Ádil tórelik, tıimdi sot júıesi qajet

Tórt jylda bir ret ótetin sezd jumysy eń aldymen elimizdiń sot júıe­sin damytýǵa baǵyttalyp keledi. Osy­laısha 1996 jyldan beri Qazaqstanda barlyǵy jeti sezd uıymdastyrylyp, mańyzdy mindetter boıynsha sheshimder qabyldanǵan edi. Bul dástúr bıyl da jalǵasyn taýyp, sottardy damytýdyń qorytyndysy shyǵaryldy. Sonymen qatar sot júıesin damytýǵa qatysty sýdıalardyń jaýapkershiligi men táýelsizdigin arttyrý, keıbir qylmys túrlerine jazany kúsheıtý máseleleri talqylandy.

Memleket basshysy Qazaqstan Res­pýb­lıkasy sýdıalarynyń VIII sezi delegattarynyń aldynda quttyqtaý sóz sóıledi. Beınekonferensııa rejiminde ótken jıynǵa elimizdiń búkil óńirleriniń sýdıalary, sondaı-aq sheteldik sarapshylar qatysty.

Prezıdent sóılegen sózinde sot tóre­li­giniń ádil jáne zańdy júzege asyrylýy­na memleket te, búkil qoǵam da múd­deli ekenin atap ótti. Qasym-Jomart Toqaev qazirgi pandemııa kezinde elimizdiń sot júıesi kúrdeli synaqtan ótkenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, karantınge qaramastan aza­mattardyń quqyqtary men bostandyǵyn qamtamasyz etý máselesi kún tártibinen túsken joq. Aqparattyq tehnologııanyń ar­qa­synda sot prosesi qashyqtan júr­gizý formatyna jedel kóshirildi. Bul utymdy ári ońtaıly shara boldy.

Sonymen qatar Memleket basshy­sy quqyq qorǵaý organdary men sottardyń jumysyndaǵy birqatar kemshilikterge nazar aýdardy. Ásirese bul olqylyqtar pandemııa kezinde anyq baıqaldy.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda quqyq qorǵaý jáne sot júıesin refor­malaýǵa basa mán berilgenin eske saldy. Onyń pikirinshe, sot júıesindegi úderis­terge, eń aldymen, azamat, kásipker, ınvestor múddesi turǵysynan qaraý kerek.

Memleket basshysy sot júıesin re­for­­malaý salasynda aıtarlyqtaı ilgeri­­leý bolý úshin sýdıalardyń kási­bı­­li­gine, sot tóreligi men sot isin bas­qa­rý­dyń sapasyna negizdelgen túbe­geıli jańa tásilderge bet burý kerek dep sanaıdy.

Qasym-Jomart Toqaev óz sózin­de alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetki­zýge múmkindik beretin birqatar basym­dyqtardy aıqyndady.

Adam quqyq­tary men zań ústemdigin qamta­ma­syz etý­di bir­inshi mindet retinde atap kór­setti.

– Sýdıalar korpýsy ózderiniń kún­delikti jumysynda osy ustanymdar men qundylyqtardy basshylyqqa alýǵa tıis. Sýdıalarymyz adam quqyq­tary­nyń múltiksiz saqtalýyn basty na­zarda ustaýy kerek. Elimizdiń sýdıa­lary kásibı biliktilikterin udaıy art­tyryp, jumys tásilderin jetildirip, qa­lyp­tas­qan oılaý júıesin ózgertip otyrýy qajet. Bul úshin sot salasyndaǵy ózek­ti ha­lyq­aralyq úderis­terdi eskerip, sýdıa­lar­dyń halyq­aralyq qaýym­das­ty­ǵy­men tyǵyz baılanys ornatý mańyz­dy, – dedi Prezıdent.

Sot júıesiniń táýelsizdigi – ekinshi ma­ń­yzdy basymdyq. Qasym-Jomart Toqaev­­tyń aıtýynsha, ádil sot tóreligi jáne azamattardyń sot bıligine degen se­­ni­min arttyrý mindetti shart bolý kerek.

