«Valıýta batpyraýyǵynyń» jalyna jarmasý...

Ortaq aqsha-nesıe saıasaty ornyqsyz

Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń Integrasııa jáne makroekonomıka jónindegi mı­nıs­tri Sergeı Glazev EAEO men Qytaı arasyndaǵy qarjy­lyq yntymaqtastyqty keńeı­tý perspektıvalary jónin­degi sessııada Eýrazııalyq ekono­mı­ka­lyq odaqtyń ulttyq valıýtalarǵa súıengen valıýta-qarjy júıesin qurý jaıynda usynysyn bil­dirdi. S.Glazevtiń sózin tar­qat­saq, EAEO sheńberindegi qarjy operasııalarynyń teń jartysy múshe memleketterdiń  ulttyq valıýtalarymen júzege asady, ıýan men rýbl úlesi 15 paıyzdan tómen. Bıznestiń eýro men dollarǵa basymdyq berýiniń basty sebebi rýbl baǵamynyń turaqsyzdyǵy eken.

– Reseıde jáne Qytaıda óz tó­­lem júıeleri, bankter ara­­synda aqparat almasý­dyń elek­trondy júıesi quryl­ǵan. Biraq sharýashylyq qyz­metiniń qaty­sýshylary ázirge ınfraqu­ry­lymnyń bul ele­ment­terin óte baıaý paıdalanýda jáne buryn­ǵy­synsha bóten valıý­talarda jumys isteıdi. Jaǵ­daıatty túbegeıli ózgertýimiz, ózimizdiń eýrazııalyq valıýta-qarjy júıesin qurýymyz kerek dep sanaımyn. Bul bizdi táýe­kelderden saqtandyratyn ári senimdi, ashyq, qolaıly, tıimdi jáne sharýashylyq júrgizýshiler úshin salmaq salmaıtyn júıe bolar edi, – dep atap ótti S.Glazev.

Ol bul nátıjege qalaı kelý jónindegi usynystaryn da ortaǵa saldy. Iаǵnı ulttyq valıýtalardyń baǵamyn turaqtandyrmasa, odaq sheńberinde dúnıege kelmek jańa jobanyń aıaǵyna tusaý bolatyn kórinedi. Sol sebepti EAEO memleketteri arasynda valıýta baǵamdaryn turaqtandyrýdy qamtamasyz etý jónindegi kelisimge qol qoıý kerek.

«Eýropalyq odaqta qoldanylǵan «valıýta batpyraýyǵy» ispettes EAEO elderi arasynda da valıýta baǵamyn turaqtandyrýdy qamtamasyz etetin kelisimderge qol jetkizýdiń qajettigi pisip jetildi», degen S.Glazev osy mindetterge qatysty usynystaryn jiktep turyp túsindirdi. Alǵashqysy, Eýra­zııalyq bırjalardy jáne baǵa belgileý mehanızmderin qalyp­tastyrý. Bul baǵyt odaq mem­le­ket­teriniń basshylary tutas­taı maquldaǵan Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq ıntegrasııany damy­tý­dyń 2025 jylǵa deıingi stra­tegııa­lyq baǵyttarynyń jobasynda kózdelgen. Ekinshi baǵyt, ulttyq valıýtalarda eseptesý úshin artyqshylyqtar berý. TMD Memleketaralyq banki kom­mer­sııa­lyq bankterge qaraǵanda ne­ǵurlym tómen tarıftermen kon­­ver­sııalyq operasııalardy qam­­tamasyz etýde mańyzdy ról at­qa­rar edi. Ol budan basqa, ult­tyq valıý­­talardaǵy eseptesýler­ge valıý­­­talyq baqylaýdy qol­danbaý­dy jáne ózara saýda men birles­ken ın­­ves­­tısııalarǵa kredıt berý jáne qar­­jylandyrý máselelerin qaraý­dy usyndy.

