Búgin Edson Arantıs dý Nasımentýdiń týǵan kúni. Pele degen laqap atpen ataǵy shyǵyp, dańqy tórtkúl dúnıege taraǵan aıtýly azamat 80 jasqa tolyp otyr. 1940 jyldyń 23 qazanynda Brazılııanyń shyǵysyndaǵy Mınas-Jeraıs shtatyna qarasty Tres-Korasoıns qalasynda dúnıege kelgen ol dop tebýdi óziniń ákesi, kezindegi kásipqoı oıynshy Flýmınense Dandınodan úırendi. Joqshylyq pen tarshylyqtyń azabyn molynan tartqan jas óren araǵa jyldar salyp, fýtbol dep atalatyn kıeli ónerdiń shoqjuldyzyna aınaldy.
Aýlada kórshi-qolańnyń balalarymen dop teýip, túrli jarystarǵa qatysyp, óziniń erekshe daryn ıesi ekenin baıqatqan Pelege jergilikti jattyqtyrýshy Valdemar de Brıtonyń birden kózi tústi. Kezinde Brazılııa quramasynda oınap, sol eldiń birqatar beldi komandasynyń surmergen shabýylshysy bolǵan ol bozbalany San-Paýlý qalasyna jetektep ákelip, «Santos» klýbynyń bapkerlerine tabystady. Osylaısha, 1955 jyly 15 jastaǵy Pele alǵashqy kelsimshartyna qol qoıyp, aıtýly komandanyń jeıdesin kıdi. 1956 jyly «Korıntıans» klýbymen kezdesýde alǵash ret jasyl alańǵa shyqqan jas daryn sol matchta gol soqty. Sol kúnnen bastap ol negizgi quramda oınaı bastady. Bul rette Pele bapkerler senimin tolyǵymen aqtap, sol kezdiń ózinde-aq Brazılııa birinshiliginiń betkeustar oıynshylarynyń biri ári biregeıine aınaldy.
Klýbtyq deńgeıdegi jarystardaǵy óreli óneriniń arqasynda kóp uzamaı Pele Brazılııanyń ulttyq quramasy sapyna qabyldandy. Bas bapker Vısente Feola 17 jastaǵy bozbalany 1958 jyly Shvesııada ótetin álem chempıonatyna qatysatyndardyń tizimine qosty. Skandınavııa túbegindegi dop dodasynyń alǵashqy eki kezdesýinde ol tizesinen alǵan jaraqaty saldarynan qosalqy tizimde qalyp qoıdy. KSRO-men ótken toptyq týrnırdiń sońǵy oıynynda Jılmar, De Sordı, N.Santos, Zıto, Bellını, Orlando, Dıdı, Garrıncha, Vava jáne Zagallo syndy juldyzdarmen birge jas Pele de jasyl alańǵa shyqty. Bul báseke 2:0 esebimen brazılııalyqtardyń paıdasyna sheshildi.
Shırek fınalda Ońtústik Amerıkanyń oǵlandary Ýelspen sheberlik baıqasty. Bul básekede Brazılııa óz qarsylastaryn ázer utty. Esep – 1:0. Kezdesýdiń 66-mınýtynda jalǵyz goldy dáp sol Pele soqty. Jartylaı fınalda Fransııany tas-talqan etti. Esep – 5:2. Osy oıynda Pele úsh ret nysanany dál kózdep, het-trık avtory atandy. Fınalda dál sondaı eseppen alań ıelerinen basym tústi. Bul joly Pele eki márte mergendik tanytty. Sonyń nátıjesinde Brazılııa quramasy óz tarıhynda tuńǵysh ret álem chempıony atansa, Peleniń esimi osyndaı mártebeli ataqqa qol jetkizgen álemdegi eń jas fýtbolshy retinde tarıhta qaldy. Sonymen qatar ol osy birinshiliktiń eń úzdik jas oıynshysyna tıesili arnaıy syılyqty da ıelendi. Al surmergender saıysynda dańqty Jıýst Fontennen ǵana qalyp qoıyp, GFR-diń ókili Helmýt Ranmen birge ekinshi jáne úshinshi oryndardy ózara bólisti. Bul jarysta aıtýly fransııalyq shabýylshy 13 márte nysanany dál kózdegen edi.