– Otandyq jáne halyqaralyq sarap­shylar sýdıalardy áli de bolsa, sottar men sot alqalarynyń tóraǵa­lary­na táýeldi dep sanaıdy. Bul – tıim­siz tá­jirıbe. Budan qutylý qajet. Sýdıa­­lar­­dyń quqyq qorǵaý organdaryna táýel­­diligi – túıtkildi másele. Sýdıalardyń táýel­­sizdigine qatysty eshkimde kúmán bol­maýǵa tıis. Azamattar, kásipkerler jáne ın­­ve­s­torlar qazaqstandyq sýdıalar­dyń beıtarap ári ádil sheshim shyǵara­ty­nyna senimdi bolýy tıis, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent sýdıalarǵa BAQ jáne áleýmettik jeliler tarapynan qysym jasalatyn jaǵdaılardyń da kezdesetinine nazar aýdardy.

– Tergeý áli jalǵasyp jatatyn, istiń sotqa berilmegen kezderi bolady. Al keı­bir jýrnalıster men blogerler jaǵdaıdy ýshyqtyryp, sot sheshimin aldyn ala boljaı bastaıdy. BAQ-tyń jarııalylyǵy, ashyqtyǵy sotqa qysym jasaý quraly retinde múlde paıdalanylmaýy tıis. Ádildik sot zalynda jáne sot prosesiniń qorytyndysy boıynsha ǵana ornaýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy kásibı sýdıalar korpýsy barsha sot reformalarynyń sheshýshi faktory ekenin atap ótti. Sońǵy jyldary sýdıa laýazymyna úmitkerlerge qoıylatyn talaptardyń kúsheıgenin, irikteýdiń zamanaýı quraldary engizilgenin aıtty. Bul myq­ty zańgerlerge, belgili ǵa­lym­dar men kásibı quqyqtanýshylarǵa sot ju­my­syndaǵy tájirıbesi bolmasa da, sýdıa bolýǵa múmkindik beredi. Qasym-Jomart Toqaev osy mindetti júzege asy­rýda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Jaqyp Asa­novtyń zor eńbek sińirgenine toqtaldy.

– Sýdıalardyń bedeli minsiz, al kan­dıdattardy irikteý úderisi aıqyn jáne ashyq bolýy tıis. Damyǵan elder­diń basym bóliginde sýdıalarǵa qoıy­latyn talaptardyń joǵary bolatyny sonshalyq, ótken ómirindegi bolma­shy bir teris áreketi laýazymǵa taǵaıyn­dalmaýyna sebep bolýy múmkin. Mundaı tájirıbeni Qazaqstanda da qoldanǵan jón dep sanaımyn, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy sot úderisterin ońtaılandyrý jáne daý-damaılardy sheshý barysynda bitimgershilik tetikterin engizý máselesine de nazar aýdardy. Osy máseleniń mańyzy sot úderisinde bıýrokratııanyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Bul rette, sot isindegi resimderdi shekten tys reglamentteý prosesterdiń uzaqqa sozylýyna alyp keledi jáne qoǵam tarapynan ádil synǵa ushyraıdy. Sondyqtan Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, sot isin ońtaılandyryp, kereksiz rásimder men reglamentterdi alyp tastaý qajet.

– Sot prosesi túsinikti jáne yńǵaıly bolýy tıis. Azamattar rásimderdegi túrli aıla-sharǵylardy sheshýge mindetti emes, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy sózin qory­tyn­dylaı kele, atalǵan barsha mindetterdi tıimdi sheshý arqyly sot júıesindegi oń ózgeristerge qol jetkizýge bolatynyn jáne azamattardyń sotqa degen senimi arta túsetinin atap ótti.

Sez jumysynyń barysynda Jo­ǵarǵy Sot Tóraǵasy Jaqyp Asanov zań jobalarynyń ázirlengeni, ózekti máseleler boıynsha iske asyrylǵan jedel sharalardy, jańa sýdıalardy irikteý jáne qyzmettegi sýdıalardy baǵalaý, sottardyń qorytyndy sheshimderiniń jańa formaty jáne olardy túsindirý, pandemııa kezindegi front-keńseler men sottardyń jumysy jóninde aıtty.

– Bıylǵy basqosýdyń eki ereksheligi bar. Birinshisi, pandemııaǵa baılanysty sottar da jańa jumys tásiline kóshti. Basty mindet – halyq densaýlyǵyn saqtaı otyryp, olardyń quqyqtaryn qorǵaý. Prosesterimizdiń 95%-y qashyqtan ótýde. Kúnine 4,5 myńǵa jýyq onlaın-prosess ótedi. Ekinshi erekshelik, jıy­nymyzǵa Reseı, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan sottarynyń basshy­lary, Germanııa, Estonııa, AHQO, Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaqtyń sýdıalary, elshiler, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi qatysyp otyr. Demek, bizdiń Sezimiz halyqaralyq mártebege ıe degen sóz. «50 jylda el jańa» demekshi, qoǵam tez ózgerýde. Sot ta zamanǵa qaraı ózgerý kerek ekenin túsinemiz, – dedi J.Asanov.