Sonymen, EAEO keńistiginde Reseı qytaı ıýaniniń kómegimen rýbl­ge EAEO-da rezervtik valıý­ta mártebesin berýge múddeli bo­lyp otyrǵany da, valıýta baǵa­myn AQSh dollaryna qatys­ty terbelisterden birlesip qorǵaý­ǵa, bul úshin Eýropalyq odaq táji­rıbesinde synnan ótken valıýta batpyraýyǵy jobasyn odaq kóle­minde jersindirýge daıyn ekeni belgili boldy. Sebebi Eýro­pa­lyq odaqta «Valıýta bat­py­raýy­ǵy» jobasy valıýta qorjy­ny min­detin atqardy. Muny halyq­aralyq deńgeıdegi sarapshylar da moıyndaıdy. Belarýs mem­lekettik ýnı­versıteti qarjy kafed­rasynyń dosenti Iýrıı Grý­zıs­kıı 2017 jyly Belarýs ekonomıkalyq jýrnalynda «Valıýtalyq batpy­raýyq­tan – eýroǵa deıin» ataýy­men jarııalanǵan saraptamasyn­da Eýropalyq odaqqa múshe elder ortaq valıýta týraly mámilege kelisken­ge deıin birneshe kezeńdi bas­­tan keshkeni aıtylǵan. Bastapqyda odaqqa múshe memleketterdiń eko­nomıkasyndaǵy eleýli qury­lym­dyq aıyrmashylyqtar, aqsha-ne­sıelik jáne qarjylyq qaty­­nas­tardy retteý úshin ultústilik bı­likke egemendik quqyqtaryn berý­­di qalamaý, ótken ǵasyrdyń 1970-1980 jyldaryndaǵy ekono­mı­kalyq jáne valıýtalyq daǵda­rystar Verner josparynyń to­lyq oryndalýyna múmkindik ber­medi. Osyǵan qaramastan, 1970 jyl­dardyń sońynda ekonomıkalyq jáne valıýtalyq odaq qurý joldaryn izdeý kúsheıtildi. 1979 jyly Batys Eýropadaǵy ıntegrasııalyq prosesterdiń damýyn jeńildetý maqsatynda Eýropalyq valıýta júıesi (EVJ) qurylyp, eýropalyq valıýta birliginiń shartty esep birligine negizdeldi. Bul faktor bastapqyda EO-ǵa múshe elderdiń valıýta qorjyny mindetin atqardy. Eýro 1999 jyly qańtardyń 1-inde ómirge keldi. Sol kezde aımaqtaǵy 10 memleket eýroǵa qatysty ózderi­niń paıyzdyq ústemeleri men aıyrbas baǵamyn bekitip, Eýropa orta­lyq bankine tapsyrdy. Úsh jyldan keıin aınalymǵa jańa banknottar men monetalar endi.

– Ár valıýtanyń úlesi osy el­der­diń Eýropalyq odaqtyń IJО́-degi jáne ondaǵy saýdadaǵy salystyrmaly úlesin, sondaı-aq olardyń qysqamerzimdi valıýtalyq qoldaý tetikterine qosqan úlesin kórsetti. Bul mehanızmniń jumys isteýi úshin ortalyq bankterge valıýta naryǵyndaǵy ıntervensııalardy úılestirý qajet boldy, – dep oıyn túıindepti Iý.Grýzıskıı.

Reseı rýblge EAEO-da halyq­aralyq rezerv mártebesi berilýine bek senimdi. Ortaq valıýta týraly máselege ashyq túrde núkte qoıýǵa talpynǵan jıyn 2018 jyly qazan aıynda Erevanda ótkenin aıta keteıik. Bul jıynda odaqqa múshe elder qarjy naryǵyna qatysty qol­­danysta júrgen zańdardy ýnı­fı­kasııalaý týraly kelisimge qol qoıdy. Jıyn barysy jabyq esik jaǵ­daıynda ótkendikten, on­daǵy qaralǵan máseleler de ázirge qupııa. EAEO resmı saıtynda ja­rııa­lan­ǵan aqparatta «Múshe memleketter arasynda saýda-sattyqty ult­tyq valıýtamen júrgizý týraly sóz boldy» degen habarlama ǵana bar.

О́zgege qarap kósh túzeýge erte

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Ulttyq bank tóraǵasynyń keńes­shisi bolǵan qarjyger Ilııas Isaev Reseı men Qytaı elderi fo­rý­mynda aıtylǵan bul ıdeıa ádemi qııaldyń «jemisi» ekenin aı­­tady. Dál qazir EAEO sheń­berin­de dollardan bas tartyp, valıý­ta batpyraýyǵy jobasyn jú­ze­ge asyrýǵa múmkindik joq. Se­bebi valıý­ta batpyraýyǵyna qan­daı fak­tordyń dem beretini ázir­ge belgisiz. Sarapshynyń túsin­dirýin­she, bul mindetti júzege asyrý úshin EAEO-ǵa múshe elderdiń ulttyq valıýtalary men rýbldiń bir-birine yqpal etý tetikterin zertteý kerek.

– Bizdiń elde teńge men rýbldiń bir-birine yqpal etý tetikteri jetkilikti deńgeıde zerttelmeıdi. Barlyq nazar AQSh dollary men teńgeniń jubyna aýyp ketken. Eger osy faktorlar EAEO sheńberinde zerttelse, ortaq valıýtanyń qajet­tigi týraly mıf ózinen ózi seıilip, úshinshi elderdiń kómegimen dollarsyzdandyrýdy bastaý máselesine núkte qoıylady. Bul máselede árbir el óz múmkindigine sený kerek. Ázirge EAEO kóshin alǵa súıreımin dep turǵan eldi kórgen joqpyn, – deıdi I.Isaev.

