Dıssıdent (Ushqyr oıly jas ulan Qaıyrbek Ájibaev týraly bir úzik áńgime)

Sondaı kúnderdiń birinde Qostanaı oblystyq memlekettik qaýipsizdik ko­mıteti basqarmasyna orta boıly, symbatty qazaq áıeli kelip kirdi. Jaýapty kezekshi retinde men ony qabyldap, buıymtaıyn suradym. Áli esimde, álgi kelinshek ózin Aqmarjan Smaǵulova dep tanystyrdy da oblystyq poshtadaǵy hattardy suryptaý bóliminde isteıtindi­gin aıtty. Jubaıy Muqtar buryndary KGB organynda qyzmet atqarǵan eken. Osylaı degen ol sómkesinen ashylǵan konvertti alyp ústel ústine qoıdy. Sóz ıesiniń málimdeýinshe, bul hat Almatydan ad­resaty durys kórsetilmegendikten, ke­ıin qaıtarylǵan bolyp shyqty. «Posh­ta erejesine saı ashylǵan ne syr­ty bú­­lingen hattyń mazmunymen tanysq­a­nymda, onyń ókimetke qarsy bir kisi­niń tanysyna jazǵan dúnıesi ekenin ańǵardym, – dedi kelinshek. – Ana joly sizderdiń bir qyzmetkerińiz kelip, bizdiń ujymǵa «Keńes azamattarynyń saıası qyraǵylyǵy» týraly leksııa oqyǵan. KGB organyna qatysty faktiler kezdesse, bizdermen baılanysta bolyńyzdar dep edi. Sondyqtan myna hattyń sizderge qatysy bar shyǵar dep ákelip turmyn», dep sózin aıaqtady.

Aldymdaǵy belgisiz qaǵaz paraq­ta­ry­na kóz júgirtip shyqsam, bul bizdiń óńir­degi Borovskoı aýdanyndaǵy Mıhaı­lov eldi mekeniniń turǵyny Ájibaev degen azamattyń jazbasy bolyp shyqty. Ol ony «Jas tulpar» atty jasyryn uıymnyń múshesi retinde Almaty qala­synda turatyn óziniń pikirlesine jol­daǵan eken. Osyny bilgennen keıin meke­memizdegi áskerı tártip boıynsha men atalǵan hatty ákelgen azamatshadan jazbasha túsinik aldym. Sóıttim de ony konvertke qosa tirkep, kezekshiliktiń sońynda basqarma bastyǵyna tapsyrdym.

Sodan kóp ýaqyt ótpeı bul hat­qa oblystyq qaýipsizdik komıteti bas­qar­masy ǵana emes, respýblıkalyq MQK basshylyǵy da kóńil aýdaryp, óz baqy­laýyna aldy. Onyń aıqyn belgisi bizde arnaıy top qurylyp, oǵan oblystyq qaýipsizdik komıteti basqarmasyndaǵy ıdeologııa bóliminiń bastyǵy, polkovnık P.Safrygın, osy mekemeniń aǵa tergeýshisi, polkovnık P.Dadykın, ­ıdeo­logııa bóliminiń jaýapty qyzmet­ke­ri ka­pıtan J.Tasmaǵambetov pen aǵa leı­tenant E.Ybyraev endi.

Osy uıymdastyrý jumystary aıaq­talǵan kezde basqarma bastyǵy polkovnık S.Senkeevıch meni kabınetine shaqyrdy. Barsam, onda joǵaryda aıtylǵan top músheleri otyr eken. Bastyq: «Búgin Áji­­baevtyń úıine tintý júrgizesińder, – dep bastady sózin. – Buǵan oblys prokýrory P.Grachevtiń kelisimi bar. Al se­ni, Máýletov aramyzdaǵy qazaq tildi jal­ǵyz tergeýshi bolǵandyqtan, osy is-sha­raǵa arnaıy qosyp otyrmyn. Se­bebi onda jergilikti ult tilindegi qujat­tar bolýy múmkin. Sony iriktep alý ke­rek». Muny estigen men: «Joldas, pol­kovnık, qylmystyq is qozǵalmaı tu­­­ryp tintý amaldaryn júrgizýge bolmaı­dy ǵoı. Ol sol máselege qatysty Ko­deks­­­te kórsetilgen», deı bastap edim, S.Sen­keevıch sózimdi bólip jiberdi. Sóıt­­­­ti de: «Oǵan basyń aýyrmasyn. Bi­rin­­shiden, topty Dadykın basqarady. Zań­buzýshylyq bolsa, oǵan sen emes, aǵa tergeýshi jaýapty. Ekinshiden, prokýror P.Grachev tintý júrgizýge ke­li­si­min bergen dep jańa aıttym ǵoı. Ob­lys­tyq partııa komıtetiniń hatshysy da bul máseleden habardar. Sodan keıin... Aınalysaıyq dep otyrǵan adamymyz tekserýimizge alǵan qatardaǵy kisi emes. Ony respýblıkalyq MQK kúndelikti nazarynda ustap otyr», dedi.