J.Asanovtyń aıtýynsha, ár eldiń sotynda úsh túıtkildi másele bar. Birinshi mańyzdy másele – jańa sýdıa retinde kimdi iriktep alǵan durys? Jumys istep júrgen sýdıalardy qalaı yntalandyryp, qyzmetin qalaı baǵalaǵan jón? Ekinshi másele – olardyń sheshimderi men úkimderiniń sapasy. Úshinshi másele – ınfraqurylym. Sottardaǵy yńǵaıly servıs.

Spıkerdiń aıtýynsha ondaǵan jobalar júzege asyrylypty: «Túngi sottar», «Otbasylyq sottar», «Tatýlastyrýshy sýdıalar», «Tatýlastyrý ortalyqtary», «Sottardaǵy front-keńseler» jáne taǵy basqalar. Soǵan qaramastan tereńirek úńilýdi qajet etetin problemalar áli de bar. Olardy sheshý úshin quqyqtyq salany ózgertý kerek. Nátıjesinde, 30 zań jobasy qolǵa alynyp, 17-si qoldanysqa engizilip úlgergen eken.

Osy zańdar neni ózgertti? Jańa sýdıa etip kimdi jáne qalaı tańdaý máselesi aldyńǵy orynǵa shyqty. Joǵarǵy Sot Keńesimen birlesip tańdaý túbegeıli ózgertilipti. Álemdik kompanııalardyń HR quraldary engizildi. Onyń óz nátı­jesi de bar. Eger buryn tórt kandı­dat­tyń bireýi sýdıa bolsa, qazir jıyr­ma kan­dı­dattyń bireýi ǵana sýdıa bola­dy. Álsiz­­derge tosqaýyl qoıyldy. Soǵan baı­lanys­ty elimizde 14% bos jumys oryn­dary bar kórinedi. Biraq J.Asa­nov­tyń aıtýynsha, kezdeısoq kadrlarǵa qara­ǵanda osy durys.

Endi sot sheshimderi men úkimderiniń sapasyna toqtalaıyq. Birinshiden, elimizde sot sheshimderiniń jańa formaty engizildi. Alǵash ret barlyq qylmystyq, ákimshilik ister sanaty bo­ıynsha eki tilde úlgiler jınaǵy jaryq kórdi. Ekinshiden, sýdıalar sheshimderdi, úkimderdi jarııalaǵannan keıin birden nege dál osyndaı sheshim qabyldaǵanyn prosess qatysýshylaryna túsindiredi. Nátıjesinde, joǵary turǵan sottardyń sheshimderi men úkimderine kelip túsetin shaǵymdar 30%-ǵa qysqarypty.

Infraqurylym máselesine keleıik. Búginde elimizdegi 230 sotta front-keńseler ashylypty. Biryńǵaı jumys reti belgilengen. Sot ǵımaratyna kire beriste keńesshi otyrady. Advokattar, medıatorlar, notarıýstar úshin arnaıy kabınetter bar. Tótenshe jaǵdaıdyń alǵashqy kúnderinen bastap sot qyzmeti qashyqtan basqarý rejimine kóshirildi. Kóptegen elderdegideı sot jumysy toq­tap qalǵan joq. Eger, tótenshe jaǵdaıǵa deıin elimizde kúnine 150 onlaın-prosess bolǵan bolsa, qazir kún saıyn 4,5 myńǵa jýyq prosess ótedi. Iаǵnı, 30 ese kóp. J.Asanovtyń aıtýynsha, mundaı qyz­metti kóptegen adamdar áldeqaıda yń­ǵaıly ári shyǵyny az dep baǵalap otyr.   

Joǵarǵy Sot Tóraǵasy erekshe nazar aýdarǵan tórtinshi másele – aıyp­taý­shylyq kózqarasqa qatysty boldy. Sońǵy 3 jylda elimizde aqtaıtyn úkim­der kóbeıip otyr. Al endi asa aýyr qylmystar boıynsha nátıje 12 ese artypty. Buryn aýyr qylmystar bo­ıynsha jylyna 15 adam aqtalǵan bolsa, búginde bul kórsetkish 180-nen asqan eken. Quqyq qorǵaý organdaryna qatysty shaǵymdar 2 ese kóp qanaǵattandyrylýda. Olar da óz kezeginde jumysty jete júrgizbese, aıyptalýshyny sottyń aqtap alatynyn túsine bastady.

