Jaratylysy jumbaq «jetilik»

Merý lotos gúli sekildi. Onyń shyńynda jáne dál ortasynda Brahma qalasy bar. Mańaıynda Indra qalasy ornalasqan. Keıbir derekterde Merýdi Gımalaı taýy qorshap tur dep jazylsa, keıbirinde sol Merýdiń ózin Gımalaı taýyna teńeıdi. Jalpy, Djambýdvıpa tóńireginde qazirgi ǵylymda túrli pikirler bar. Mysaly ǵalymdardyń bir toby ony joǵalǵan Atlantıda, Gıperboreıa, Lemýrııa araldarymen salystyryp, joǵalǵan órkenıet retinde baǵalasa, keıbir ǵalymdar sol aral qazirgi Úndistan memleketiniń ózi deıdi, al keıbir oqymystylar Djambýdvıpa – jer shary degen toqtamǵa keledi.

«Fılosofskıı perıod poznanııa prırody. Mıfy ı natýrfılosofııa Indıı» atty maqalada jerdiń qalyńdyǵy 70 000 ıord jan ekeni baıandalǵan. Osydan keıin jer astynyń jeti álemi bastalady. Ol álemderde asýralar (ázázilder) men jartylaı qudaı ıakshastar ómir súredi. Bul álemderdiń óz attary bar: Atala, Vıtala, Natala jáne t.b. Jeti álemniń astynda qara jylannyń qudyǵy ornalasqan. Bul jylannyń aty – Shesha. Vıshný qudaı osy qudyqta demalǵandy jaqsy kóredi. Qazaq ertegilerinde de jer asty álemi aıtylatyny bar emes pe? «Jylan Bapy hannyń eli» degen tirkes sanamyzda baltalasa buzylmaıtyndaı bop ornyqqan. Al endi osy jer astynyń jeti áleminiń eń astynda 28 deńgeıli tozaq bar. Onda Iаma bılik etedi.

Úndi mıfologııasynda jer Bhýrloka dep atalady. Ol óziniń muhıttarymen, taýlarymen Aı men Kúnniń jaryǵy túsetin keńistikti alyp jatyr. Jerdiń ústinde aspan álemi bar. Kún jerden 100 lıg qa­shyqtyqta ornalasqan. Odan ári Shýkra (Venera), Kýdja (Mars) syndy basqa da ǵalamsharlar bar. Ǵalamsharlyq júıeniń ortalyǵy – Dhrýva (polıar juldyzy). Búkil ǵalam ǵajaıyp qabyqpen qorshalǵan. Sý massasy otpen qorshalǵan, ot aýamen, aýa sanamen, sana barlyq tirshiliktiń bastaýy Sýbstansııamen qorshalǵan. Mine, bul ejelgi úndilikterdiń jaratylys týraly alǵashqy bilim qory.

Taǵy bir derekte Kún júıesinen 10 000 ıord jan (140 000 km) tómendegi Rahý planetasy aıtylady. Ol Aıdan da, Kúnnen de tómen ornalasqan. Odan 10 000 ıord jan tómende Sıddh, Charan jáne Vıdıadhar planetalary tur. Al odan da tómen Iаksholaka jáne Raksholaka bar. Jeti qat aspanyńyz osy: Aı, Kún, Rahý, Sıddh, Charan, Vıdıadhar, Iаksholaka jáne Raksholaka. Jerden tómende tómengi ǵalamsharlar júıesi, ıaǵnı, jeti qat jer túgel atalǵan: Atala, Vıtala, Sýtala, Ta­la­tala, Mahatala, Rasatala jáne Patala.

