Qazaqstanda 1973 jyldan beri turyp kelemin. О́zim qazaqtyń kelinimin. Aty-jónim – Tatıana Alekseıqyzy Tasemenova. Men Qazaqstan tarıhy, ata-babalarymyzdyń erligi men batyldyǵy týraly kóptegen kitaptar oqydym. Bul oqyǵan kitaptarym meniń qazaq halqyna degen qurmetimdi odan saıyn eseleı tústi.
Qazir biz Shortandy kentinde turamyz. Otbasymyz óte tatý. Aǵaıyn-týystyq baılanysymyz myǵym. Men osy keremet qazaq otbasynyń múshesi bolǵanyma razymyn.
Jalpy, úlkenderge qurmet kórsetý qazaq halqynyń, qazaqstandyqtardyń qanynda bar qasıet. Meniń oıymsha, bizdiń atalarymyz ben ájelerimiz, ákelerimiz ben analarymyz, búgingi úlkender jaǵy qandaı qurmetke bolsa da laıyq. Bizdiń el tarıhynyń ár kezeńi halqymyzdyń, qazaǵymyzdyń jan dúnıesine az qara daq qaldyrǵan joq. Azamattyq soǵys, ujymdastyrý, asharshylyq, qýǵyn-súrgin, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, soǵystan keıingi aýyr kezeń, tyń ıgerý, bári-bári halqymyzǵa ońaı tımedi.
Men zeınetkermin. О́tken ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy taýqymetti kezeńdi kórmesek te 90-jyldardaǵy qıyndyqtardy jaqsy bilemin. Búkil elge qıyn boldy. Ekonomıkalyq baılanystardyń úzilýi, óndiristiń, aýyl sharýashylyǵynyń quldyraýy halyqqa aýyr tıdi. Adamdardyń sanasyna ómir týraly jańa túsinik kirdi. Barlyq qıyndyqty halqymyz aýyzbirshiligimen, yntymaǵymen jeńdi.
Men búgin ózim kelin bolyp túsken shańyraqtyń úlkenderi jóninde az-kem aıtyp ótýdi durys kórip otyrmyn. О́ıtkeni, aldymen arýaqtar razy bolýy kerek.
Ardaqty qaıyn atam Beksultan Jámishev Qazaqstannyń eńbek sińirgen temirjolshysy.
Qaıyn atamdy alǵash kórgenim áli esimde. Alǵashqy kezde «otbasynyń bir tiregi, úmiti, on perzentiniń úlkeni, tuńǵysh balasy orys qyzyna úılenip kelip tursa kim jaqtyrsyn, bolashaq qaıyn atam ońdy qarsy almas» dep oıladym... Biraq qaıyn atam meni tynysh qarsy aldy. Buryn mal baqqan, mehanızator bolǵan qaıyn atam meni aınalyp ótip, boıyma, ústi-basyma barlaı qarap turyp: «keıde qandy da jańartyp turý kerek, bári jaqsy», – dep edi.
Úlken uldary Áýbákirdiń úılený toıyn qazaq dástúrimen ótkizemiz degen jospar jaıyna qaldy. Qaıyn atam aqyn jandy, tarıhty jaqsy biletin kisi edi. Balalaryna ata-babalary týraly únemi aıtyp otyratyn.
Qaıyn atamnyń ákesi Jámish úsh jasynda jetim qalǵan eken. Baı malyn 12 jasynan bastap baqqan. 15 jasynda ol jylqy joǵaltqany úshin abaqtyǵa túsken. Qazaqstanda Keńes ókimetin ornatýǵa atsalysqan. 1924 jyly Lenındi jerleý rásimine qatysqan. 1931 jylǵa deıin Atbasar ýezinde «Kazgorodok» bolysynyń Keńes jumysynda bolystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp jumys istedi. Keıin 58-bap boıynsha Sibirge aıdaldy. 1939 jyly qýǵynnan oraldy.
Ákesiniń qýǵynǵa túsken kezinde meniń qaıyn atam tórt jasar bolypty, al úlken aǵasy Asqar toǵyz jasta eken. Jámish atamnyń tórt balasy bolǵan. Bul balalardyń analary 1932 jyly Nıkel aýylyna kıimin azyq-túlikke aýystyryp qaıtý úshin jolǵa shyǵyp, jolda úsip ólgen kórinedi. Balalardy aýyl adamdary, týystary qoldaryna alǵan.
«Halyq jaýynyń» balalaryna degen kózqaras ol kezde jaqsy bolmaǵan. Biraq, kóretin jaryqtary bolyp, tórteýi de aman qalǵan. 1939 jyly ákeleri qýǵynnan oralady.
Qaıyn atamnyń aǵasy Asqar 1942 jyly ásker qataryna shaqyrylyp, Stalıngrad maıdanynda qaza tabady. Apalary ósti, óndi, turmysqa shyqty. Qaıyn atam Beksultan 1947 jyly enem Bıbigúlge úılenedi… Qaıyn atam Qımadaǵy mektepti bitiripti. Ol soǵys jyldarynda traktorıst bolyp jumys istegen.
Úlken atamyz Jámishtiń ákesi Tas-Emenniń esimi Omby men Orynbor muraǵattarynda kezdesedi. Ol kisi reseılik otarlaýshylar men qazaqtardyń arasyndaǵy jer máselesine qatysty qurylǵan birlesken komıssııanyń múshesi bolǵan. Otarlaýshylarǵa ese jibermeýdiń kóptegen amaldaryn jasaǵan qazaqtardyń is-áreketine belsene atsalysqan. Bul jóninde arnaıy zertteý júrgizse de artyqtyq etpeıdi. Babam Tas-Emen aralasqan oqıǵalar HIH ǵasyrdyń bas kezinde, osy ǵasyrdyń shamamen 30-shy jyldarynda bolǵan desedi.
Jalpy, Tasemenovterdiń otbasy óz tamyrymen maqtanady. Qaıyn atam óziniń barlyq balalarynyń boıyna eń jaqsy adamı qasıetterdi sińire bildi. Qaıyn atam zaıyby, meniń enem Bıbigúlmen 56 jyl tatý-tátti ómir súrip, bes ul, bes qyz ósirdi. Segiz balasyn joǵary oqý ornynda oqytty. Olardan urpaq súıdi.
Tasemenovterdiń búgingi urpaǵy, bizder ózimizdi arǵy babalarymyzdyń laıyqty urpaǵy sanaımyz. Babalarymyzdyń arýaǵy razy bolsyn.
Tatıana TASEMENOVA
Aqmola oblysy