– Árıne, aıyptaýdan tolyǵymen aryldyq dep aıtýǵa bolmaıdy. Júıeli túrde qaraý kerek. Iаǵnı, sotqa deıingi sharalardy da qarastyrý qajet. Je­del­detýge bolatyn bir nárse bar. Qazir sotqa barlyq qylmystyq ister beriledi. Sonymen qatar saraptamalar da, aktiler de sotqa usynylady. Olardy prokýrorlar, tergeýshiler jasaıdy. Osyny oqyǵan kezde sýdıa sanaly túrde aıyptalýshyny qylmysker dep oılaıdy. Osyndaı pikir túıedi. Qorǵaýshynyń aıtqanyna óziniń sanasynda qalyptasyp qalǵan paradıgma arqyly qaraıdy. Sarapshylardyń pikirinshe, sotqa aıyp­taý aktisi men qorǵaý aktisi ǵana usynylýy kerek. Sol arqyly biz sýdıanyń sanasynda aldyn-ala pikir qalyptasýyna qarsy jumys isteımiz. Prokýror da, advokat ta óz dálelderin shamalap, az-azdan usynsyn, – dedi J.Asanov.

Joǵarǵy Sot Tóraǵasynyń aıtýyn­sha, bul – básekelestik úrdisi. Sotta­lýshynyń kinási tek osylaı dáleldenýi kerek. Kóptegen damyǵan júıeler talaı ýa­qyt­tan beri osy modeldi qoldanyp keledi. Máselen, Italııa bul úrdiske 1989 jyly kóshipti. Keıin osy qadamǵa Bal­tyq teńiziniń mańynda ornalasqan elder de barǵan kórinedi. Mundaı sheshim elimizdiń sot júıesin damytýǵa da oń áserin tıgizeri sózsiz.

J.Asanovtyń baıandamasynan keıin, Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Shal aqyn atyndaǵy aýdandyq sot tór­aǵasy Tatıana Kýrynova sóz aldy.

– Sottar bireýge tym qatal, al bireýge tym jumsaq jaza qoldanady degen pikir bar. Eń aldymen, zańda árbir qylmys úshin belgili bir jaza qarastyrylǵan. Qylmystyq kodekste qatań negiz bar, sondyqtan biz onyń sheńberinen shyǵýǵa quqymyz joq. Máselen, jol apaty oryn alyp, onda 5 adam qaıtys boldy delik. Eń joǵarǵy sanksııa – 10 jyl. Biraq jeńildetetin mán-jaılar bolǵan kezde Qylmystyq kodeks zań buzýshyny eń kóp degende 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa ruqsat beredi. Taǵy da bir mysal keltireıin. Erikti jynystyq qatynas boldy dep qaraıyq. Er adam 33 jasta, qyz bala 14-te boldy deıik. Sot birden kóp jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý týraly úkim shyǵarýǵa quqyǵy joq. Nelikten? Sebebi Qylmystyq kodekste bul úshin jeńilirek jaza – bas bostandyǵyn shekteý qarastyrylǵan, – dedi T.Kýrynova.

Onyń aıtýynsha, osy jaıttardy jáne máseleniń mán-jaıyn bilmeı áleý­mettik jelilerde dúrbeleń týyndap ja­tady eken. Jeli qoldanýshylary sýdıa­ny para aldy jáne jeńil jaza taǵaı­yn­dady dep ashyq túrde aıyptaıdy.

– Biz tek Qylmystyq kodekste kóz­delgen jazany qoldanamyz. Artyq jaza qoldanýǵa nemese ony jeńildetýge quqy­myz joq. Memleket basshysynyń tapsyr­masymen jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, adam saýdasy jáne brakonerlik úshin sanksııalar kúsheıtildi. Qalyptasqan túsinik-tany­mymyz jumsaq jaza qoldanýǵa jol bermeıtin birqatar basqa da qylmystar bar. Máselen, balalardy azaptaǵany, olardy qaýipke qaldyrǵany, kámeletke tolmaǵandarmen jynystyq qatynasqa túskeni úshin sanksııany kúsheıtý kerek. Zań ózgerse osyndaı ister boıynsha sot tájirıbesi de ózgeredi, – dedi T.Kýrynova.