Zańsyzdyqpen kelisýge týra keldi. Ol kezde partııanyń qaı salada bolsa da nusqaý berip otyratyn, oǵan eshkim qarsy shyqpaıtyn kezi edi. Baǵynbaı kór, senimen kóp sóılespeıdi, tájikelespeıdi. Sosıalıstik qoǵamnyń sara jolyn tú­sinbeıtin kezdeısoq jan dep oılaıdy da, partbıletińdi ústelge qoı deıdi. Al ondaı uıǵarymǵa eshkim qarsy tura almaıdy.

Sol kúni jumys aıaǵyna taman biz ­Mı­­­haılovka poselkesine keldik. Qaıyr­bek Ájibaevtyń úıi poselkeniń kún­batys jaǵynda eken. Ol qaıyńdy orman­nyń irgesine ornalasypty. Shaǵyn, eki páterli qurastyrmaly fınn úıi. Osyǵan jáne aýladaǵy qora-qopsyǵa qarap, izdep kelgen adamymyzdyń jumysynan oralýyn kútip biraz turdyq. Keshki saǵat altylardyń shamasynda kósheden boıy quddy bastaýysh mek­teptiń balasyndaı kishkentaı ǵana bir jigit kele jatty. Ony syrttaı barlap júrgen Tasmaǵambetov: «Biz izdep kelgen adam osy bolý kerek», dedi aqyryn ǵana. О́ıtkeni áriptesim, buǵan deıin ózine bekitilgen úshaıaqty motosıklimen bul poselkege bir-eki ret kelip ketken edi. Kópshilik ony ata-enesi osy eldi mekende turyp jatqandyqtan, «jaman kúıeý qaıynshyl» degendeı, solarǵa baratyn shyǵar dep joramaldaıtyn-dy. Biraq másele basqada bolatyn.

Biz amandasyp, ózimizdi tanystyryp bolǵan soń Qaıyrbek Ájibaevpen birge ilesip úıine kirdik. Boıdaq, sheshesimen ekeýi ǵana turady eken. Kórshilerinen eki kýáger shaqyryp iske kiristik. Muny kórgen kári anasy bir jaǵdaıdy sezgendeı, biz ketkenshe jylaýmen boldy. «Jalǵyzymdy sottap jiberseńder, myna aýrý, erteń be, búgin be dep otyrǵan dim­kás meni kim baǵady? О́leıin dep jatqanym­da kim aýzyma sý tamyzady? Erteńgi kúnim ne bolmaq?» dep zarlaǵanda, bizderdiń bárimizdiń tula boıymyz túrshigip ket­ti. Biraq qolymyzdan ne kelmek? Úki­met­tiń meıirimsiz, alyp mashınasyna kim qarsy tura alady? «Abyrjymańyz», dep qoıamyz keıýanaǵa. Bul áıteýir jaı ju­batý ǵoı. Basqa sóz aıta almadyq.

