Álemde beleń alǵan pandemııanyń jahandyq medıabızneske áseri qandaı bolaryn boljaýǵa áli erterek. Al kórshiles Reseı ekonomıkasynyń barlyq salasyna áser etip úlgergen COVID-19 medıa ındýstrııaǵa da keri yqpalyn tıgizdi. Reseıde 148 myń medıa agenttik tirkelgen. Olardyń úshten eki bóligin gazetter men jýrnaldar quraıdy. Pandemııa saldarynan eldegi medıa alpaýyttardyń ózi jyldyń sońyna deıin tabystyń 50%-ǵa deıin tómendeıtinin boljap otyr. Osy oraıda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany, professor Elena Leonıdovna VARTANOVAMEN tildesip, pandemııanyń Reseı medıalandshaftyna tıgizgen keri áseri jaıynda áńgimelesken edik.
– COVID-19 pandemııasy Reseı ekonomıkasyna da keri áserin tıgizdi. О́z kezeginde halyqtyń ómir súrý daǵdysyna da, aqparat qabyldaý úrdisine de ózgeris engizdi. Osy jóninde ne aıtasyz?
– Pandemııa kezinde sıfrly medıakommýnıkasııaǵa suranys arta tústi. Muny COVID-19 indeti men vırýstyń saldaryna qatysty aqparatqa degen qajettiliktiń týyndaýymen baılanystyrýǵa bolady. Oǵan qosa osy ýaqyt aralyǵynda reseılikterdiń «bos ýaqyt jáne kóńil kóterý ındýstrııasy» naryǵyna suranysy ósti. Tek teledıdar ǵana emes, sondaı-aq onlaın qyzmetter, vıdeohostıng, onlaın kınoteatrlardy qoldanýshylardyń artqany baıqaldy. Medıaskoptyń málimetinshe, karantın kezinde telebaǵdarlamalardyń reıtıngi de joǵary bolǵan. Atap aıtar bolsaq, 55-64 jas aralyǵyndaǵy kórermender 27%-ǵa, al 12-17 jastaǵy jasóspirimder 49%-ǵa ulǵaıdy. Tipti efırdi toltyrý tásili de ózgergen. Máselen, qazir Skype nemese Zoom arqyly telearnalarǵa suhbat berý qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan.
Reseı jýrnalıstıkasyna jańa mindet júkteldi. Endigi kezekte medıa álemdi alańdatqan máselelerge saraptamalyq túsinik berip, aýdıtorııany pandemııa jaǵdaıynda ómir súrýge úıretýdi óz mıssııasynyń qataryna qosty. Pandemııa týraly senimdi, naqty ári qoljetimdi aqparat taratý vırýs juqtyrý qaýpin azaı̆tý, halyqty ábigerge salatyn dezınformasııadan qorǵaý úshin mańyzdy. Qoǵam úkimettiń pandemııamen kúresý úshin ne istep jatqanynan habardar bolsa, senimi nyǵaı̆yp, ınstıtýttarmen ózara dıalog ornatady. Nátıjesinde, qoǵamnyń kóńil kúıi jaqsarady. Bul asa mańyzdy. Sebebi júrip-turý, top bolyp jınalýdy, qoǵamdyq is-sharalardy shekteý boı̆ynsha qabyldanǵan qatań sharalar naqty jáne ýaqtyly túsindirilmegen jaǵdaı̆da kópshilik olardy tıisti deńgeıde qabyldaı qoımaı̆dy.
– Osy tusta sarapshylar buqaralyq aqparat quraldary da zardap shekken salalar tiziminde ekenin alǵa tartady. Bul pikir qanshalyqty shyndyqqa janasady?
– Eń aldymen, buqaralyq aqparat quraldary koronavırýstyq ınfeksııanyń taralýy nátıjesinde eń kóp zardap shekken salalardyń qataryna engenin moıyndaýymyz kerek. Sebebi Reseıdiń medıa salasy, rasymen-aq, qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. Bıylǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha, medıabıznes shyǵyny 100 mlrd rýbldi quraǵan.