Baıandamashy kótergen kelesi másele sot organdarynyń zańǵa, quqyqqa súıe­nip júrgizgen isterin masqaralaý máse­lesine qatysty boldy. О́tken jyly elimiz­degi forýmǵa dúnıe júziniń 110 memle­ketinen sýdıalar kelipti. Olar buqa­ralyq aqparat quraldary men áleýmettik jelilerdegi keleńsizdikter sotqa tikeleı qysym ekenin moıyndapty. Bul másele búginde barlyq elderdiń sotyna ortaq bolyp otyr.

– Bizde de osyndaı tendensııa bar. Tipti keı jaǵdaıda tikeleı qorlaýǵa deıin jetedi. Pedofılııa, zorlaý, sybaılas jemqorlyq syndy aýyr taqyryptar boıynsha polıseıler, prokýrorlar, sýdıalar týraly «jalǵan» aqparat taraıdy. Árıne, men syndarly syn týraly aıtyp turǵan joqpyn. Sýdıaǵa da dúrbeleńniń jeteginde ketýine bolmaıdy.  Ol beıtarap sheshim qabyldaýǵa mindetti. Solaı bola tura báribir bir adam narazy bolady. Bizdiń jumysymyz osyndaı. Alaıda sýdıalardyń da minezi bolady. Oǵan qoǵamdaǵy jasandy jáne qasaqana jasalatyn pikirlerge qarsy shyǵý psıhologııalyq turǵyda óte qıyn. Qoǵamdyq pikirge sáıkes kelmeıtin zańdy sheshim qabyldaý qashan da ońaıǵa soqpaıdy, – dedi T.Kýrynova.

Onyń aıtýynsha, osy jyly sot­tar­dyń baspasóz qyzmeti jandandyrylypty. Baılanys ortalyǵy táýlik boıy jumys istep tur. Sýdıalar rezonansty prosesterinen keıin baspasóz máslıhattaryn ótkizedi. Sonymen qatar sýdıalar júıeli problemalar boıyn­sha áleýmettik jelilerde pikirta­las­tar júrgizedi. Turǵyndarmen jandy, kúndelikti jumys júrip jatyr. So­ǵan qaramastan, áleýmettik jelilerde sýdıa­larǵa jala jabý, qorlaý oqıǵalary jaza­syz qalyp keledi. Sondyqtan, sezd sheshimi kezinde osyǵan mán berý qajet­tiligi paıda boldy.

Budan soń minberge Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy Birjan Káribjanov kóterildi.

– Osy 9 aıda kassasııada 15 myń is qaraldy. Bári kúrdeli. Al apellıasııada – 37 myń is. Apellıasııanyń ár sýdıasy eki kúnde bir istiń taǵdyryn sheshti. Kún saıyn jarty is. Bul kóp pe, az ba? Joǵar­ǵy Sot sýdıalarynyń júktemesi apel­lıasııaǵa qaraǵanda úsh ese kóp. Moıyn­daýymyz kerek, apellıasııaǵa qoǵamnyń senimi áli de az. Zańdy sheshim qabyldasaq ta, taraptardy kóndirip, sendire almaımyz. Sonyń saldarynan jurtshylyq ádildikti Joǵarǵy Sottan izdeıdi, – dedi B.Káribjanov.

Onyń aıtýynsha, búginde aýdandyq sýdıalardyń jaýapkershiligi aıtar­lyqtaı kúsheıdi. Endi osyndaı talapty apel­lıa­sııaǵa qoıatyn kez keldi. Sebebi jumys jaqsarmaı, sot júıesiniń ózgerýi qıyn. Bir jaǵynan, júktemege baılanys­ty kassasııa óz mindetin tolyq atqara almaý­da. Máselen, biryńǵaı praktıkany qa­lyptastyrý, normatıvtik qaýly qabyl­daý, ádistemelik kómek kórsetý.