Qaıyrbek Ájibaevtyń úıi óte ju­pyny bolyp shyqty. Tek qabyrǵa sóre­sindegi kóp kitap qana kózge túsedi. Jı­haz-múlik degennen úlken, eski sandyq, qa­zaqy kórpe, jastyq. Basqa eshteńe joq. Úıdi uzaq tinttik. Sóreniń joǵary jaǵyna qoıylǵan eski shabadannan Qa­zaq­stannyń kóptegen qalasynan kel­gen hattar jáne usaq áriptermen toltyrylyp jazylǵan birneshe dápterdi taýyp, tárkiledik. Sóz retine qaraı aıta keteıin, tintýdiń bir kezeńi qazir esime túsip otyr. Meniń mindetim, ortada úıilip jat­qan qujattardy iriktep alyp, kerektisin hat­­tamaǵa tirkeý-tin. Solardy oqyp otyr­­­ǵanymda kózimniń shalyp qalǵany, ja­nymdaǵy úı ıesi aqyryndap bir dáp­ter­di jymqyrmaqshy bolyp jatyr eken. Ony kórip otyrǵan Ybyraev oǵan basyn ızep, kelisimin bergen sııaqty boldy. Men: «Qaıda aparasyń?» degendeı qolynan shap berdim. Ájibaev eshteńe deı almaı sasyp qaldy. Alystan qarap otyrǵan Vasılıı degen júrgizýshimiz osy oqıǵany keıin: «Ǵalıhan Nurjanovıch «stop» degendeı Ájibaevtyń qolynan shap berdi», dep joldastaryna kúldirgi sóz retinde san qubyltyp aıtyp júrdi. Jasyrmaımyn, bul da sol kezdegi biz­diń úkimet pen partııaǵa meılinshe beril­gendiktiń bir kórinisi ǵoı.

Taǵy da bir jaǵdaı, jeti qabat jer­diń astyndaǵy sybyrdyń ózi birden estilip jatatyn bul organǵa keıin biz­diń qyzmetkerlerimiz Ybyraevtyń tin­tý júrgizilip jatqan kezde úı ıesine «búıregi burǵany» týraly qupııa qujat kelip túskeni bar. Onda Ájibaevtyń dápterdi jasyryp qalýǵa áreket etkeni jáne bizder týraly, sondaǵy sózderimizge deıin jetken. Muny sodan biraz ýaqyt ótken soń jaýap alǵanda Ájibaevtyń ózi de aıtypty. Sonda ol: «Tintýshilerdiń ishinen men ózim oqyǵan orta mekteptiń dırektory Ybyraev aǵaıdyń balasyn birden tanydym. Ol da osy bilim uıasynyń túlegi edi. Ol minezi jumsaq, ultjandy kisi eken. Negizgi dápterimdi qymqyryp qalýǵa óz rızashylyǵyn bergendeı boldy. Biraq qujattardy tekserip otyrǵan ekinshi ulty qazaq, qatigez, esh­kimge júregi eljireı qoımaıtyn adam bolyp shyqty. Ol kórmeı qalǵanda, top músheleri jartymdy eshteńe taba almaıtyn edi», depti.

MQK organy joǵarydaǵy jaǵdaıdan soń qupııa hatqa úlken mán berip, Yby­raevtyń saıası senimsizdigi týraly másele kóterildi. Abyroı bolǵanda bul týraly ol osynyń aldynda top jetekshisi Dadykınge aıtqan eken. Ol kisi: «Bul jóninde men bilemin, shekten shyqqan eshteńe joq. Ybyraev maǵan aıtqan», – depti. Sonymen Ershat ornynda qalyp, burynǵy jumysyn jalǵastyra berdi.

Qazir eske túsirsem, Ájibaev­tyń oı-pikiri sol kezgi ókimettiń qaı sala­daǵy bolsyn «is-áreketteri qazaq halqyna zııandy» dep aıtylǵan qujattar eken. «Shyndyqty aıtýǵa bolmaıdy. О́kimet­ke qarsy kelip óz pikirińdi bildirseń, júı­ke aýrýymen aýyrady degen jalamen aýrýhanaǵa salady, ne sottaıdy», depti. Biraz ýaqyt ótse de, áli esimde, qalǵa­ny memleketti basqarý salasyndaǵy partııanyń rólin azaıtyp, onyń ornyna halyq saılaǵan prezıdenttik basqarý­ǵa kóshý týraly biraz salystyrmaly dá­lelder keltirilgen. Muny ol sonaý 60-jyl­­dary aıtyp otyr. Sondaı-aq taǵy bir te­zısinde Ájibaev Varshava Shartyna kiretin elder sııaqty KSRO-daǵy odaqtas respýblıkalarda da basqa partııalardyń bolýy kerektigin aıtqan. Bul men alyp qalǵan dápterde kóbirek jazylypty. Onda tipti respýblıkanyń bolashaq prezıdenti, úkimet músheleri myna kisiler bolǵany durys degen naqty famılııalar da keltirilgen. Oǵan joldaǵan hatynda bir pikirlesi: «Siz ózińizdi osy laýazymdy prezıdenttik qyzmetke úmitkermin dep nege aıtpaısyz?» degenine, ol: «Qudaı maǵan boı bermegen. El basshysy boı­­shań, symbatty ári joǵary bilimdi, jan-jaq­ty saýatty azamat bolýy kerek. Al me­niń bilimim arnaıy orta ǵana, aralasqan ortam da ozyq oıdyń ıeleri emes», degen.

