Internet jelisi álemdi órmekshiniń toryndaı shyrmaǵan saıyn odan keler qaýip te kóbeıip barady. Ásirese, azamattardan aılasyn asyrǵan ınternet-alaıaqtyq tyıylar emes. Qarajatty jymqyryp, qalta qaǵýdyń aıla-sharǵysyn kásipke aınaldyrǵandardyń sany artyp barady. Osy jyldyń ózinde polısııa qyzmetkerleri ınternet alaıaqtyqqa qatysty 1700 qylmystyń betin ashyp, 400-ge jýyq zań buzýshyny qamaýǵa alypty.
Búginde el aýmaǵynda jasalatyn qylmystyq quqyqbuzýshylyqtardyń 10%-ǵa jýyǵy alaıatyq faktilerine qatysty bolyp otyr. Aqparattyq tehnologııa men ınternettegi qarjylyq operasııalardyń úlesi artqan saıyn ınternet-alaıaqtyń da sany artyp keledi. «Zamanyń túlki bolsa tazy bop shal» degendeı, qylmys aıasy keńeıgen saıyn onyń aldyn alýǵa baryn salatyn quqyq qorǵaý organdary da barynsha beıimdele tústi. Máselen, krımınaldyq polısııa qurylymynda qylmystyń naq osy túrimen kúres júrgizetin arnaıy bólim bar. Endeshe, ınternet-alaıaqtyqtan zardap shekkender sanyn qysqartý úshin qandaı qadamdarǵa barý qajet? Osyndaı qylmystyń qurbany bolmas úshin qarapaıym azamattar neni bilgeni durys?
«Barynsha kóp taralǵan ınternet-alaıaqtyq týraly aıtaıyn. Jyl ótken saıyn álemde joǵary tehnologııalar ústi-ústine engizile túsýde. Tıisinshe, azamattardyń jeke málimetteri de kıberortalarda qoljetimdi bola bastady. Mundaı jaıttar ınternet-alaıaqtardyń da qyzyǵýshylyǵyn týǵyzbaı qoımaıdy. Keıingi úsh jylda qylmystyń osy túri eki ese artqan (4000-nan 8000-ǵa) . Bıyl elimizdiń quqyq qorǵaý organdary ınternet-alaıaqtyqqa qatysty 1700 qylmystyń betin ashyp, 400-ge jýyq zań buzýshyny qolǵa túsirdi», deıdi Krımınaldyq polısııa departamenti bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Erlan Omarbekov.
Onyń aıtýynsha, mundaı qylmystardyń basym kópshiligi transshekaralyq sıpatqa ıe. Sebebi qylmys jasalǵan kezde japa shegýshi men zań buzýshynyń mekenjaıy ártúrli aımaqta ornalasady eken. Tipti keı kezderi ózge memleketterde de turyp jatady. Alaıda ınternet-alaıaqtyń qurbany bolǵan tulǵalardyń kóbisi quqyq qorǵaý organdaryna aryzdanbaıtyn kórinedi. Kóp aqshadan aıyrylmaǵan soń, tártip saqshylaryna habarlaýdy jón sanamaıdy. Keıbir jaǵdaıda alaıaqtardyń toryna túskenderin de bile bermeıdi. Mundaı jaıttar óz kezeginde qylmyskerlerdi anyqtap, jaýapqa tartýǵa kóp kedergi keltiredi.
Bul kezde alaıaqtar belgili bir jaıttarǵa tez beıimdele bastaıdy. Qurbandaryn quryqqa túsirýdiń túrli tásilderin, aıla-sharǵylaryn jetildire túsedi. Aldap soǵýdyń ózge de amalyn izdestirip, túrli baǵdarlamalar jasaıdy. Mundaı qylmystardyń ishinde kóp qaıtalanatyndar da bar. Zańbuzýshylyqtardyń keń taraǵan túrleri men tásilderin polısııa qyzmetkerleri de jaqsy biledi. «Máselen, alaıaqtar ınternette qandaı da bir taýardy satý nemese qyzmet kórsetý týraly jarnama ornalastyrady. Iаǵnı alaıaqtar qurbandaryn taýardyń tómen baǵasymen, qoljetimdiligimen qyzyqtyrady. Budan soń qylmyskerler taýardyń 50%-yn aldyn ala tóleýdi usynady. Tólem jasalǵannan keıin iske esepshot tirkelgen úshinshi tulǵa aralasady. Aqshany alǵan soń japa shegýshige qandaı bir máseleler týyndaǵanyn, taýardyń basqa elde ekeni, ony elge jetkizý keregin aıtady. Keıin telefon nómiri óshirilip, taýar da joq bolady. Osylaısha, aldanyp qalǵan adamdar zardabyn ózderi ǵana tartýǵa májbúr», deıdi E.Omarbekov.