– Kelesi másele sot ǵımarattarynyń jartysynan kóbi eski ári tar. О́tken ǵasyrdyń 20-shy – 80-shi jyldary salyn­ǵan. Ol kezde sotqa búgingideı suranys bolǵan joq. Bári memleket menshiginde bolǵan soń, daýlar da joqtyń qasy edi. Qazir bul ǵımarattar zaman talabyna saı emes. Menińshe, Nur-Sultannyń 4 aýdanynda 4 qylmystyq jáne 4 azamattyq sot bar. Almaty men basqa qalalarda da solaı. Solardy bir jerge biriktirsek, utarymyz kóp. Buryn geografııalyq alshaqtyq problema bolatyn. Qazir – sıfrlandyrý zamany. Proseske úıde otyryp-aq, onlaın rejimde qatysýǵa bolady. Bulaı etken jaǵdaıda, birinshiden, shaǵyn ǵımarattardy bosatyp, memle­ket qajetine beremiz. Ekinshiden, ár ǵı­ma­ratty kútip-ustaýǵa ketetin shyǵyn men qyzmetkerlerge tólenetin qarjy da únem­deledi. Osylaısha, kóp qarjy jumsa­maı-aq, sotqa kelýshilerge qolaıly jaǵ­daı jasaýǵa ábden bolady, – dedi B.Kárib­janov.

Sezd jumysynyń mańyzyn erekshelegen endigi másele – oǵan halyqaralyq sarapshylardyń qatysýy deýge bolady. Ondaı sarapshylardyń qatarynda Qazaqstanda jáne О́zbekstandaǵy GIZ ókildikteriniń basshysy, Germanııanyń Berlın qalasyndaǵy ákimshilik sottyń sýdıasy Iorg Pýdelka boldy.

– Germanııa men Qazaqstan talaı jyldardan beri kóptegen salalarda seriktes bolyp keledi. Sodan bile­ti­nimdeı, Qazaqstannyń sot-quqyqtyq júıesi josparly túrde damý ústinde. Máselen, osy jyldyń maýsym aıyn­da Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksti qabyldaý 2010 jyldan bastap 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyn iske asyrýdaǵy mańyzdy qadam bolyp sanalady. Bul Qazaqstannyń quqyqtyq memleket retinde qalyptasý jolyndaǵy jańa kezeńdi  bildiredi. Osy zańnamalyq akt quqyqtyq aıqyndylyq pen turaqtylyq úshin túbegeıli mańyzdy. О́ıtkeni ol sáıkestik pen senim quqyǵyn qorǵaý sııaqty negizgi qaǵıdattardy alǵash ret zańnamalyq deńgeıde bekitti. QPK-niń qabyldanýy sot isin júrgizýdiń negizgi túrlerin oqshaýlaýdyń aıaqtalǵanyn, atap aıtqanda, azamattyq jáne ákimshilik sot isin júrgizýdiń ara-jigin naqty ajyratýdy aıǵaqtaıdy, – dedi I.Pýdelka.

Onyń aıtýynsha, sol arqyly biz qazaqstandyq ákimshilik ádilet júıesiniń dúnıege kelgenine kýá bolyp otyrmyz. Jańa zańda sottyń belsendi róliniń qaǵı­daty, ákimshilik talaptardyń ár alýan túrleri, dáleldeý boıynsha mindet­terdi bólý erejeleri aıqyndaldy.

– Azamatqa memleketpen qarym-qa­tynasta óziniń sýbektıvtik quqyq­taryn tıimdi qorǵaýǵa, al sotqa mem­lekettik organdardyń sheshimderi men is-áreketteriniń zańdylyǵyna tolyq sot baqylaýyn júrgizýge múmkindik bere­tin basqa da is júrgizý tetikteri kóri­nis tapqany qýantady. Jańa ákim­shilik sottar sot praktıkasynyń pysyq­ta­lýynyń nátıjesinde quqyq pen zań­nyń «qaraýylyna» aınalady jáne Qazaq­stannyń odan ári quqyqtyq damýyna qomaqty úles qosady dep nyq senimmen aıtýǵa bolady, – dedi I.Pýdelka.

«Beıker Makenzı» kompanııasynyń Qazaqstandaǵy fılıalynyń basshysy Kýrtıs Masters te atalǵan sezd ju­my­­syna qatysyp, óz oıyn ortaǵa saldy.

