy baǵdar­lamalar belgilenedi degen oıdamyz.

Gúljıhan SAǴITOVA,

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy

Aqjaıyq aýdandyq №2

sotynyń tóraıymy.