Dápterdiń «Jas tulpar» baǵdar­la­masy» degen bóliminde ult máselesine baılanysty oılar jınaqtalypty. Onda respýblıkadaǵy oblystar men aýdandar basshylarynyń basym bóligi negizgi ult ókilderinen bolýy kerek delingen. «Biraq Qostanaı oblysynan mysal keltirer bolsaq, Amangeldi, Jangeldın aýdandarynan basqa óńirlerde birinshi hatshy qazaq joq. Iri kásiporyndardyń, tipti keńshar dırektorlarynyń bári orys ultynyń ókilderi. Sonda 50 jylda bul memleket ult kadrlaryn daıarlap shyǵa­ra almaǵan ba, álde jergilikti ultqa de­gen senbeýshilik pe?» dep jazǵan. «Ob­lys ortalyǵynda bir qazaq balabaqsha­sy joq, Qostanaı qalasynda jalǵyz-aq qazaq mektebi bar», deıdi kúızelgen ol. Dápter ıesi: «Baspasóz kóbine orys tildi, radıodan qazaq únin estý qıyn, al halyqaralyq arenaǵa kelsek, qazaq degen ultty basqa elder bilmeıdi. Nege biz, Qazaq Respýblıkasy Ýkraına, Belo­rýssııa sııaqty BUU-ǵa múshe emes­piz», deıdi de: «Synaqtar nege adam joq taıgada ótkizilmeıdi? – dep Semeı ıadrolyq polıgonyna toqtalady. Jazýy óte saýatty, bári qazaq tilinde. Mundaı batyl oıdy sol kezde aıtýdyń ózi bir úlken erlik! Mine, onyń joǵarydaǵydaı ushqyr oıyna men búginderi erekshe tańǵalamyn.

Tintý nátıjesi boıynsha, respýb­lı­kalyq MQK basshylyǵyna jáne ob­lys­tyq partııa komıtetine kólemdi anyq­tama qujat jazyldy. Zań oryndary­na endi Qaıyrbek Ájibaevty Qylmys­­tyq kodekstiń qaısy babymen jaýapqa tar­tý týraly másele turdy. Bul jerde pi­kir ekige bólindi. Tobymyzdaǵy «óz ju­­mysyn» kórsetkisi kelgen ózge ult ókil­­­deri qatań jazalaýdy usyndy. Ki­náli azamatymyz umytpasam, atalǵan zań­­namanyń 161-1-babymen sottalyp ketýi ábden múmkin edi. Bul keńestik qo­ǵamdy oıdan shyǵarǵan jalamen qara­laý degen tujyrymǵa keletin uǵym edi. Bi­raq respýblıkalyq MQK-degi ter­geý bó­liminiń bastyǵy, polkovnık N.Lovıa­gın degen kisi óte bir parasatty, osy or­gandaǵy bedeldi adam bolatyn. Ári ózi basqa ult ókili bolǵandyqtan ba, Qaıyrbek Ájibaevty qatań jazalamaýdy usyndy.

