Álemge áıgili Álı

Kásipqoı boksqa Kassıýs kezdeısoq kelgen joq. Onyń aldynda ol áýesqoılar arasyndaǵy túrli jarysta aldyna jan salmaı, AQSh-tyń saqa sportshylarynyń talaıyn tegisteı sabady. Sonyń arqasynda 1960 jyly Rımde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda el namysyn qorǵaý qurmetine ıe boldy. 81 kılo salmaq dárejesinde óner kórsetken 18 jasar Kleı Apennın túbeginde aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Ol ózinen áldeqaıda eresek, tájirıbeli, ataqty ári qarýly qarsylastarynyń barlyǵyn jolynan yǵystyryp, bas júldeni qanjyǵasyna baılady.  Máselen, shırek fınalda Kassıýs ózinen 10 jas úlken KSRO ókili, Melbýrn Olımpıadasynyń jeńimpazy, Eýropanyń eki dúrkin chempıony Gennadıı Shatkovty shań qaptyrdy. Jartylaı fınalda Aýstralııanyń alyby Tonı Medıgany soqqyǵa shyqsa, aqtyq synda Polshanyń maqtanyshy, Melbýrn Olımpıadasynyń qola júldegeri, Eýropanyń úsh dúrkin chempıony, 26 jastaǵy Zbıgnev Petshıkovskıdiń tas-talqanyn shyǵardy.

Italııa saparynan oljaly oralǵan Kleı kásipqoı rıngte óner kórsetýge bel býdy. Desek te kásipqoı bokstyń óz zańy bar. Olımpıada chempıony bolsań da, bárin basynan bastaýǵa tıissiń. О́z-ózińdi moıyndatý úshin birer jyl ter tógýge týra keledi. Biraq Kassıýsty bul jaǵdaı qanaǵattandyrmady. Onyń tabıǵaty ózgeshe. Jas óren únemi kósh basynda júrýdi, eń bıik tuǵyrda marqaıyp turǵandy ǵana qalaıtyn. Kassıýs «berseń qolyńnan, bermeseń jolyńnan» dep, bosaǵadan attaǵan bette birden tórge umytylatyndardyń qatarynan edi. Sondyqtan Kassıýs ózge joldy tańdady. Teledıdar men baspasóz betterinde ol óz-ózin maqtaýdan esh jalyqpady. Ataqtary dardaı boksshylarǵa kılikti. О́zgelerdi aıtpaǵanda, álem chempıony Sonnı Lıstonnyń ózin jerden alyp, jerge saldy.

Dúıim jurt áýelde oǵan kúle qarady. О́ıtkeni kásipqoı bokstyń tarıhynda ondaı keýdemsoq maqtanshaqtardyń talaıy bolǵan. Aqyrynda sózderi men isteri bir-birine qabyspaı, olardyń kóbi qalyń toptyń arasynda qalyp qoıǵan. Biraq bul áńgimeniń búgingi keıipkerimizge esh qatysy joq. Kassıýs óz degenine jetti. 1962 jyldyń qarasha aıynda atyshýly boksshylardyń biri Archı Mýrchıdi tórtinshi raýndta taldyrǵannan keıin bedeli tipten sharyqtady. Sol sátte úlken rıngke keremet bir «qubylystyń» kelgeni jaıynda áńgimeler aıtyla bastady. Rasynda da, sharshy alańda «kóbelekteı qalyqtap, aradaı shaǵatyn» Kassıýs Kleıdiń óneri keremet áser qaldyrdy.

Kassıýstyń ónerine tánti bolǵan mamandar onyń myqtylyǵyn moıyndady. AQSh-tyń birqatar iri qalasynda ótken básekelerdiń barlyǵynda jas órenniń mereıi ústem boldy. Sol jeńisterden keıin Kassıýs «Endi tek Sonnı Lıstonmen aıqasamyn» dep qasarysyp otyryp aldy. Teledıdar men gazetter arqyly álem chempıonyn balaǵattap, ar-namysyna tıetin sózder aıtty.

