Agroónerkásip keshenin damytý – aýyldy damytý

«AО́K salasynyń 100 túıtkildi máselesi jáne sheshý joldary» tujyrymdamasynyń negizinde bıznestiń turaqty tıimdiligi men aýyl sharýashylyǵynda táýe­kelderdi basqarýdy qamta­masyz etý qaǵıdaty jatyr. Tujy­rym­dama «100 naqty qadam» Ult jospary qaǵıdaty boıynsha ázirlenýde. Baǵdarlama qarapaıym ári túsinikti bolyp, sondaı-aq «tómennen joǵa­ry», ıaǵnı óńirlerde aýyl sha­rýashylǵy óndirýshileriniń naqty suranysyna qurylymdalýy kerek dep sanaımyz», dedi atalǵan alıanstyń ókili, Kartop jáne kókónis ósirýshiler odaǵynyń tóraǵasy Qaırat Bısetaev.

Salalyq qaýymdastyqtardyń ókilderi baǵdarlama negizine alyn­ǵan TOP-10 ózekti máseleni atady. Birinshiden, mıllardtaǵan bıýdjetke qaramastan memlekettik qoldaý sharalarynyń aǵymdaǵy júıesi AО́K-tegi bıznestiń tıim­diligine kepildik bermeıdi. Tujy­rymdama usynysy – qarjy qural­daryn kásiporyndardyń uzaq merzimdi nesıe tóleý qabi­letin saqtaýǵa baǵyttaý. Bul shara nesıeleý uıymdary men ınves­tor­larǵa senimdilikti qamta­ma­syz etedi. Ekinshiden, baǵa be­l­gi­leýdi retteýdiń naryqtyq qu­ral­dary ákimshilik tyıymdar men shek­teýlerdi almastyrýy kerek. Halyqtyń áleýmettik osal toptaryna deklaratıvti kó­mek kórsetýden ketip, olarǵa naq­ty qamqorlyq kórsetýge – azyq-túliktiń ataýly kómegine kóshý qajet. Mundaı reforma – azamat­tardyń barlyq sanattaryna, so­nyń ishinde az qamtamasyz etilgen aza­mat­tarǵa arnalǵan baǵalardy baqylaýdy toqtatý, nan pisirý jáne dándi daqyldardy óńdeýdiń ózinde jyl saıyn qosymsha 60-80 mlrd teńge alýǵa, sondaı-aq 2020 jyly bıdaı eksportyna tyıym salý (11 mlrd teńge shyǵyn), 2019 jyly teri eksportyna tyıym salý (10 mlrd teńge shyǵyn), mal eksportyna tyıym salý (jyl saıyn 30 mlrd teńge joǵaltý) syndy ákimshilik kedergilerden sh­yǵyn­dardy boldyrtpaýǵa múm­kindik beredi», dedi «Qazaqstan astyq óndirýshileri odaǵy» qaýym­das­tyǵynyń prezıdenti Evgenıı Gan.

Úshinshiden, «Qazaqstan et odaǵy» jeke kásipkerler jáne zańdy tulǵalar birlestiginiń bas dırektory Maqsut Bektibaev­tyń túsindirýinshe, salany ynta­lan­dyrýǵa arnalǵan fıskaldy quraldar – AО́K-tegi salyq rejimi óndiris túrine emes, menshik formasyna, jer telimderi mólsherine baılanysty. Bul jaıt kedergi keltiretin, salany kenjeletetin faktor bolyp otyr. Ár gektardan esepteletin jáne ónimniń túsi­m­ine ǵana baılanysty biryń­ǵaı agrarlyq salyq jerdi tıimdi paıdalaný jáne barshaǵa biryń­ǵaı rejimdi qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. Iаǵnı salyq jergilikti bıýd­jetke túsetin bolady, aýyl tur­ǵyndarynyń qalaǵa ketýiniń negizgi sebebi bolyp otyrǵan aýyl­dardy ınfraqurylymmen qamta­masyz etýde teńgerimsizdikti joıý­dy maqsat etedi.

Tórtinshiden, tehnıkaǵa salynatyn baj salyqtary, salyqtar jáne alymdardy 5-10 jylǵa alyp tastaý arqyly eskirgen ma­­shına-traktor parkin 40%-ǵa jańar­tý qarqynyn arttyrýǵa jol ashyl­maq. Aýyl sharýashylyǵy tehnı­kasyna salynatyn ýtılıza­sııalyq alym arqyly memlekettik qoldaýdy bir saladan ekinshi salaǵa bólý múmkindigin alyp tas­taý da mańyzdy. AО́K-ti sýbsı­dııalaýdyń jalpy jyldyq kólemi 287 mlrd teńgeni quraıdy. Al ýtılızasııalyq alym boıynsha fermerlerden túsetin tólemderdiń jalpy kólemi 56 mlrd teńge neme­se aýyl sharýashylyǵyn sýbsı­dııalaýdyń jalpy kóleminiń 20%-yn quraıdy. Birinshi kezekte ýtılızasııalyq alymdy alyp tas­taý kerek nemese tehnıka quny­nan 10-30% mólsherleme ornyna tıimdi 0,5% mólsherlemeni belgileý qajet.