Soǵan qaramastan polısııa qylmyskerlerge qarsy kúres júrgizýdi, zań buzýshylardy izdestirýdi, qolǵa túsirýdi jalǵastyryp keledi. Máselen, jýyrda quqyq qorǵaý orgdandary osyndaı zań buzýshylyqqa barǵan tórt adamdy qamaýǵa alypty. Olar aldanyp qalǵan azamattarǵa avtokóliktiń qosalqy bólshekterin jetkizip beremiz dep ýáde bergen kórinedi. Búginniń ózinde atalǵan qylmystyq top múshelerine qatysty 17 epızod dáleldenip otyr. Tergeý amaldary áli de jalǵasýda.
«Úshinshi tulǵalarǵa nesıeni onlaın rásimdeý deregine de toqtalǵym keledi. Bul zańbuzýshylyq kezinde alaıaq ınternet-dúken satýshysyn taýyp, qandaı da bir taýar túrine aldyn ala tólem jasaý qajettiligin eskertedi. О́z kezeginde qarajatqa barynsha jyldam kenelgisi kelgen satýshy oǵan jeke derekterin, JSN, banktegi esepshot nómirlerin beredi. Qylmysker ony tıimdi paıdalanady. Alaıaqtar osy derekter arqyly satýshynyń atyna nesıe rásimdeıdi», deıdi E.Omarbekov.
Krımınaldyq polısııa departamenti bastyǵynyń orynbasarynyń aıtýynsha, elimizde jeke málimetterdi paıdalaný oqıǵalary sońǵy kezde jıilep ketken. Máselen, alaıaqtar ózin bank qyzmetkeri retinde tanystyryp, klıenttiń kartasynda kúmándi operasııa júrgizilgenin aıtady. Osy áreketti buǵattaý úshin kartanyń artqy jaǵyndaǵy 3 tańbaly sandy aıtýyn suraıdy. Alaıaqtyq týraly oılap úlgermegen adam oǵan tıisti málimetti beredi. Keıin alaıaq taǵy da habarlasyp, máseleniń sheshilgenin aıtady. Sońynda qylmysker ınternet-bankıng arqyly japa shegýshiniń esepshotyndaǵy aqshany sheship alady.
Endi bir jaǵdaılarda alaıaq kez kelgen nómirge qońyraý shalyp nemes sms habarlama jiberip, tulǵanyń qandaı da bir konkýrsta jeńiske jetkenin jetkizedi. Arnaıy syılyq taǵaıyndalǵanyn da aıtady. Árıne, kez kelgen alaıaq mundaı áreketke bara almaıdy. Ol úshin qylmyskerler muqııat daıyndalatyn kórinedi. Adammen qalaı sóılesý keregin meńgeredi. Eń aldymen alaıaqtar óz qurbanynyń qaı qalada ne bolmasa eldi mekende júrgenin surap-biledi. Máselen, bolashaq japa shegýshi Petropavlda bolsa, syılyqty Almatydan alyp ketý kerektigin aıtady. Aldanǵan adam ýaqyty joǵyn túsindirgende aılaker syılyqty aqshalaı alýǵa bolatynyn jetkizedi. Ol úshin aldymen jeke málimetterdi aıtý kerek bolady. Mine, qylmyskerler óz qurbandarynyń málimetterine osyndaı jolmen qol jetkizýdi de meńgerip alypty.
Internet-alaıaqtyq arqyly qalta qaǵýdyń endi bir aıla-sharǵysy – tıimdi salym. Qylmyskerler jyldam ári kóp paıda tabýdyń jolyn nusqap, áleýmettik jelilerde jarnama ornalastyrady. «Áleýmettik jelide alaıaqtar býkmekerge aqsha tigip nemese bırjaǵa aqsha salyp az ýaqyt ishinde paıdaǵa kenelýge bolatyny týraly jarnama beredi. Alaıaqtar sporttyq sharalardyń nátıjeleri týraly aldyn ala qandaı da bir aqparatqa ıelik etetinderin nemese iri ári tanymal kompanııalardyń bırjadaǵy aksııalarynyń qunyn biletinin aıtyp, sendirýge tyrysady. О́z kezeginde adamdar da olarǵa óz aqshasyn senip tapsyrady. Sonyń saldarynan alaıaqtyń áreketi óz nátıjesin beredi», deıdi polısııa polkovnıgi.
Onyń aıtýynsha, qylmyskerler mundaı áreketterdi asqan eptilikpen jasaıdy. Olardyń basty maqsaty – qarajatqa kenelý. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, bir qylmyskerdiń sońynda mundaı birneshe qylmystyq tizbe qosa erip júredi. Aılakerler túrli bank esepshottaryn, plastıkalyq kartalardy, abonettik nomerlerdi úshinshi tulǵalarǵa tirkeıdi. «Internet-alaıaqtyqtyń qurbany bolmaý úshin eń aldymen jeke málimetterdi eshkimge bermeý kerek. Karta nómirin, qupııa sózdi aıtýǵa bolmaıdy. Tekserilmegen, kúmándi aqparat kózderine senbeý qajet. Búginde qandaı da bir uıym nemese kompanııa týraly málimetti ınternet arqyly tez tekserýge bolady. Sondyqtan qarajat aýdarý, málimet berý kezinde asyǵystyqqa barmaǵan jón. Zerttep, tekserip almaı taýarǵa aldyn ala tólem jasaýdyń keregi joq. Jalǵan jarnamaǵa sene berýge bolmaıdy. Beıneqońyraý shalý arqyly taýardyń bar-joǵyn anyqtap alǵan durys», deıdi E.Omarbekov.