Talaı myqtyny kókala qoıdaı ǵyp sabaǵan Sonnı áýelde maqtanshaq jigitti asa mensinbedi. Pále izdep, arzan jol arqyly abyroıly bolýdy ańsap júrgen bireý bolar dep oı túıdi. Al Kassıýs onyń qyr-sońynan qalmaı, kópshiliktiń aldynda keketip, muqatýdy ádetke aınaldyrdy. Shydamnyń da shegi bar ǵoı, aqyry Lıston jas boksshymen kezdesýge kelisimin berdi. Match Maıamı-Bıchte ótedi dep belgilendi. Kezdesýge kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin arnaıy saýaldama júrgizildi. Sonda boks taqyrybyna qalam tartatyn 46 jýrnalıstiń 43-i Lıston jeńedi degen pikir aıtty. Al býkmekerler keńsesine kelip, báske aqsha tikken adamdar álem chempıonynyń jeńetinine esh kúmán keltirmedi.

Kassıýs qarsylasyna psıhologııalyq turǵydan shabýyl jasaǵysy keldi me, áıteýir rıngke shyqqan bette Lıstondy keketip, kemsitip, tipten ony besinshi raýndta nokaýtqa túsiremin dep sáýegeısidi. Sabyr saqtaǵan Sonnı «Myna balanyń aýzy bir jabylmaıdy eken. Dárigerler daıar bolyńdar. Jekpe-jek barysynda judyryǵym abaısyzda onyń aýzyna tıip ketse, alyp shyǵý ońaı bolmas», dep ázilmen jaýap qaıtardy.

Jekpe-jek bastalǵan tusta Lıston birden shabýylǵa kóshti. Kassıýs Sonnıdiń solaqaıynan saqtanyp, áýelde qashqalaqtaýmen boldy. Tórtinshi raýndta 32 jastaǵy chempıon sharshaı bastady. Talaılardy toqpaqtaǵan tarlan boksshy ózinen 10 jas kishi qarsylasyna soqqysyn daryta almaı álekke tústi. Sol sátti utymdy paıdalanǵan Kassıýs Sonnıdi biraz sabap aldy. Al jetinshi raýnd bas­talatyny jaıynda belgi berilgende, Lıston ortaǵa shyǵýdan bas tartty. Sekýndanttary onyń jaraqat alǵanyn alǵa tartty. Báseke osylaı aıaqtaldy. Sóıtip, 22 jastaǵy Kassıýs Kleı 1964 jyly WBA nusqasy boıynsha asa aýyr salmaqta álem chempıony atandy. 

 Jeńgen bette ol «Endi maǵan eshkim  qarsy tura almaıdy», dep eski áýenine qaıta basty. Sonnı Lıstondy utqannan keıin endi eshkim Kassıýstyń sózine kúmándanbaıtyn boldy. Kerisinshe, tanymal boksshylardyń barlyǵy odan qaımyǵa bastady. Sol jekpe-jekten keıin Kassıýs Kleı kópshilik aldynda aty-jónin Muhammed Álı dep ózgertip, Islam dinin qabyldaǵany jaıynda resmı túrde jarııa etti. 

Chempıon óziniń myqtylyǵyn túpki­likti moıyndatý úshin basqa úmitker­lermen aıqasýdan bas tartyp, tek Sonnı Lıstonmen judyryqtasatynyn málimdedi.  Eki boksshyny qaıta judyryqtastyrý arqyly mol oljaǵa batýdy kózdegen WBS basshylyǵy qarymta match uıymdastyrdy. 1965 jyldyń 25 mamyrynda Lıýıstonda ótken sol jekpe-jek asa uzaqqa sozylmady. Birinshi raýndta Álıdiń soqqysynan keıin Lıston esinen tanǵandaı keıip tanytyp, qulaǵan jerinde turmaı jatyp aldy.

Dańqy kókke órlegen Muhammed Álı basty qarsylastarynyń barlyǵyn op-ońaı utty. 1960-1967 jyldar aralyǵynda ol 29 kezdesý ótkizip, barlyǵynda jeńiske jetti. О́zgelerdi aıtpaǵanda, tipten Floıd Patterson, Zor Follı, Djordj Chývalo, Genrı Kýper, Braıan London syndy maıtalman boksshylardyń ózderi «kóbelekteı qalyqtap, aradaı shaǵatyn» jigitke jarytyp qarsylyq kórsete almady. Al 1968 jyldyń 6 aqpanynda Hıýstonda Ernı Terreldi utqan Álı WBA nusqasy bo­ıynsha álem chempıony atandy.  

