Alystan úzilip jetken qońyr ún birde aıańdap, birde jyldamdata Kók Sholaqtyń shabysyna basady. Kóneniń kúmbirin qulaqqa jetkizýge asyqqandaı dombyra da qaǵysynan jańylmastan, kómeıden shyqqan áýezben jarysa saıyn dalany jańǵyrtyp, jyrshynyń kóńil kúıin dóp basýǵa asyǵatyndaı...
«Mingenim astymdaǵy kók sholaq-ty,
Jaly joq, quıryǵy joq
shop-sholaq-ty.
Aı, qyzdar, qoıshysynbaı
óleńińdi aıt,
Tusyńa bizdeı qurbyń kelip qapty»...
Jetisý-Arqa mektebinen nár alǵan ánshi Tileýles Qurmanǵalıev kóneden jetken halyq ánderi men qazaqtyń sal-serileriniń, jyraýlar murasyn naqyshyna keltire oryndap júrgen dástúrli ánshilerdiń qatarynan. Bir mekteptiń án murasymen shektelip qalmaýdy aldyna maqsat etip qoıǵan dáýlesker óner ıesi «Ánshige án qory aýdaı qajet», deıdi. Halyq murasyn nasıhattaýda án talǵamaıtyn, janyna jaqyn, júreginiń qylyn terbetken, qalaýynan shyqqan ánderdi oryndaýǵa yntyzar Tileýlestiń án qorynda Jetisý, Arqa, Mańǵystaý, Syr men Batys muralary bar. Búginde ánshiniń repertýary 400-den astam án-jyrmenen tolyqqan.
«Qazaq ánderiniń ıirimin, qaıyrymyn, myń qubylmaly daýystyń sıqyryn keltirýde úlken izdenis qajet» dep biletin Tileýles Qurmanǵalıev ultqa qyzmet etýge, eliniń joǵyn túgendeýge kez kelgen óner adamy múddeli ekendigin aıtady. «Ulttyq muralarymyzdyń ishinde shańǵa kómilgen dúnıeler óte kóp. Zulmatty, úrkin bolǵan jyldarda halqymyzdyń án mádenıetin, onyń ishinde Jetisýdyń ońtústik-shyǵysyndaǵy, Han Táńiriniń etegindegi eldiń jyr aıtý mádenıetin joǵaltyp aldyq. Ásirese án salý mádenıetinde tekpen darıtyn gendik daýystan alystap kettik» degen pikirimen bólisti. Búginde Jetisý óńiriniń ońtústik-shyǵysy men batysyndaǵy ánder bir-birine uqsamaıdy. Áýendik qurylymy da, aıtylýy da basqa. Al án salý mádenıetiniń Taldyqorǵan óńirinde ózindik erekshelikteri bir bólek.
Almaty oblysynyń Kegen aýdany Shyrǵanaq aýylynda týyp-ósken Tileýlestiń bala kúngi ustazy – ájesi Turymhan Shótinqyzy «Ájem án salǵanda aýylda aldyna shyǵar jan bolmaǵan. Aıtysqa da túsetin ári qara óleńge de júırik boldy. Balalyq shaǵy sonaý qıyn-qystaý jyldarmen tuspa-tus kelgen ájem múlik tárkileý, asharshylyq, soǵys jyldaryn basynan ótkerdi. Tylda eńbek etip, bes jyl jylqy baqty. Saýynshy da boldy, eginshilikpen de aınalysty. Sonda aýylǵa Oraz Jandosov, Ydyrys Kóshkinov, Ǵalı Ormanovtyń kelgeni jaıyndaǵy áńgimeleri, Oraz Jandosov pen aýylymyzdaǵy Altyn apaıymyzdyń aıtysqany týraly derekter meniń óner jolyn tańdaýymdaǵy alǵashqy túsinik-paıymymdy tereńdete tússe kerek-ti. Danagóı ájem kókiregine tolǵan qazynasymen bólisip otyrýdan esh jalyqqan emes», deıdi Tileýles Quralbaıuly óziniń halyq ánderin jadyna túıip óskendiginiń tórkinin túsindire kele. Ájesinen alǵash qyrǵyzdyń «Jylqyshy» ánin úırenip, Arqadan jetken «Baıanaýyldy», «Eki-aı bala» men «Ýgaı-aı», «Ekeýiń-aı», taǵy sol sııaqty kóptegen ándi mektep qabyrǵasynda júrgen kezinde-aq shyrqap, keıinnen úlken sahnalardy tamsandyryp, bertin kele óziniń «Táńirtaý áýenderi» án-jyr jınaǵyna engizgen.