Shvesııada ótken dop dodasynan keıin Peleniń esimi tórtkúl dúnıege máshhúr boldy. El arasynda bedeli artyp, mártebesi ósip, ataq-abyroıy sharyqtaı tústi. Baspasóz betterinde onyń ónerine súısingen, tamsanǵan, tabynǵan jýrnalısterdiń qulash-qulash maqalalary birinen keıin biri jaryq kórip jatty. Teledıdar men radıony qossańyz da dál sondaı jaǵdaı. «Pele – výnderkınd!», «Pele – fenomen!», «Pele – buryn-sońdy bolmaǵan qubylys!», «Pele – teńbil doptyń teńdessiz sheberi!», «Pele – fýtbol koroli!..» dep shýlap jatty. Osyndaı madaq sózder álemniń ár qurlyǵy men ár qıyrynan estildi. Rasynda da, brazılııalyq fýtbolshy qandaı da qurmetke laıyq edi. Oǵash esh kúmán joq. Osylaısha, Peleniń dáýiri bastaldy.
1962 jyly Chılı men 1970 jyly Meksıkada ótken álem chempıonattarynda barlyq qarsylasyn qapy qaldyrǵan Brazılııa quramasy bas júldeni oljalady. Edson Arantıs dý Nasımentý sol jarystyń ekeýinde de óner kórsetti. О́kinishke qaraı, Chılıde ol óz deńgeıinde oınaı almady. Eski jaraqatynyń asqynýy saldarynan nebári eki ret jasyl alańǵa shyqqan aıtýly shabýylshy bir ǵana gol soqty. 1966 jyly Anglııada jalaýy jelbiregen jarysta brazılııalyqtar óz tobynda úshinshi orynda qalyp qoıyp, pleı-off joldamasynan qaǵyldy. Bul joly da keıipkerimiz bir ǵana golmen shekteldi. Esesine Meksıkada jer-jahannan jınalǵan jankúıerler Peleniń teńdessiz ónerine taǵy da qulshyna qol soqty. Toptyq týrnırde «Fýtbol koroli» Chehoslovakııanyń qaqpasynan sańylaý taýyp, Rýmynııamen kezdesýde eki ret dopty torda týlatty. Al fınaldyq saıysta Italııanyń qaqpasyn dál kózdedi. Nátıjesinde, Brazılııa úsh dúrkin álem chempıony atansa, Pele osy jarystyń teńdessiz teńbil dop sheberi dep tanyldy.
Peleniń eki aıaǵynyń da soqqysy joıqyn edi. Onyń tepken dobynyń baǵyty men ushý traektorııasyn dóp boljaý qıyn bolatyn. Ol jyldam, epti, jankeshti, eńbekqor ári san aılaly. Jankúıerler úshin Pelege birneshe qarsylasyn aldap ketip, dopty qaqpaǵa súńgite salý túkke turmaıtyn nárse sekildi kórinetin. Jaı bir ermek sekildi. Ol túrli fıntter oryndaǵanda dopty qaı aıaǵymen ilip áketetinin bilý múmkin emes edi. Tipten, ishki túısigińmen sezgen jaǵdaıdyń ózinde brazılııalyqtyń shabýylyna tosqaýyl qoıý qıynnyń qıyny-tyn. О́ıtkeni, Pele barlyq elementti kóz ilespes jyldamdyqpen oryndaıtyn.
«Fýtbol koroli» orta boıly (173 santımetr) bolsa da, bárinen de bıik sekiretin. Ol baspen soqqy jasaǵanda kózdegen núkteden dop bir mıllımetrge de aýytqymaıtyn. Al quıyndaı júıtkigende shashasyna shań juqtyrmaıtyn. Keıipkerimiz 100 metrlik qashyqtyqty shamamen 11 sekýndta júgirip ótetin. Al onyń shirene tepken doby arıfmetıkalyq dáldikpen kózdegen jerine dóp túsetin. Bir sózben aıtsaq, fýtbol dep alatyn asa kúrdeli ónerde ol bilmeıtin esh syr, ol bilmeıtin esh qupııa joq edi.