Sondaı-aq quqyq qorǵaý organy qyzmetkeriniń aıtýynsha, kúmándi kelisimder kezinde aqsha aýdarýdyń keregi joq. Qarjy alaıaqtarynan barynsha saq bolý qajet. Saqtyq sharalaryn birinshi orynǵa qoıýdy umytpaǵan jón. Qupııa sózdi únemi aýystyryp otyrǵan da artyq etpeıdi. Bul qadam jeke málimetti basqa adam paıdalanbaýy úshin kerek.
Muny nege aıtyp otyrmyz? Sebebi jeke málimet berýdiń kesiri kóp jaǵdaıda iri kólemdegi qarjylaı shyǵynǵa batyrady. Máselen, Túrkistan oblysynda Aıgúl Úsenbekova esimdi azamatsha «Evolution Corporation» ınternet dúkeniniń atyn jamylyp, myńdaǵan adamnyń qarajatyn qaltasyna basqan bolatyn. Budan habardar bolǵan quqyq qorǵaý organdary qylmyskerdi ǵana emes, osy kompanııanyń quryltaıshylaryn da qamaýǵa aldy.
Túrkistan oblysynyń polısııa departamenti atalǵan kompanııanyń jumysyna qatysty tergeý amaldaryn bastapty. Qylmystyq kodekstiń 217-baby aıasynda «qarjy pıramıdasyn uıymdastyrý» faktisi boıynsha qylmystyq iske tergelýde. Pıramıda qurýǵa qatysy bar barlyq tulǵalar anyqtalypty. Alaıaqtardyń kesirinen 800-ge jýyq azamat zardap shegip, keltirilgen zalal kólemi 1 mlrd teńgeni quraǵany belgili boldy. Tergeý amaldary áli de jalǵasyp jatyr. «Kıber alaıaqtyqqa qatysty barlyq materıal quqyq qorǵaý organdaryndaǵy tergeý bólimshelerinde qaralady. Ishki ister mınıstrliginiń qurylymynda kıber qylmyspen kúres júrgizetin ortalyq bar. Respýblıkalyq mańyzy bar iri qalalar men oblys ortalyqtarynda bólimder men arnaıy toptar qyzmet atqarady. Olar osyndaı qylmys túrlerine qatysty tergeý amaldaryn júrgizedi. Internet-alaıaqtardy áshkereleıdi», deıdi E.Omarbekov.
Tótenshe jaǵdaı kezinde elimizde tabys kózinen aıyrylǵan azamattardy qoldaý maqsatynda 42 500 teńge kóleminde áleýmettik kómek kórsetilgeni belgili. Tótenshe jaǵdaı rejimi aıaqtalǵannan keıin áleýmettik kómektik te toqtaǵan bolatyn. Alaıda adamdardyń senimin paıdalanyp, taǵy da 42 500 teńge beriledi dep habar taratyp jatqan ınternet-alaıaqtar bar kórinedi. Bul jaıtty quqyq qorǵaý organdary da rastap otyr. Bıyl Nur-Sultan qalasynda osyndaı qylmysqa barǵan 3 azamat qamaýǵa alynypty. Olarǵa qatysty tergeý amaldary júrgizilip jatyr.
Iá, elimizdiń quqyq qorǵaý organdary jyl basynan beri jasalǵan 8000-ǵa jýyq ınternet-alaıaqtyqtyń tek 21%-yn (1700 qylmys) ǵana asha aldy. Onyń ózindik sebebi de bar. «Internet-alaıaqtyqty áshkereleý asa qıyn jumys. Qylmyskerler jasyryn áreket etýdiń tásilderin ábden meńgerip alǵan. Jalǵan telefon nómirlerin, jalǵan serverlerdi paıdalanady. Kóp jaǵdaıda bizge mundaı alaıaqtardy qolǵa túsirý úshin ınternet-provaıderler ornalasqan AQSh, Reseı, Qytaı, Germanııa elderine halyqaralyq suranys jasaımyz. Sondyqtan mundaı prosester óte uzaq júredi. Kóp ýaqyt ketedi. Árıne, qylmystyń tez ashylǵanyn biz de qalaımyz. Zań buzýshylyqqa barǵan tulǵalardy tezdetip qamaýǵa alǵymyz keledi. Búgingi sıfrlandyrý jumysynyń qarqynyna qarap bolashaqta mundaı qylmystardyń beti jedel ashylady degen senimdemin», deıdi E.Omarbekov.