Osydan keıin: «Qujattarmen tergeý­shi retinde jumys istegen sen, aǵa leıtenant pikiriń qalaı?» dep bastyq maǵan ­sóz berdi. Men: «Lovıagın joldas óte bilim­di, mundaı isterdi respýblıka boıynsha talaı kórip, qolynan ótkizgen adam. Jáne olar boıynsha óziniń durys sheshimin aıtqan kisi. Mundaı maman pikirimen kelispeýge bolmaıdy. Buny respýblıkalyq MQK tergeý bóliminiń pikiri dep uqqan jón», dedim. Sóıttim de: «Qolymyzdaǵy qujatta Ájibaev tek óz pikirin jazǵan. Ol úkimetke qarsy shyǵý týraly másele kótermegen. Jáne qoǵamǵa qarsy pikiri áli tolyq qalyptaspaǵan. Keńestik Qazaqstannyń 50 jyl ishindegi jetistikterin aıtyp jatqanymyzda, dál qazir mynadaı sóz kóterý orynsyz. Onyń ústine bul azamatty qudaı aıamaǵan. Otbasy joq, kári anasyn eńiretip qaldyrý orynsyz jáne erteń sot bola qalǵan kúnde onyń oryndyǵynda boıy 1,5 metrge áreń jetetin adam otyrsa, jurtshylyq memleketke qarsy shyqqan adamdarynyń túrin qara dep kúlmeı me?» dep qyzbalanyp ketkenimde, bastyq meni toqtatyp tastady. «Jetedi, – dedi. – Pikiriń túsinikti boldy. Ájibaevtyń jazýlary saǵan da áser etken be dep otyrmyn».

Oıyn-kúlkige aralastyryp aıtqan bul sózge el dý kúldi. Sonymen kópshilik ony qylmystyq jaýapkershilikke tartpaý týraly sheshimge keldi. Naqtylap aıt­qanda, basqarmamyzdyń ıdeologııa bólimi Ájibaevpen profılaktıkalyq, qylmystyń aldyn alý sharalaryn júr­gizý jóninde tapsyrmalar aldy. Bul ter­geý jumysyna kirmeıtin is-sha­ra bol­ǵandyqtan, men oǵan qatysqan joq­pyn.

Sóz etilip otyrǵan adam, ıaǵnı Qaıyr­bek Ájibaev týraly jazamyn degen oı mende joq edi. 2009 jyly «Egemen Qa­zaqstan» gazetinde qostanaılyq dıssıdent M.Qulmaǵambetov týraly maqalam jaryq kórgennen keıin basylymnyń sol kezdegi bas redaktory Janbolat Aýpbaev inimiz telefon shalyp, oǵan óziniń oń baǵasyn bergen. Sodan bıyl ol: «Taıaýda Pavlodarda bir jıyn ótedi. Dıssıdenttik taqyrypqa baılanysty maqalańyz bolsa jiberseńiz. Biz respýblıka boıynsha keńestik kezeńdegi sondaı kúreskerler týraly ujymdyq jınaq shyǵarylsa dep edik», dedi.

 Sol sátte osy Ájibaev týraly jazsam qalaı bolady degen oıdyń kelgeni. Biraq kóp jyldar ótkendikten, bul aza­mattyń aty-jóni esime túspeı-aq qoı­dy. Arhıv­terden de eshteńe taba almadym. Bir kúni, kezinde osy is boıynsha jumysqa tartylǵan, qazir Almatyda turyp jatqan Ershat Ybyraev esime tústi. Telefon shalyp, Ájibaev týra­ly suradym. Ol: «Ǵaleke, onyń aty – Qaıyrbek. Meniń Nurshat degen inim­men birge 1965 jyly Qostanaıdaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy daryndy balalar orta mektep-ınternatyn bitirgen. Ol týraly inimniń azdap aıtqany – sy­nyptasynyń ekonomıst mamandyǵyn alǵany. Meńdiqara aýdanyndaǵy Mıhaı­lovka astyq qabyl­daý pýnktinde esepshi bolyp jumys iste­gendigi. Odan keıin 70-jyldary bir balany qutqaramyn dep sýǵa ketkenin estigendigi. Sóziniń sońynda, – dedi Ershat, – inim ol týra­ly synyptastarynyń biri, burynǵy Qos­tanaı oblystyq soty tór­aǵasynyń birinshi orynbasary bolǵan zeınetker Tursynbaı Jarmuhambetov­tiń biletinin aıtyp, mektep bitirgende ­ujym bolyp túsken fotovınetkany berdi».