Qarjyger osy rette EAEO-ǵa Eýropalyq odaqqa qarap kósh tú­zeý­diń ýaqyty áli alys ekenin, Eýro­palyq odaqta qoldanylǵan valıý­ta batpyraýyǵy ispettes jobany synaýdyń kezi kelmegenin aıt­ty. Ortaq qarjylyq orta bolý úshin makroekonomıkalyq kórsetkishter teńesýi tıis. Máselen, ınflıasııa, memlekettik bıýdjet tapshylyǵy, aqsha-nesıe saıasaty, paıyzdyq mól­sherlemeler, salyqtar, valıý­ta­lyq zańdar birdeı bolýy shart. Integrasııanyń jetki­likti dáre­jesine kóterilmegen memle­ket­­­terdiń ortaq valıýta engizýi valıý­­talyq retteýden aıyrylyp qalaty­nyn alǵa tartqan qarjyger Eýro­palyq odaq elderiniń ishinde bolyp jatqan daǵdarysta ulttyq úkimettiń álsizdigi baıqalǵanyn aıtty. Tipti kezinde Eýropa odaǵy­nyń tájirıbesin zerttegen eýrazııa­lyq sarapshylar olar ortaq valıýta engizgende birqatar qatelik jiber­genin anyqtaǵan.

Derekterdi sóıletsek, AQSh qarjy mınıstrliginiń sońǵy esebi kórsetkendeı, qyrkúıektiń ortasyna qaraı Qytaı portfeli 1,08 trln AQSh dollaryna deıin qysqardy. Bul 2015 jyldan bergi satylymnyń eń jyldam qarqynyn kórsetedi. Al Reseı Federasııasynyń Ortalyq banki halyqaralyq rezervter qurylymyndaǵy dollardyń úlesin 23,7%-ǵa deıin arttyrdy. Bir jyl burynǵy kórsetkish 23,6% paıyz bolatyn. Demek is júzine kelgende dollardan bas tartýǵa Reseı de, Qytaı da ázirge daıyn emes.

I.Isaev qoldanysta júrgen zańdardy ýnıfıkasııalaý EAEO naryǵy úshin kerek ekenin aıtady. Sebebi EAEO – tek ekono­mı­ka­­lyq odaq qana emes, adam­dar­­dyń qozǵalysy, ortaq naryq. Saqtandyrý naryǵyn birizden­dirý kezinde EAEO elderi kásiporyn­dardy saqtandyrý qalaı jumys isteıtinin naqty túsinedi, bank sektorynyń jumysy úılestiriledi.

– Qarjy sektory bıznes úshin mańyzdy bolady dep esepteımin. О́zara esep aıyrysýlardy ońaılatý ıntegrasııa úshin óte mańyzdy, – deıdi I.Isaev.

Sarapshylar EAEO-ǵa múshe elderge ulttyq valıýtasymen esep aıyrysýǵa múmkindik týǵanyn aıtyp otyr. «Valıýtalyq svop» júıesine kóship, dollardy aınalyp ótýge de bolady. AQSh dollaryn aı­nalyp ótýge múmkindik týyp tur­ǵan kezde ortaq valıýta týraly má­sele kóterýdiń tipti qajeti joq. Mysaly, qyrǵyzdarmen esep aıy­rysqanda biz teńgeni, qyrǵyzdar somdy qoldanýǵa bolady. Bul úshin ortaq valıýta týraly emes, úlken valıýtalyq svop týraly kópjaqty kelisimge qol qoısaq jetkilikti.

– Biz Reseıden keletin ımport­tyń jartysyn rýblmen tóleımiz. Bul bizge tıimsiz. Reseıdiń Ortalyq bankimen úlken valıýtalyq svop týraly ýaǵdalasý kerek. Aıta ketý kerek, Reseı men Qytaı ózara esep aıyrysýda dollardy kóp paıdalanbaıdy, onyń ornyna rýbl-ıýan kóbirek paıdalanylady, – deıdi I.Isaev.

Qarjygerdiń túsindirýinshe, ortaq naryqty qalyptastyrýdy qoldanystaǵy zańnamany standarttap, qarjy ınstıtýttary bo­ıynsha normatıvtik talaptardy teńes­tirýden bastaý kerek. Bul prosess bolǵandyqtan, naryqty retteý jónindegi biryńǵaı organ qurylýy tıis. Bul óte kúrdeli. Sondyqtan bul ulttyq valıýtalardyń, qarjy naryǵyn retteý máselesimen jáne turaqtylyǵymen tyǵyz baılanys­ty. Reseı syrtqy saýdadaǵy eń iri áriptesimiz, biraq qarjy nary­ǵynda derbes saıasat júrgizý qajet. Ekonomıkamyzdy damytsaq, árta­raptandyrsaq, tek Reseı baǵyty emes, Úndistan, Taıaý Shyǵys elderin de betke alýymyz múmkin. Irgedegi О́zbekstannyń Qazaqstanmen shekarasynda Qorǵas beketi sııaqty saýda núktesin salý týraly usynysy da bizdiń elderimizdiń múmkindigin Reseıge nemese EAEO elderine ǵana emes, Azııa qurlyǵyna qanat jaıýǵa jetetinin kórsetip tur.