Pele jaıynda áńgime qozǵalǵanda, myna bir ańyzǵa bergisiz oqıǵany aıtpaı ketpeýge taǵy bolmaıdy. 1969 jyly joldastyq kezdesý ótkizý úshin Brazılııanyń «Santos» klýby Nıgerııaǵa sapar shegedi. Ol kezde atalǵan memlekette azamat soǵysy órship turdy. Desek te Peleniń ónerine tabynýshylar eki jaqta da tym kóp bolsa kerek, olar «Fýtbol koroliniń» ónerin óz kózderimen kórý úshin soǵysty ýaqytsha toqtata turý týraly mámilege keledi. Jaýlasyp jatqan qos taraptyń jaýyngerleri Lagostaǵy stadıonǵa jınalyp, 90 mınýt boıy matchty tapjylmaı tamashalaıdy. Sóıtip, mıllıondar kýmıriniń elge tabany tıgen sátten bastap, ushaqqa minip keri qaıtqanǵa deıingi eki táýlik boıy Nıgerııada beıbitshilik ornady. Mine, sporttyń, fýtboldyń jáne Peleniń qudireti osynda!
«Mıllıondardyń oıyny» degen ataýǵa ıe bolǵan bul ónerde kóz arbaǵan bıikterdiń barlyǵyn baǵyndyryp, ózin dara ári teńdessiz tulǵa retinde biraýyzdan moıyndatqan Peleniń sporttyq karerasy 1977 jyly aıaqtaldy. Sol jyldyń 1 qazanynda AQSh-tyń Nıý-Iork qalasyndaǵy «Giants» stadıonynda qoshtasý matchy ótti. Tarıhı oıyndy tamashalaýǵa kelgen juldyzdardyń qarasy mol boldy. О́zgelerdi aıtpaǵanda, AQSh prezıdenti Djımmı Karterdiń ózi de stadıonǵa arnaıy atbasyn buryp, brazılııalyq juldyzǵa qoshemet kórsetti.
Sodan beri tabany kúrekteı 43 jyl ýaqyt ótse de, halyqtyń Pelege degen qurmeti men yqylasy áli de aıryqsha. «Fýtbol koroli» qaı elge barsa da ony kórýge, onymen kezdesip, júzdesýge qushtar jandardyń qatary qalyń. Alpaýyt kompanııalar, irgeli kásiporyndar, aýqatty fıramalar ózderi shyǵaratyn ónimder men taýarlarda Brazılııa juldyzynyń sýretin beıneleýge qushtar. Osydan birer jyl buryn sondaı bir keremet talǵammen jasalǵan beınerolıkti kózim shaldy. Fýtbol koroli óziniń esimimen atalatyn kofeni jarnamalap jatyr eken. «Dámi keremet, hosh ıisti, lezde shólińizdi basyp, sharshaǵanyńyzdy umyttyrady. Osy sýsyndy ishseńiz, únemi sergek júresiz jáne de ómirge degen qushtarlyǵyńyz kúrt artady», dep ábden maqtady. Sol mezette jýrnalısterdiń biri «Ony aıtpasańyz da bolady, ózimiz de bárin jaqsy túsinip otyrmyz. Biraq bizdiń bilgimiz keletini, bul sýsynǵa sizdiń qandaı qatysyńyz bar? Bul kofe nelikten sizdiń esimińizben atalady?», dep tosynnan suraq qoıdy. Ádettegideı, bul jerde de Pele esh tosylǵan joq. Ol jyly jymıdy da «Onyń esh qupııasy joq. Brazılııadaǵy jaqsy, sapaly, qunarly, qundy dúnıelerdiń barlyǵy da «Pele» dep atalady» dep qysqa ǵana jaýap qaıtardy. Mine, HH ǵasyrdyń eń úzdik fýtbolshysy ataǵyna ıe Edson Arantıs dý Nasımentýdiń shynaıy bolmysy osyndaı!