Júsipbek Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledjiniń Jetisý án-jyr mektebinde E.Qosbarmaqovtan, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń Halyq áni kafedrasynda B.Tileýhannan tálim alǵan Tileýles Qurmanǵalıev halyq ánderin arǵy betten oralǵan aǵaıynnyń arasynan, kónekózderden izdeıtinin aıtady. «Atamekeninen ajyrap, týǵan jerden jyraqqa ketken halyqtyń basynan ótken náýbet jyldarda án mádenıetin saqtap qalý ońaıǵa soqpady. Desek te, táýelsizdik jyldarynyń ózinde án mádenıetimizdiń ornyn tolyqtyra almadyq. Mysaly, ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna deıin atyn estigenimiz bolmasa, Kódek aqynnyń án murasynyń jaryqqa shyqpaǵany belgili. Bazaraly Múptekeev notaǵa túsirgen ánder S.Medeýbekulynyń qurastyrýymen «Jetisý áýenderi» ataýymen 1998 jyly jaryqqa shyqqan bolatyn. Osy jınaqqa Kódek aqynnyń bir ǵana áni endi. Alaıda aqyn áni kitap betinde nota kúıinde qalyp qoıdy. 2000 jyldarda Kódek aqynnyń «Qyzdar-aı ıgaý» ánin men oryndadym. Osy ándi oryndaý úshin kóp izdene júrip, jetkizýshisi Qanaǵat Qarashevpen etene jaqyn tanysýdyń sáti tústi. Tanystyǵymyz jalǵasyp, án janashyrynyń kókireginde ashylmaı jatqan qazynanyń bar ekenin ańǵardym. Qasyna ere júrip, ishindegisin sýrytpaqtaı, kiltin tabýǵa tyrystym. Nátıjesinde, Kódek aqynnyń «Qos qudasha», «Oılanshy óziń», taǵy da basqa ánderin úırendim», deıdi ánshi.
Tileýles Quralbaıulynyń ótken jyly jaryqqa shyqqan «Táńirtaý áýenderi» án jınaǵyna engen 25-teı halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń shyǵarmalarynyń qataryna Kódek aqynnyń «Qos qudasha», «Qaıǵyly qaıran halyq» tolǵaýy, «Al darıǵa», «Qyzdar-aı ıgaı» sııaqty tórt áni engen. Sonymen qatar aqyn-jyrshylardyń jyr-saryndary, ıaǵnı Alban Asan, Qulaıan Qulmanbettiń, Bóltirik Atyhanulynyń, Sharǵyn Alǵazyulynyń da ánderi men terme-tolǵaýlar da kirdi. Kódek aqynnyń «Al Darıǵa» ánin Qytaıdan kelgen qazaqtardy jaǵalaı júrip, Quralbek Bolsanbekulynan úırengenin aıtqan Tileýles Qurmanǵalıev atamekennen án murasyn arqalaı ketken aǵaıyn arǵy betke ótkende alban, qyzaı bolyp qanattasa birge otyrdy. Sol jyldarda áni de aralas-quralas bolyp, áserinen halyq áni bolyp ketken avtorlyq ánder paıda bolǵandyǵyn alǵa tartady. Mysaly, Sádiqoja Moshanulynyń kóp áni el arasyna halyq áni bolyp taraldy. Keıinnen óz ıesin tapty. Sádiqoja Moshanulynyń ómiri arǵy bette ótkendikten áli de aıtylmaǵan, halyq arasynda júrgen ánderi barshylyq, deıdi ánshi. Al Sádiqojanyń ómiri men shyǵarmashylyǵy haqynda dástúrli ánshi Ramazan Stamǵazıev óz dıssertasııasynda keńinen tarqatyp jazdy da.
Búgingi qoǵamda estrada beleń alyp tur. Nasıhattaýdyń bir quraly retinde estradaǵa salýdyń ne durys, ne burys ekeni esh qadaǵalanbastan, burynǵydaı kórkemdik keńestiń talqysynan ótpesten efırge shyǵyp jatqan halyq kompozıtorlarynyń ánderi kóp. Osy oraıda Tileýles Qurmanǵalıev kóptegen ánshiler úntaspada Kenen Ázirbaevtyń óz oryndaýyndaǵy ánderiniń saqtalǵandyǵyna nazar aýdarmaı júrgendigine qynjylysyn bildirdi. Úntaspadan ándi tyńdaýdaǵy basty sebepterdi atap ótken ol birinshiden, ánshiniń estý qabiletiniń óte joǵary bolýymen, ekinshiden, dombyra qaǵysyndaǵy erekshelikterge asa mán berýi kerektigimen túsindiredi. О́ıtkeni dombyra súıemelindegi qaǵys máneri ánniń yrǵaqtaryna kóp áser etedi. Sony ajyrata almaǵandyqtan, ári zańdylyqtary saqtalmaǵandyqtan, kóptegen ánshilerimiz qatelikke boı aldyryp, Kenenniń án salý mánerin, onyń oryndaýshylyq mektebin jutań, jupyny kórsetýde. Osy baǵytta Kenen ánderiniń ishinde «Boztorǵaı», «Kóksholaqty» zamanaýı estradaǵa salýshylar kóp kezdesedi. Biraq dál Saıat Medeýovtaı eshkim uqsata alǵan joq, deıdi. Ánshi atap ótkendeı, búginde Jetisý mektebindegi Kenenniń án mektebi úsh baǵytta – halyq ánderiniń naqyshynda, aqyndyq áýendik ıirimniń negizinde, úshinshi Arqa ánderiniń yqpalymen shyqqan ánder. Sol sebepti de aqyn shyǵarmashylyǵynyń kúrdeli ekenin ańǵaramyz. Kenenniń Arqa ánderine jaqyn bolatyny Balýan Sholaqpen Jetisý jerlerin aralaı júrip, ánderin úırenýimen tyǵyz baılanysty. On shaqty ánin jazdyrý barysynda tańdanysyn bildirgen Borıs Erzakovıchke Kenen atamyz «Balýan Sholaq meniń ustazym bolǵan, odan án salý naqyshyn aldym» dep jaýap bergeni belgili. Ánderin úntaspadan úırený arqyly Kenenniń án salý naqyshyn (stılin) alýǵa bolady. Al notadan ánderdi shyǵarǵanda bizdiń ánshiler Kenenniń án salý naqyshyna qaraı beıimdep salý jaǵyna óresi jetpeı jatady.