– Nur-Sultandaǵy Joǵarǵy Sot ǵıma­­ratyna kireberis aldynda ejelgi Rım mıfologııasynan shyqqan ádilet qu­­daıynyń ádemi músini – halyqaralyq sot tóreliginiń nyshany ornalasqan. Ádilet qudaıynyń kózderi dákemen tańylǵan. Bul beıtaraptylyqty – sot tóreligi básekeles taraptardyń bıligine, baılyǵyna jáne basqa mártebesine qara­mastan ádilettilikti ustanýy kerek degen ıdealdy bildiredi. Ádilet qudaıy dáleldemelerdi bezbendeýdi bildiretin ádilettilik tarazysyn ustap tur. Tarazy tuǵyrynyń bolmaýy dáleldemelerdiń óz jónimen qaralýǵa tıis ekendigin aıǵaqtaıdy. Ekinshi qolymen Qudaı qylyshty qysa ustap tur. Bul ádilettilik sheshimi tez tabylýǵa tıis ári túpkilikti bolýy kerek degendi bildiredi, – dedi K.Masters.

Onyń aıtýynsha, Halyqaralyq ádi­let­­tilik nyshanynyń osy músini Qazaq­stan Joǵarǵy Sotynyń ǵımara­tyna kiretin barlyq adamdar úshin elde sot tóreliginiń halyqaralyq standarttary qol­danylýǵa tıis ekenin eske salý bolyp sanalady. Qazaqstandyq sot tóreli­ginde bólek uǵym joq. Sot tóreli­gine quqyq – kez kelgen eldiń azamattaryna teń dárejede qoldanylatyn árbir adamnyń quqyǵy.

– Sot tóreliginiń halyqaralyq stan­dart­tarynyń osy tujyrymdamasyna sáıkes, Elbasy N.Nazarbaevtyń 2015 jylǵy mamyrda jarııalaǵan «Bes ıns­tı­týttyq reformany iske asyrý jónin­degi 100 naqty qadam» Ult Jospar­yn­da konsýltasııalyq qoldaý kórsetý úshin Joǵarǵy Sottyń múshelerine halyq­aralyq sarapshylar keńesin qurý usy­nylǵan bolatyn. Joǵarǵy Sot­tyń ja­nyndaǵy Halyqaralyq keńes dep atalatyn osy keńeske Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa Birikken koroldigi, AQSh, Baltyq elderi­niń, Reseıdiń, Dýbaıdyń, Ońtús­tik Koreıanyń jáne tipti «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵy sotynyń sarapshylary kiredi. Onyń quramyna belgili qazaqstandyq quqyqtanýshy ǵalymdar men sýdıalar da enip otyr, – dedi K.Masters.

Onyń aıtýynsha,Halyqaralyq keńes sot bolyp sanalmaıdy jáne naqty sot isterin qaramaıdy. Kerisinshe, Halyq­aralyq keńes Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy Jaqyp Asanovtyń basshylyǵymen Qazaqstanda sot tóreligin júzege asyrý kezinde týyndaıtyn daýly máselelerge qatysty halyqaralyq tájirıbemen jáne kózqarastarmen bólisý úshin turaqty túrde otyrystar ótkizip turady.

– Keıde osy máselelerdiń aýqy­my óte keń bolady. Mysaly, maman­dan­dyrylǵan sottardy qurýdyń qajettiligi bar ma, ákimshilik sottardyń róli qandaı, sot sheshimderiniń sapasyn qalaı baǵalaý kerek degen máseleler talqyǵa túsedi. Keıde qarastyrylǵan máseleler, mysaly, otbasylyq zorlyq-zombylyq týraly úkim shyǵarýǵa nemese memlekettik baj mólsherin anyqtaý týraly sheshimderge áser etedi. Osyndaı máseleler bo­ıynsha keńestiń sheteldik músheleriniń usynystaryn alyp ári talqylaı otyryp, Tóraǵa J.Asanov jáne keńestiń qazaqstandyq músheleri osyndaı máse­lelerdi barynsha utymdy sheshý týraly sheshim qabyldaı alady, – dedi K.Masters.

Osylaısha, 400-ge jýyq delegat pen meıman qatysyp, onlaın rejimde ótken forým barysynda Memleket basshysy sot-quqyq júıesin odan ári damytý ıdeologemasyn aıqyndap, sýdıalar korpýsynyń taıaý kezeńdegi basym mindetterin belgiledi. Sonymen qatar, sezdiń ekinshi bóliminde sýdıalar odaǵy tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Sáken Abdolla birlestik jumysy týraly baıan­dady. Forým delegattary Tekserý komıssııasynyń esebin tyńdap, Sýdıalar odaǵy Ortalyq keńesiniń jańa quramyn saılady. Jumys qorytyndysy boıynsha sezd qaýlysy qabyldandy.