Nurshattyń aǵasy Ershatqa aıtqan sózinen keıin ol nusqaǵan Tursekeń, Tursynbaı inime telefon shalyp buıym­taıymdy aıttym. Ol da 1965 jyly Qos­tanaıdaǵy Ybyraı Altynsarın atyn­daǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatty Qaıyrbekpen birge bitirgenin sóz etti. Sodan soń: «Ol ózi 1946 jyly Qostanaı qalasynyń irgesindegi Nechaev­ka poselkesinde dúnıege kelgen qandasy­myz edi», – dedi. – Mektepti bitirgennen keıin Almatydaǵy polıtehnıkýmǵa túsip, qarjyger mamandyǵyn ıgerdi. Sodan soń Meńdiqara aýdanynyń Mıhaılovka kentindegi astyq qabyldaý pýnktinde istep júr degendi estigenim bar. 70-jyldary sýǵa ketip qaıtys bolypty. Meniń oıymsha ol eki jyl Almatyda oqyǵanda oı-pikiri damyp, sol kezdegi Murat Áýezov tóńiregine toptasqan qyz-jigitterdiń «Jas tulpar» uıymymen baılanysta bolýy ábden múmkin».

Tursynbaıdyń sóziniń jany bar. Olaı deıtinim, tintý kezindegi Qaıyr­bektiń qaǵazǵa túsirgen oılary men ár jer­den kelgen hattar onyń «Jas tul­par» uıymymen murattas bolǵanyn dálel­deıdi. Osylardy estip-bilgen soń Qaıyrbek jumys istegen Mıhaılovka astyq qabyldaý pýnktinde býhgalter bolyp istegen Darıǵa Mahambetova, Na­dejda Tolstyh sekildi kisilermen de sóı­lesip, pikir suradym. Olar bizdiń keıip­kerimizdiń óz mekemelerinde ekonomıst bolyp qyzmet atqarǵanyn rastady. «Qaıyrbek jumysyna tııanaqty, artyq sózi joq, kóp kisilermen aralasa bermeıtin jigit edi. Minezi tuıyq bol­ǵandyqtan, keıbireýler bul «shpıon» emes pe eken dep te kúdiktenetin. Jumys­shylardyń eńbekaqylaryn kespeı, aılyqtaryn ádil tóleýge kóp jumys jasady. El osynysy úshin ony jaqsy kórip: «Nash malenkıı Kolıa», deıtin. Basqa aıtarymyz joq», dedi...

...Keńes ókimeti kezinde sosıalıstik qoǵamǵa narazy bolyp, ony synaǵan nemese arnaıy baǵdarlama jasap, uıym qurýǵa áreket etken adamdar onsha kóp emes. Bulardy saýsaqpen sanarlyq dep aıtýǵa bolady. Olar – sonaý 40-jyl­dardyń basynda respýblıkanyń ult saıasatyndaǵy qıǵashtyqtardy ashyna aıtyp, Búkilodaqtyq tóraǵa M.Kalının­ge hat jazǵan Batys Qazaqstandaǵy jas­tar tobynyń jetekshileri men 50-jyldar­ǵy sol túsiniktegi tyń ıgerýge baılanys­ty keýdemsoqtyqqa qarsy shaqqan «ESEP», 60-jyldary Qaraǵandy óńi­rinde ómirge kelgen «Jas qazaq» par­tııalary men Almatydaǵy «Jas tul­par» qozǵalysynyń basshylary bola­tyn. Oǵan sondaı-aq Pavlodardaǵy «Jas ulan» uıymyn qosýǵa bolady. Osy­lardyń jetekshilerin esepteı kelip, sol ýaqytta ózi jeke-dara áreket etken M.Qulmaǵambetov pen myna maqalamyzda sóz etken qandasymyz Q.Ájibaevty qos­qanda, ol keńes qoǵamyndaǵy bógde oıly 13-shi adam bolyp shyǵady eken. Bul jerdegi áńgime 1940-1970 jyldar aralyǵyndaǵy dıssıdentter týra­synda bolyp otyr. Keıin mundaı jan­dardyń Almaty men Qyzylorda jáne Selınogradta boı kórsetkeni anyq. Qaıyr­bek Ájibaev ta sol ýaqytynan erte tý­ǵan namysqoı qandasymyzdyń biri edi.

Ǵalıhan MÁÝLETOV,

UQK-niń qurmetti ardageri, otstavkadaǵy podpolkovnık

Qostanaı