Besinshiden, Qazaqstan as­tyq odaǵy­nyń tóraǵasy Nur­lan Ospanovtyń aıtýynsha, aýyl­­dyq aımaqtardyń damýyn aýyl sha­rýashylyǵy taýaryn óndirýshiniń bazalyq aýyly­­nan qatty jol jabynymen 25 shaqyrymnan artyq emes qashyq­tyq­ta jatqan tirek aýyldyń tolyq­qandy ınfra­qu­rylymǵa qol­jetim­diligin art­ty­rý qaǵıdasy bo­ıyn­sha iske asy­rý qajet. Mun­daı ustanym AQSh, Kanada jáne Aýstralııada fermer­likti damytý men aýmaqty ıgerýdi qamtamasyz etken bolatyn.

Qoldanystaǵy memlekettik qoldaý jáne fıskaldy saıasat agrobıznesti aýyldyq aýmaqtardy damytýǵa qatysýyn yntalandyrmaıdy. Aýyl tirshiligine demeý kórsetken jáne qoldaý kórsetýdi jalǵastyryp jatqan orta jáne iri bıznes aýyldyq jerlerdi damytý úshin jergilikti bılik organdarymen birlesken jobalardy qarjylandyrýǵa qatysa alady. Bul úshin yntalandyrý sharalaryn ázirleý qajet. Nesıelerdiń jalpy kóleminen nebári 1,8%-y (2020 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı) aýyl sharýashylyǵyna tıesili (2019 jyldyń 1 qańtarynda – 3,7%). Kapıtaldy salymdardyń basym bóligi – shamamen 73%-y kásiporyndardyń jeke qarajaty esebinen qarjylandyrylady. Usynylǵan sheshim – óńirlik damý ınstıtýty retinde nesıelik serik­tester júıesin damytý, osynyń ne gi­zinde fermerlik nesıeniń koo­per­atıvti júıesin qurýǵa bolady.

Sondaı-aq jańa sharýalardyń naryqqa kirýin ońtaılandyrý da asa ózekti. Qazirgi tańda jańa fermany ashý prosedýrasyna 2-3 jyl jumsalady. ÁKK-ti tartý arqyly óńirlerde úlgilik fermalardy ashý (jer, ınfraqurylym, telimderdi segmentteıdi, úlgilik joba) jáne aýksıon arqyly daıyn bıznesti satý naryqqa jańa oıynshylardyń kirýin jedeldetedi.

Al qarjyǵa qoljetimdilikti táýeldiktiliktiń túsinikti bolýy jáne saqtandyrýdyń ekonomı­kalyq qoljetimdiligi esebinen arttyrýǵa bolady.

«Kem degende 250 mlrd teńge bolatyn memlekettik qoldaý qurǵaq­shylyq, aýrýdyń qaýpimen ótelýi múmkin. Sondyqtan alý­shy­larǵa saqtandyrý tóleminsiz sýbsı­dııalaýdy berýge tyıym salý mańyzdy. Bazalyq táýekel­derdi saqtandyrýǵa ortasha jyl­dyq qajettilik 40 mlrd teń­geni quraıdy», dedi bul tarap­ta Agrosaqtandyrý qaýymdastyǵy­nyń tóraǵasy Serik Ybyraev.

Eń sońyndaǵy usynysta jer telimderin tıimsiz paıdalana­tyn jer ıeleriniń tizilimin ashý ma­ńyzdy ekeni aıtyldy. О́ıt­keni naryq derekterdi bilýi kerek, sebebi bul kredıtorlar men saqtan­dyr­ý­shylar úshin negizgi táýekelder.

Jıyn sońynda Kartop jáne kókónis ósirýshiler odaǵynyń tóraǵasy Qaırat Bısetaev aýyl­sharýashylyq ónimderi men onyń qaıta óńdeý ónimderiniń kepil­dendirilgen eksportyn qamtamasyz etý maqsatynda AО́K salasy tartymdy bolatyn elderdegi Qazaqstannyń elshilikterinde Agrarlyq saýda mıssııalaryn uıymdastyrý týraly usynys jasady. Bul mıssııanyń basshysyn elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Atameken» Ulttyq kásipk­er­ler palatasymen kelisim boıynsha taǵaıyndaıdy.