Pele jaıly qyzyqty derekter:
- Pele – úsh dúrkin álem chempıony atanǵan álemdegi tuńǵysh jáne ázirge jalǵyz fýtbolshy. Onyń esimi osyndaı mártebeli ataqqa qol jetkizgen eń jas oıynshy retinde de tarıhta qaldy. Brazılııa quramasynyń sapynda barlyǵy 92 ret jasyl alańǵa shyqqan ol 77 goldyń avtory atandy.
- Brazılııanyń juldyzy 21 jylǵy sozylǵan óziniń sporttyq karerasynda nebári eki komandanyń ǵana namysyn qorǵady. Olar – Brazılııanyń «Santosy» men AQSh-tyń «Kosmosy». Eki klýbtyń sapynda da Pele jasyndaı jarqyldap, mıllıondaǵan jankúıerdiń júregin jaýlady.
- Resmı derekterge súıensek, jasyl alańǵa 1363 márte shyqqan Pele 1289 goldyń avtory atandy. Bir ǵajaby, 90 ret het-trık jasasa, 30 ret tórt jáne 4 ret bes doptan saldy. Taǵy bir kezdesýde segiz dopty qarsylastar qaqpasyna engizdi. Al 1959 jylǵy maýsymda 19 jastaǵy Pele 103 oıynda 126 gol soǵyp, tórtkúl dúnıe jankúıerlerin bir tańǵaldyrdy.
- 1961 jyly áıgili «Marakana» stadıonynda tarıhı oqıǵa tirkeldi. Pele óz aıyp alańynan bastap, «Flýmınense» klýbynyń on birdeı oıynshysyn aldap ótip, dopty torda týlatty. Mamandar ony «Ǵasyr goly» dep baǵalady.
- Fýtbol koroliniń «Men – Pelemin» dep atalatyn kitaby jaryq kórgen kezde onyń ómirbaıanyna qanyq bolǵysy kelgen Brazılııanyń kóptegen saýatsyz jastarynyń oqý men bilimge degen qushtarlyǵy kúrt oıandy.
- Fýtbolmen qosh aıtysqannan keıin de Pele kópshilik nazarynan tys qalǵan joq. Atap aıtsaq 1995-1998 jyldary Brazılııada Sport mınıstri qyzmetin atqardy, IýNESKO elshisi boldy, kúni keshegige deıin BUU men IýNISEF tarapynan jasalatyn qaıyrymdylyq sharalaryna úzdiksiz qatysyp keledi.
- FIFA-nyń sheshimi boıynsha Pele «HH ǵasyrdyń eń úzdik fýtbolshysy» dep tanylsa, HOK tarapynan oǵan «HH ǵasyrdyń eń keremet sportshysy» ataǵy berildi. Basqa da bedeldi uıymdar men beldi basylymdardyń deni Brazılııanyń maqtanyshyn teńbil doptyń teńdessiz sheberi retinde moıyndady.
- Pele týraly «Kishkentaı ǵajaıyp» (1981 jyl), «Bul – Pele» (1974), «Qańǵybastar men fýtbol koroli» (1986), «Pele máńgilik» (2004), «Pele: ańyzdyń týýy» (2016) jáne taǵy basqa birqatar kórkem jáne derekti fılmder túsirildi. Bul týyndylardy san mıllıon adam kórdi. О́zi de ««Jeńiske qaraı júgirý» (1982) fılmine túsip, nemis konslagerindegi tutqyndardyń biriniń rólin somdady. Odan bólek, ol birneshe kitap jazdy, óleń shyǵaryp, án aıtty.
- Qos sporttyń koroli – Pele men Muhammed Álı bir-birimen jaqsy aralasyp, syılasqan eken. Ekeýiniń ázilderi de jarasypty. Qoshtasý matchynan keıin Peleni qushaǵyna qysyp, quttyqtaǵan soń Álı «Salystyrmaly túrde alsaq, boksqa qaraǵanda fýtbol ádemi sport. Oǵan daý joq. Biraq soǵan qaraǵanda men áldeqaıda ádemimin. Ony sen moıyndaıtyn shyǵarsyń», dep jyly jymıǵan eken.