 Jeti qat aspan, jeti qat jer túsinigi bizdiń tanymymyzda da bar. Biraq bi­lýi­mizshe, bul túsiniktiń mıfologııalyq jaǵy bulyńǵyr. Kóbinde Qurannan alyn­ǵan málimetpen naqtylanǵan bolsa kerek dep oılaımyn. Quran Kárimde: «Allanyń jeti aspandy qabat-qabat ja­ratqanyn kórmedińder me?» (72-súre, 14-aıat), Alla taǵala aspanǵa «aıdy nur, kúndi sham qyldy» (72-súre, 15-aıat) degen sóılemder kezdesedi. Musylmandyq túsinikte Allanyń patshalyq taǵy je­tinshi aspannyń ústine ornalassa, je­tin­shi aspannyń ózinde jumaq bar. Al, birinshi aspannan tómenirek tozaq orna­­lasqan delinedi. Aspannyń basqa qabat­tarynda nurdan jaralǵan perishteler men máleıkter ómir súredi. Jeti qat kókti astronomııalyq tanym boıynsha, belgili jeti ǵalamsharmen de túsindirýge bolady. Olar – Aı, Merkýrıı, Sholpan, Kún, Mars, Iýpıter jáne Satýrn. Árıne, bul astronomııalyq bilim bergi zamannyń jemisi ekeni túsinikti. Sondyqtan Úndi mıfologııasyndaǵy jeti qat kókti biz tek Quranmen, sondaı-aq, beridegi kitabı bilimmen ǵana salystyra alamyz. Birin­shiden, Úndi mıfologııasynda adamnan basqa tirshilik ıeleri (rakshastar, ázázilder) jeti qat jerde ómir súredi. Qu­randa ol jeti qat kókte. Sondaı-aq Quran­da ju­maq, tozaq uǵymdary da kók­pen baılanysty. Al úndi mıfologııasynda ­jeti qat jer astynda ýaıym-qaıǵysyz, aýrý, kárilik, ólim degenniń ne ekenin bilmeı, molshylyqta ómir súrip júrgen turǵyndar bar. Jalpy, kóptegen halyqtardyń mıfologııasynda aspan, jer qabattary týraly mıfologııalyq túsinik bolǵanymen, olar jeti qat aspan, jeti qat kók dep naqtylanbaıdy. Mysaly, Amerıkadaǵy maııa, astek mıfologııasynda kók 13 qa­batty bolyp, onyń ár qabaty áldebir quby­lystyń, ne táńir-ıeniń turaǵy retinde beı­nelenedi. Kóne túrki jáne mońǵol mıfo­logııasynda aspan kúmbez nemese tóń­kerilgen qazan túrinde, onyń jıekteri jer betine taqalyp turady delinedi. Altaı­lyqtar men tyvalyqtardyń mıfinde aspan qabattary jetiden 16 – 18 qabatqa deıin, saha mıfinde – toǵyz qabatqa deıin jetkiziledi. Iаǵnı bul shyn máninde de mıfologııalyq túsinik. Al úndi halqynyń mıfologııasyndaǵy jeti qat kók pen jeti qat jerdiń ǵylymılyǵy basym, aqıqatqa jaqyn. Qarańyz, Quranda jeti qat kók pen jeti qat jerdi jaratqan Alla taǵala ekeni aıtylady. Qazirgi ǵylym jeti qat kókti dáleldep shyqty. Jer betindegi atmosfera qabaty Troposfera. Stratosfera. Mezosfera. Termosfera. Ekzosfera. Ionosfera. Magnıtosfera dep atalatynyn biz mektep oqýlyqtarynan bilemiz. Degenmen, qazirgi ǵylymnyń jeti qat jerdi naqtylaýǵa áli de shamasy kelmeı jatqanyn da aıtýymyz kerek. Jer ázirge bes qabatpen shektelip tur. Olar – Ishki ózek (ıadro). Syrtqy ózek. Tómengi mantııa. Joǵarǵy mantııa. Jerdiń joǵarǵy qyrtysy. Biraq, bul jerdiń qabaty beseý ǵana degen oıdy bildirmeýi kerek. Imam Býharı men ımam Mýslım Saǵıd ıbn Záıdten jetken bir hadıste Muhammed paıhambar «Qııamet kúni zulymdyqpen bir qarys jerdi ıelengenniń moınyna jeti qat jer asylady» degen eken. Sondyqtan biz jeti sanynyń kıeliligine, jeti sanynyń jaratylyspen baılanysty ekenine eshqandaı da shek keltirmeımiz.

Ǵalym S.Qondybaı jetilikterge barynsha mıfologııalyq, lıngvıstıkalyq taldaý jasaıdy: jeti, jeti kámil pir, jeti abdal, skıftik jetilik, shýmer-akkadtyq jetilik, musylmandyq jetilik, Qorqyt atanyń jeti kebi, Alasha hannyń «jeti ákesi», naıman shejiresindegi jetilik, uly júzdiń shejirelik jetiligi, t.b osylaı kete beredi. S.Qondybaı «Arǵyqazaq mıfologııasynda» «Jetilikti» «Ilki tórdiń qorýshylary» dep esepteıdi jáne mıfologııalyq qısyndarǵa saı «jeti rýh» dep te qabyldaýǵa bolatynyn jazady. «Jetiliktiń qalyptasýynyń óz reti jón-josyqtary bar, ıaǵnı belgili bir jetilik kategorııa ýaqyt óte basqa jetilik kategorııaǵa aınalyp ketip jatady, olardyń barlyǵy birdeı táptishtep jatýdyń pálendeı qajettiligi joq, sondyqtan, eń bastysy – «atalǵan jetilikterdiń barlyǵy da ortaq qaınarǵa ıe jáne birinen ekinshisi órbip shyqqan» degen qorytyndymen shektelgendi jón kóremin» – deıdi ol.

Biz ejelgi úndi mıfologııasyndaǵy jeti qat kók, jeti qat jer, jeti aral máseleleri týraly óz shamamyzsha áńgimeledik. Biraq jeti aralǵa qatysty qolda bar derekter­diń azdyǵy belgili bir túıin jasaýǵa mur­sha bermedi. Ekinshiden, «jeti aral» «jo­ǵal­ǵan órkenıet» qısynyna bastaı ber­di. Iаǵnı, Atlantıda, Gıperboreıa, Lemý­rııa qatarynda Djambýdvıpa da atalady. Mu­nyń ózi ejelgi úndi-arıı órkenıetiniń aldynda taǵy bir órkenıet ómir súrgen joq pa eken degen dúdámaldaý boljamǵa da ıtermeleıdi. Sebebin joǵaryda aıt­tyq. Taǵy da qaıtalap aıtamyz. Úndi mı­fologııasynyń fılosofııalyq, dinı ja­ǵymen qatar ǵylymı sıpaty da bar. Onyń birden-bir dáleli jeti qat aspan bolsyn, meıli, jer men taý, jer asty álemderi bolsyn barlyǵynyń óz esimderi bar, báriniń óz ólshemi, ornalasý reti, tártibi, sıpattamasy bar. Sondyqtan ony tek mıftik mátin retinde qarastyrý azdyq etedi.