Barlyq ataq-dańqty ıelengen tusta da Álı erke minezinen arylǵan joq. Qaıda júrse de, ol ózin erkin ustaıtyn. Bıik minberlerden oıyn esh búkpeı aıtyp, ár kez batyl azamattyq pozısııa ustandy. Násildik kemsitýshilikke qasqaıyp qarsy turyp, kedeıshilikpen kúreste erekshe belsendilik tanytty. Bılik basyndaǵylardyń óktem saıasatyn qatań synǵa aldy. Tipten, 1967 jyly AQSh-tyń qarýly kúshteri qataryna shaqyrylyp, azamattyq boryshyn Vetnamda óteıtini jaıyndaǵy buıryqqa Muhammedtiń pysqyryp ta qaramaǵany barshaǵa málim. Kópshilik aldynda sóz alǵan ol «Men eshýaqytta ólimnen qoryqqan emespin. Ár kez «arym – janymnyń sadaǵasy» degen qaǵıdany ustanýdamyn. Biraq Vetnam halqymen men ne úshin soǵysýym kerek? О́mirde olardan esh qııanat kórgen emespin. Vetnamdyqtar meni eshýaqytta «nıger» dep qorlaǵan joq. Olaı bolsa, sol eldiń turǵyndaryn ne úshin óltirýim kerek? Eger soǵysqa barýdan bas tartqanym úshin sottaımyz deseńizder, men oǵan da da­ıynmyn. Esh kinási joq halyqtyń qanyn tókkenshe, túrmede ólgenim jaqsy», dep aqtaryla sóıledi.

О́ziniń joǵarydaǵy batyl qadamynyń arqasynda Álıdiń álemdik qoǵamdastyq aldyndaǵy bedeli kúrt artqanymen, AQSh bıligi onyń bul áreketin keshirmedi. О́ziniń halyq arasyndaǵy zor bedeliniń arqasynda ǵana Muhammed túrmege tús­ken joq. Desek te barlyq ataq-dańqy­nan aıyrylyp, birneshe jylǵa boks­tan shettetildi. Ústinen qylmystyq is qoz­ǵalyp, birneshe myń dollar kóleminde aıyppul tóledi. Biraq bul jaısyz jaǵdaı Álıdiń saǵyn syndyra alǵan joq. BAQ ókilderine bergen suhbatynda ol «Jan-jaǵy jyltyraǵan qaıdaǵy bir qaıys bel­dikke bola kóńil kúıimdi túsirip qaıte­min. Álemde menen myqty boksshy joq ekenine san mıllıon jankúıer kýá. Maǵan halyqtyń qoshemetinen artyq eshnárseniń keregi joq», dep til qatty.  

Arada úsh jyl ótken soń AQSh-tyń Joǵarǵy soty ataqty boksshyǵa raqym­shy­lyq jasady. 1970 jyldyń aıaǵynda rıngke qaıta oralǵan Álı óziniń babynda ekenin baıqatty. Aınaldyrǵan bir jarym aı ishinde eki qarsylasyn uryp jyqty. Biraq kóp uzamaı Álı óziniń sporttyq ǵumyrynda alǵash ret jeńilis tapty. 1971 jyldyń 8 naýryzynda Nıý-Iorkte ótken kezdesýde ol Djo Frezerden upaı sany­men utyldy. Alaıda Frezerdiń de qýa­nyshy uzaqqa sozylmady. 1973 jyldyń qańtar aıynda ol Djordj Formenge ese jiberip, altyn belbeýinen aıyryldy.   

Sportsúıer qaýym endi Formen men Álıdiń jekpe-jegin yntyǵa kútti. Qos myqty 1974 jyldyń qazan aıynda Kon­gonyń astanasy – Kınshasada kez­desti. Afrıkanyń aptap ystyǵyna Álı beıim bolyp shyqty. Segizinshi raýndta Muhammed qarsylasynyń ıegin nysanaǵa aldy. Judyryqtyń baǵytyn baıqaı almaı qalǵan Formen eki adym artqa shegindi de, kesilgen terekteı edenge sulap tústi. 