Án kenishin izdeýde únemi izdeniste júretin Tileýles Quralbaıuly óziniń án qoryndaǵy «Aq jaılany» aýyz ádebıetine jetik, óleń jyrdyń kenishi Orazáli Dosbosynovtan úırengendigin aıtady. «Eski áýenderdi kóp biletin Orazáli meni jaqyn tartýshy edi. Qatar júrgen jyldarda birqatar án úırendim. Buryn aıtylyp júrgeninen, ózgeriske ushyrap, oryndalýynda kóptegen qatelikter oryn alǵan ánderdiń túpnusqasyna qatysty naqty jaýaptar taptym. О́ıtkeni onda qazaqy naqysh, án salý mádenıetine tán ózgeshelikterdi baıqadym. «Aq jaıla», «Aǵajaı porymdy», «Sarybıdaıdyń» keıbir ıirim, qaıyrymdaryn Orazáliden aldym», dep atap ótti.
Osy oraıda dástúrli bes mekteptiń erekshelikteri jaıynda sóz qozǵaǵan ánshi kez kelgen máseleni ǵylymı turǵydan qaraýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Jetisý án mektebi 90-jyldardyń ishinde ǵana mektep bolyp ashylyp, oqytyla bastaǵan bolsa, Arqa mektebi sonaý 60-jyldardan beri qaraı oqytý júıesine enip, shákirt daıyndap keledi. Búginde Tileýles Arqa mektebinde klassıkalyq án salý mádenıetiniń óte joǵary ekendigin moıyndaý qajettigin aıtady. Oqytý úrdisi erterekte jolǵa qoıylǵandyqtan da klassıkalyq Arqa mektebin negizge alyp otyramyz. Desek te, Arqa men Jetisý bir-birine etene jaqyn. Al Batysta Muhıt, Ǵarıfolla qalyptastyrǵan mektepterde án salý mádenıeti, ustanymy múlde basqa.
Shákirt tárbıelep, konservatorııada dáris beretin Tileýles Qurmanǵalıev dástúrli ánshilerdi daıyndaýda Arqanyń án salý mádenıetindegi Qalıdyń, Manarbektiń, Baıǵabyldyń, Qosymjannyń, taǵy basqa mektebi turaqty oqytylady, dep atap ótti. Sahna tili, sahna sheberliginen bastap, aıtylýy men jazylýy da ilese júredi. Daýys qoıý máneriniń erekshelikterine de toqtala kele, «Dánesh Raqyshev, Júsipbek Elebekov, Manarbek Erjanov, Baıǵabyl Jylqybaıulyna eshkim daýys qoıyp bergen joq. Ulttyq boıaýy bar úndi shyǵarý úshin Kenendeı, Baıǵabyldaı dúldúlderdi tyńdaý kerek. Halyq ániniń óz vokaldyq joly bar. Ol halyqtyǵynan ajyramaýy tıis», degen oılarymen de bólisti.
Onyń oıynsha, qazaqtyń qara óleńiniń baı qory bar ekenin qaperge alýǵa tıispiz. Onyń ón boıynan ǵylymnyń kez kelgen salasyna tereńdeýge bolady. Qanshama sózderimiz aforızmderge aınalyp barady... Mine, osy turǵydan alǵanda dástúrli án ónerin baǵalaýda, nasıhattaýda mýzyka sabaqtaryn durys jolǵa qoıý qajettigin alǵa tartqan ánshi-tálimger mektepte halyq ánderiniń, kúıleriniń tarıhy men ańyzdary tereń oqytylyp, teledıdardan ulttyq muralarymyzdy nasıhattaıtyn ómirsheń baǵdarlamalar kóp bolsa degen oılarymen bólisti. Al halyq ánderin, halyq kompozıtorlarynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn tereńdep bolmasa da mektep jasynan oqytý ýaqyt kúttirmeıtin is.
ALMATY