– Bizge EAEO sııaqty ekonomı­kalyq odaqtar halyqaralyq deń­geı­de tájirıbe jınaý jáne mem­le­kettik-ulttyq múddeni taban tire­sip qorǵaýdy úırený úshin kerek. Sońǵy júzjyldyqta jer beti­niń halqy eýropalyq, azııalyq, latynamerıkalyq bolyp bóline bastady. Tipti afrıkalyqtardyń ózderi jeke odaq quryp alǵan. Arab elderiniń lıgasy taǵy bar. Eýrazııalyq qurlyqtaǵy túrki halyqtarynyń ortaq múddeleri bar. Múmkin aldaǵy jarty ǵasyr­da Túrki tektes halyqtardyń ekono­mıkalyq odaǵy tárizdi qurylymda bolýymyz múmkin, – dedi I.Isaev.

Eýro nege ınflıasııaǵa ushyramaıdy?

Reseılik sarapshylar ortaq valıýta týraly másele kóterilse, Eýropalyq odaq tarıhyn alǵa tartady. Eýroodaqtyń úlgisin bizben salystyrýǵa kelmeıtinin atalǵan elderdegi ınflıasııa deńgeıine qarap baǵamdaýǵa bolady. Sebebi eýro baǵamy alǵashqy jyldardan bastap turaqty bolyp, baǵasyn belgilep aldy. 2019 jylǵy jeltoqsanda Eýropalyq odaqtaǵy ınflıasııa deńgeıi 0,27%-dy qurady. Bul 2019 jylǵy qarashadan 0,44% kóp jáne 2018 jylǵy jeltoqsannan 0,28% kóp. Sonymen birge ınflıasııa 2019 jyldyń basynan bastap 1,57%, al jyldyq negizde 1,57% qurady. 2019 jyly EO álemdegi ınflıasııa deńgeıi boıynsha 10-orynda boldy.

2017 jyly ortasha jyldyq baǵam 1 dollar úshin 326 teńge boldy. Búgingi málimetterdi qarańyz: 2020 jyldyń qazan aıynda 1 AQSh dollary 425-430 teńgeniń ara­syn­da terbelip tur. Qarjyger Aıdar­han Qusaıynov EAEO qarjy nary­ǵynda biryńǵaı valıýta­nyń paıda bolý múmkindigin joqqa shy­ǵarma­sa da, ázirge qajet emes eke­nin ashyq aıtty. Ekonomıstiń piki­rin­she, bul másele kóteriler bolsa, min­­detti túrde «emıssıondyq or­ta­­­lyq aqsha qaı elde basyldy?» degen másele týyndaıdy. Bul máse­­le kún tártibine shyǵar bolsa, ba­sym­dyq Reseıge berileri daýsyz. Eýra­zııalyq ekonomıkalyq komıs­­sııa­nyń Integrasııa jáne makro­ekono­mıka jónindegi mınıstri S.Glazevtyń bıyl 20 aqpan kúni eurasiancommission.org por­talynda jarııalanǵan suhbatyn­da aıtylǵan derekterge sensek, EAEO IJО́-siniń 87 paıyzy reseılikterdiń úlesinde.

– Bul jerde eýro tarıhymen salystyrýdyń keregi joq. Eýro valıýtasy egemendiktiń bir bóligin ulttyq sıpattan joǵary turǵan organǵa berýge saıası sheshimder qa­byl­danǵannan keıin ǵana paıda boldy. Bastapqy kezde «múshe mem­­­leketter óz ishinde ulttyq valıý­tasyn qoldanyp, EAEO el­deri­men baılanysta ortaq valıýta qol­­danady» degen sheshimder bolýy múmkin. Biraq odan úmit kútip otyr­ǵan joqpyn», deıdi A.Qusaıynov.

Onlaın-rejimde ótken «EAEO men Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn ush­tas­­­tyrý» forýmyndaǵy dollar­syz­dan­dyrý taqy­ryby alda bola­tyn pikir­talas­tar­dyń salmaq­ty ekenin baıqat­ty. Onyń qorytyn­dysy Qazaqstan Úki­­meti­niń ekono­mıkalyq jáne saıası bilik­tiligine taǵy da syn bolmaq.

ALMATY