1975 jyly Manılada Álı men Fre­zer­diń qarymta matchy uıymdastyryldy. Bul jekpe-jek 14 raýndqa sozyldy. Básekeniń bel ortasyna deıin tizgin Frezerdiń qolynda boldy. 33 jas degen ońaı ma, tez sharshap qalǵan Álı tek qorǵanýdyń qamyn oılady. Djo bas-kózsiz alǵa umtylýmen boldy. Nebir keremet soqqylar aýa qarmap qaldy. О́z múmkindigin shamalaı bilgen Muhammed barlyq tegeýrinin sońǵy raýndtarǵa saqtasa, Frezerdiń kúshi aqyryndap sarqyla berdi. Segizinshi raýndtan soń tarazy basy teńesti. Birte-birte Álıdiń ekinshi tynysy ashyldy. 13 raýndta álem chempıony qarsylasyn zildeı soqqylardyń astyna aldy. Djo jankeshtiliktiń úlgisin kórsetti. Álı ony bas kótertpeı sabasa da, ol tize búkken joq. Úzilisten keıin de sol kórinis jalǵasty. Bul rette sekýndanttar men dárigerler araǵa túsip, Frezerdiń básekeni jalǵastyra almaıtynyn málimdedi.

Jalpy, Muhammed Álı óziniń sporttyq karerasynda bes ret qana utyldy. Djo Frezer men Leon Spınksten jeńilgenimen, keıinnen ketken esesin qaıtardy. 1980 jyldyń 2 qazanynda Larrı Holmsten, al 1981 jyldyń 11 jeltoqsanynda Trevor Derbıkten jeńildi. Shyny kerek, ol kezderi Álı shaý tartyp qalǵan edi. Jasy 40-qa taıaǵan ardager boksshyǵa jıyrmanyń bel ortasyndaǵy jalyndy jastarmen ıyq tiresý ońaıǵa soqpady. Sodan keıin AQSh-tyń alyby úlken sportpen qosh aıtysty. Jalpy, kásipqoı rıngte 61 jekpe-jek ótkizgen Muhammed 56 ret jeńiske jetti. 37 qarsylasyn nokaýtqa jiberdi.      

Rıngte alǵan aýyr soqqylardyń zarda­bynan 1984 jyldyń kúzinde Muham­med Álıdiń Parkınson dertine shaldyq­qany anyqtaldy. Jyldan-jylǵa syrqat meńdep, onyń júrip-turýynyń ózi qıyn­daı tústi. Soǵan qaramastan Álı qoǵamdyq jumystar men qaıyrymdylyq sharalaryna jıi qatysyp júrdi. Kembaǵal jandar men jetim balalarǵa, qaıyrshylyq kúı keship, asharshylyq jaılaǵan elderge únemi qolushyn berdi. Birikken Ulttar Uıymynyń baǵdarlamasy boıynsha mem­leketterdi, halyqtardy dostyq pen ta­týlyqqa shaqyrý jolynda qyrýar jumys atqardy. О́ziniń bul eńbegi úshin talaı ret orden jáne medaldarmen marapat­taldy. Sarapshylar men mamandar, jankúıerler men jýrnalıs­ter Muhammed Álıdi HH ǵasyrdyń eń ǵala­mat boksshysy dep biraýyzdan moıyndady. «Sports Illustrated» basylymy ony «Ǵasyr atleti» dep tanydy. Al 1996 jyly Muhammed Álı AQSh-tyń Atlanta qalasynda ótken Olımpııa oıyndarynyń alaýyn tutandyrý qurmetine ıe boldy.

Aqyry dendegen aýrý degenine jetti. Muhammed Álı 2016 jyldyń 3 maýsymynda 75 jasqa qaraǵan shaǵynda baqılyq boldy. Ol óziniń týǵan qalasy – Lýısvılde musylmandardyń salt-dástúri boıynsha jerlendi. Osy oraıda myna bir jaıt eske túsedi. Osydan birer jyl buryn Los-Andjelestegi «Dolbı» teatrynyń jol jıeginde juldyzdardyń esimderi jazylǵan taqtalar ornatyldy. Alaıda dańqty boksshy Paıǵambar esimin aıaqqa taptaýǵa bolmaıdy dep, osy is-sharany uıymdastyrýshylarǵa qatań eskertti. Ol talap oryndaldy. Sodan beri Muhammed Álıdiń esimi qashalyp jazylǵan taqta teatrdyń keregesinde menmundalap tur. Al qalǵandary trotýarda qalyp qoıdy...