Osy oraıda Reseı Jýrnalıster odaǵy pandemııaǵa baılanysty aımaqtyq BAQ aldynda turǵan máselelerdi anyqtaý maqsatynda aýqymdy zertteý júrgizdi. Oǵan Reseıdiń barlyq sýbektisinen aımaqtyq, aýdandyq jáne jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynyń 85 ókili qatysty. Solardyń ishinde merzimdi basylymdar qyzmetkerleriniń úlesi – 66,4%. Olardyń 37,5%-y pandemııa kezinde taralym men efır sanynyń qysqartylǵanyn alǵa tartty. Kóp redaksııa qyzmetkerleriniń jalaqysyn tómendetýge májbúr boldy, 19,2%-y qyzmetkerler shtatyn qysqartty. Bul rette saýalnamaǵa qatysýshylardyń 25,4%-y burynǵy rejimde jumys isteýdi jalǵastyrýda. Redaksııalardyń 38,4%-y jalaqyny 20%-ǵa tómendetti.
Medıadaǵy mańyzdy baǵyttardyń biri – jarnamalyq kirister aıtarlyqtaı tómendedi. Buqaralyq aqparat quraldarynyń kóbi jarnama berýshilerdiń bir bóligi seriktestikti toqtatatynyn málimdedi. Zertteý nátıjesi buqaralyq aqparat quraldaryn COVID-19 koronavırýstyq pandemııasyna baılanysty eń kóp zardap shekken salalar tizimine qosý qajettiligin kórsetip otyr.
– Álem 2022 jylǵa deıin pandemııamen kúresedi degen boljam bar. Osy kezeńde BAQ salasynda qandaı ózgerister bolýy múmkin?
– Jalpy, qazirgi jaǵdaıda álemdik BAQ aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri – jalǵan aqparatpen kúresý. Qoǵamdyq kommýnıkatorlardyń rólin eskere otyryp, reseılik jýrnalıster koronavırýstyq ınfeksııa týraly jalǵan aqparat aǵymyna qarsy tura bildi. Osy oraıda ınfodemııany jeńýde kásibı jýrnalıstik etıka qaǵıdalaryn saqtaý úlken ról atqarýy tıis. Ásirese, jýrnalıst úshin jańalyqtardy tekserý (faktchekıng), derekkózdermen jumys isteý, ashyq oılaý, mátinniń áserin túsiný sııaqty kásibı standarttar pandemııa jaǵdaıynda asa mańyzdy bolǵanyn baıqadyq.
Pandemııa men ınfodemııa jaǵdaıynda dástúrli BAQ pen jańa medıaǵa suranys reıtıngi joǵary bolatyny sózsiz. Degenmen biz ınfodemııanyń pandemııa kezinde saqtalatynyn túsinýimiz qajet.
Sonymen qatar BAQ bıznes retinde quldyraýy múmkin. Jalpy, qazirgi tańda bıznes-modeldi ózgertý máselesi ótkir máselelerdiń biri bolyp otyr. Daǵdarystyń qanshalyqty uzaqqa sozylatynyn jáne COVID-19 indetiniń áli qansha tolqyny bolatynyn eshkim de bilmeıdi. Sondyqtan ekonomıster medıaekonomıkany qalpyna keltirýdiń ártúrli joldaryn usynýda. Ásirese, telemedısına damýy múmkin degen boljam aıtady mamandar. Bul bizdiń dárigerge jeke kelýge nemese onymen onlaın rejimde sóılesýge degen nıetimizge baılanysty. Osyndaı qıyn kezeńde sheshim izdegende jańa múmkindikter ashylady. Medıaholdıngterdiń bir bóligi onlaın rejimge kóship, qashyqtan jumys isteı alatynyn dáleldedi. Bul tendensııa saqtalatynyna kúmánim joq. Osylaısha, ǵımarattyń jalgerlik aqysynan qutylyp, qarajat únemdeýge bolady. Twitter-diń sheshimi týraly bári estigen shyǵar: kompanııa óziniń qyzmetkerleri aldaǵy ýaqytta qashyqtan jumys isteıtinin málimdedi. Sonymen qatar Goldman Sachs sarapshylary barlyq iskerlik kezdesýler men konferensııalar onlaın rejimde qalsa, bul munaı tutynýdy táýligine 2-3 mıllıon barrelge azaıtatynyn habarlady. Saıyp kelgende, indet bizdiń qatyp qalǵan qaǵıdalardy buzýǵa kómektesetin túri bar...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Dana SÚLEIMENOVA,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin