Saf ónerdiń sańlaǵy

Shúkirligi aýzynda júrgen qazaqtyń ónerli perzenti Mádenıet qaıratkeri Erbolat Shaldybekovpen dıdarlasýdyń ózi onyń tunyq daýsyn estýden bas­taldy-aý. Ol áýeli el aldynda áýelete án shyrqaıtyndaı tamaǵyn kenep aldy da:

– «Ákemiz qasıetti dombyrany qo­lyń­­nan tastamasań, qazaqy qanyndaǵy bar dúnıeń janyńnan joǵalmaıdy», – deıtin tebirenip. Sol ýaqytta bul na­qyl­dyń mánine boılaı almap edim, ke­ıin tereńdigin uqtym. Meniń búgingi je­tis­tigim, ata-anamnyń aqylyn tyńdap, jú­regime uıalaǵan án ónerine degen sezimdi shyń­daı bilýimde jatqan shyǵar, – dep bir qaıyrdy da, óner jolyna qalaı túsken­digin termeledi.

Únemi aýyldaǵy jıyn-toıda atoı sa­lyp, jyrmen jurtty tamsandyryp qaıtatyn sózge súleı, oıǵa kenen ana­synyń áserli áńgimesine áýes edi. Sonda alqalaǵan áleýmettiń yntyzarlyǵyna qarap qyran qustaı qomdanyp, domby­ra­nyń súıemelinsiz qarakesek jyrdy áýe­letetinine erekshe súıinetin. Jady ze­rek bala Erbolat baıaǵy babalardyń aýzy­nan qalǵan jyrdy jatqa soǵyp, ba­­la kúninen ónerge bir taban jaqyn bo­­lady. Tolqyndy jeliden kún sa­ıyn Manarbek, Jánibek, Dánesh, Qaırat syn­dy jeztańdaı ánshilerdiń asqaq ánin tyńdap, olardyń tabıǵat bergen taza daýsyna qumartyp, dástúrli ánin boıǵa sińire túsken. Bir tyńdaǵannan sanasyna sińirip alǵan zerektigine el súısinip, ǵajaıyp áńgimelerine qulaq qoısa, tuıǵyndaı ǵana turpaty bar, qara tory bala ózgeden eki ese qumarlyqpen ónerge yntyǵa qaraıtyn. Sondaı bir sátterde ısi qazaqqa belgili bolsam degen armany keýdesinde búrlegenin, keıin jalpaq jurtqa ánshiligimen tanylar ónerpaz bolaryn bildi me eken?

«Otbasymda «áý» demeıtin adam joq. Negizi naǵashylarym ónerge keń qulash jaıǵan adamdar. Biraq ker zamannyń kúıbeń tirshiligine oralyp, tanymal bolǵan biri joq. Anam Dánehan Irge­baı­qyzy erterekte dúnıe saldy. Meniń re­pertýarymdaǵy ánderdiń deni sol kisiden qalǵan mıras. Mektep qabyrǵasynda júrgende kórkem ónerpazdar úıirmesine qatysyp, án aıtýǵa beıimdele bastadym. Aýyldaǵy úlken aǵam Bolatbek mádenıet úıiniń meńgerýshisi bolatyn, sol kisiden biraz tálim aldym. Kishigirim jıyndarda óleń aıtyp, birte-birte Qudaı buıyrtyp sahnalarǵa shyǵa bastadyq», deıdi ótkenge bir saparlap.

Aıtýynsha, oqýshy shaǵynyń sońǵy kók­teminde: «Qalaı da sahnada dombyra­men án salatyn kúnge jetemin», – dep aldy­na maqsat qoıady. Alaıda oıda-joqta áke­si dúnıeden ozyp, jyly ótkenshe qara­sha­ńyraqqa qolǵabys etýge týra keledi. Qatar­lastary qalaǵa qaraı qyrbaılasa da, jas túlek oǵan bola qynjylmady. So­dan aýyldaǵy mádenıet úıin mańaılap, mek­­tep­tegi jıyn bitkenniń sahnasynda án áýe­letip, kóztanystarǵa ánshi retinde ta­ny­la­dy. Eń aqyrynda el ishindegi aǵa­lar­­ǵa elik­teýiniń nátıjesinde mýzyka óne­­rin tań­daǵanyna shúkirlik aıtatyn kúnge jetti.

1995 jyly ásem shahar Almatyǵa tar­typ, aǵalardyń nusqaýy boıynsha Temir­bek Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııa­syna qujattaryn tapsyrýdy oılaıdy. Degenmen keskin-kelbeti kelisip tursa da akter bolýdy kózdemegen jas talant bul kıeli shańyraqta oqýdan bas tartady. Onsyz da tirshilik qýyp, ónerden alystap bara jatqanyna kúıinip júrgen bozbala mundaı qolpashtaýdan keıin táýekelge shyn minedi de, Júsipbek Elebekov atyn­daǵy estrada-sırk kolledjine baryp ba­ǵyn synaıdy. Adam qalaǵanynyń bári­ne qol jetkize alady. Tek júrek qalaýy­na qaıshy áreket istemese bolǵany. Bul tur­ǵyda E.Shaldybekovti erekshe atap ótýge bolady. Ol da qala qarbalasy, tir­shilik qamymen júrse de, júrekte bu­ǵyp jatqan arman jolynda aıanyp qal­maǵan. Júsipbek Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledjine baryp baǵyn sy­naǵan kúnnen keıin, stýdentter sapynan tabylǵan.

Bolmysy týǵan topyraǵyna tart­qan­daı, tabıǵaty da sulý, Ketpen taýyndaı asqaq kórinetin óner ıesiniń bul oraıda:

– Ne de bolsa bilim alyp, ózime kerekti aqpardy tam-tumdap jııa bereıin de­gendi ǵana maqsat tuttym. Sóıtip kolledj­de asqaq asyldyń synyǵy Tórtken Kenen­qyzynyń klasynan tálim aldym. Sol kisiden kóp nárse kóńilge túıip, mýzy­ka­nyń shyńy – dástúrli án ekenin uǵyndym, – dep eske alady ózi.

«Baǵalaı bilgenge baq qonady», – de­mekshi, ózi bilim alǵan shańyraqta talaı­lardy tánti etken ol 3 jyldyq bilim­di je­tildirý maqsatynda Qurmanǵazy atyn­daǵy Qazaq ulttyq konservatorııasyna oqýǵa túsedi. Qazaq óneriniń talaı qarlyǵashyn qanattandyrǵan bul irgeli oqý ornynda jyl ótken saıyn kúrdelene berer mýzyka salasynyń qyr-syryna qanyǵady.

Qaınaǵan Qaradalanyń ásem tabıǵa­tynan nár alyp, aspanshyl shyńdaryna qarap arman-maqsat qurǵan jas Erbolat stýdenttik jyldarda qazaqtyń mańdaıyna bitken dara tulǵalarmen bite qaınasyp aralasyp, pikirlesip júrdi. Dástúrli án óneriniń darabozy Ramazan Stamǵazıev syndy kóptegen zııaly qaýymnyń keń qushaǵy, aq peıili jas talantqa erekshe ashyq edi. О́ıtkeni keshegi salqar dala­nyń saryny osy bir Erbolat nyspyly azamattyń ón boıynan esip-sorǵyp, áýelep kórinis berip turatyn. Sodan da bolar, ónerdiń bıigine kóterilgen, jerlesi Jaqsylyq Myrqaevpen jolyǵady. Da­ryny dara Dánesh Raqyshev pen Qaı­rat Baıbosynovtyń shákirti jas óner­pazdyń boıynan jalyn, janarynan ot baıqaǵan kóregen adam edi. Án aıtýy, as­qaq bıikte áýelete shyrqaýy jan jú­re­gin tebirentken. Sodan shákirt bo­lar tek­ti azamatty taptym dep qos ala­qanyn ysqylaǵan daraboz ánshi jas talantty baýyryna basady. Taǵylymy tereń týyndylardyń syrly symbatymen ǵana qanyqtyrmaı, mazmun máıegin, ishki astaryna deıin Erbolattyń boıyna sińirýge tyrysady. Qaǵylezdigi, zerektigi talan­tymen ushtasqan shákirt te sonaý S.Aron­uly atyndaǵy Almaty oblystyq fılarmonııaǵa qyzmetke turǵannan bas­tap, uly ustazy dúnıeden ótkenshe bar qazynany qotaryp, dara ánshiden tekti eldiń ǵajaıyp ánderin úırenedi.

Iá, «almas kezdik qyn túbinde» jatpaıtyny belgili. Jalyn atqan jastyǵyn ánshilik ónerge arnap, joǵary oqý ornyn zor abyroımen bitirgen óner ıesi týǵan jerdiń tútinin tútetýdi qalaıdy. Sóıtip jer jánnaty Jetisýǵa bet tú­zeıdi. Sol ýaqytta Almaty oblysynyń or­talyǵy Taldyqorǵanǵa aýysyp, jas­tar lek-legimen týǵan jerine týyn tigý­ge nıettenip kóship kelip jatqan edi. О́mirde ár adamnyń basynda eń bir aıaý­ly sátti shaq bolady emes pe? О́sken jerden tamyr úzip ketkisi kelmegen talant S.Aronuly atyndaǵy oblystyq fı­larmonııaǵa jumysqa qabyldanyp, óńirde dástúrli ónerdiń otyn jaǵady. Jastyq jigeri jalyndap turǵan jas jigit qosymsha Taldyqorǵan qalalyq óner mektebinde Jetisý án-jyrynan sa­baq beredi. Eń ǵajaby ózi pir tutqan uly tulǵa D.Raqyshev atyndaǵy mektep-ınternatynda shalǵaı aýyldan kelgen balalardy ónermen sýsyndatyp, dástúrli ánge baýlyǵany. Sebebi búginde sol shákirtteriniń aldy Shattyq Ýatqan, Gúlmıra Asylbekqyzy sekildi mýzyka maıtalmandary óner salasynda aıanbaı eńbek etýde.

«Dánesh atamyzdyń esimin arqalaǵan qarashańyraqta bilim berý maǵan tylsym kúsh bergendeı boldy. Sebebi qazaqtyń mańdaıyna bitken aıtýly ánshisiniń úni qalǵan bilikti bilim ordasy. Bala kezimde bizdiń aýylǵa konsertpen kelgeni emis-emis esimde. Onyń án salǵan sahnasy, dáris bergen synyptaryn kórgende erekshe sezimge bólendim. Men úshin úlken jaýap­kershilik boldy. Mektep ishindegi mý­zeıde aıaýly jary Rahılıam Imıarova apa­ıymyz qyzmet istedi. Sol kisi arqyly kóp­tegen esteligine qanyqtym. Dánesh Ra­qyshevtyń shákirtterimen etene jaqyn bol­dym. Nurjan Janpeıisov, Abylaıhan Qarmysov sekildi aǵalarymmen áli kún­ge tyǵyz baılanystamyn», deıdi keıip­kerimiz bul oraıda.

Olardyń ónerge degen ólsheýsiz sezimi, janashyrlyǵy ózi sekildi san shákirtke ǵumyrlyq sabaq bolǵany anyq. El jaıy, qoǵam kórinisi, urpaq qamy men ánniń shyǵý tarıhy jaıly tańǵa tolǵar taǵylymdy sózderi boıyna qýat bolyp quıylǵanyn da jasyrmady.

2016 jyldyń kúzinde ulttyq ónerdiń aqsaqaldary Qaırat Baıbosynov pen Almas Almatov usynys tastap, jaısań Jetisýdan asqaraly Arqaǵa qonys aýdardy. Elordadaǵy eń úzdik bilim ordasynyń biri – Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde Jetisý jyrshylyq dástúrinen sabaq beredi. Aǵalary habarlasyp jaǵdaıdy túsindirgende, eki qolyn birdeı kóterip kelisken eken. Olardyń tańdaýy túskenine de erekshe qýanyp, bala-shaǵasyn alyp, eshteńege qaramaı astananyń tórinen biraq shyǵady. Shynynda, myń bulaqtyń tamshysyndaı syldyrlaǵan sulý sazdy kókiregińe qondyrǵan ónerpazdyń ónerge degen ińkárligin tilmen aıtyp jetkizý qıyn-aq.

Keshegi Qaban jyraý, Súıinbaı, Sádi­qoja, Jambyl syndy qasıet qonǵan arda babalardan qalǵan jaýhar jádigerlerdiń narqyn buzbaı, el ishinde nasıhattap júrgen Erbolattyń án ónerindegi erek­sheligi de sol jetisýlyq maqamǵa salyp, asyl perzentterdiń amanatyn arqalap, dástúrdi jańǵyrtqany. Sol ónerdiń óre­sin keńitken babalar únin tyńdaǵanda keýdeńdi birde shattyq kernep, birde muń torıdy. Zamana zary, ómir shyndyǵy, el erligi degen izgi qasıetterdiń bárin keýde­si kendi keshegiler ánmen mura etkenine qaı­ran qalasyń. Muny mýzyka áleminiń tereń syrynan sýsyndatar taǵyly­my mol óner ordasy – «Qazaqkonsert» mem­­lekettik konserttik uıymynyń bas­shy­­­lary eskerip, ónerpazdy qosymsha ju­mysqa alady.

«Shara Jıenqulova, Jamal Omarova, Júsipbek Elebekov, Rabıǵa Esimjanova, Jappas Qalambaev, Maǵaýııa Hamzın, Erkeǵalı Rahmadıev, Roza Baǵlanova taǵy basqa qazaq mýzyka mádenıetiniń qazyǵyn qaqqan kóptegen iri tulǵalardyń aıqyn izi qalǵan tarıhy baı, tamyry tereń «Qazaqkonsertte» qyzmetke turǵanymda qatty qýandym. Bul men úshin úlken mereı boldy. Olardyń ómirsheń ánderiniń áýezi tyńdar qulaqqa jaǵymdy bolsa, máni men mazmuny ýaqyt ótken saıyn arta túser qazynamyz emes pe? Odan qalsa Altynbek Qorazbaev, Sara Tynyshtyǵulova, Aıman Musaqojaeva, Roza Rymbaeva, Maqpal Júnisova, Jeńis Seıdolla, Janǵalı Júz­baı, Qumarbek Qalqataı, Klara Tó­len­baeva, Ardaq Balajanova, Azamat Jyl­tyrkózov, Dımash Qudaıbergen syndy dúldúl ánshilerdiń tamyryna nár ber­gen altyn shańyraq, bıyl 60 jasqa to­lyp otyr. Bul tek «Qazaqkonserttiń» ǵana emes, ulttyń ónerdiń merekesi. So­nyń ishinde Erlan Rysqalı baýyrymyz je­tekshilik etetin «Halyq qazynasy» bó­limi kóneden kele jatqan tól óneriniń sy­­nyn buzbaı, elge jetkizip júr. Sol úshin de Muqaǵalı aqyn aıtqandaı: «Baba­larym, rahmet senderge!» – dep nege te­bi­renbeske», deıdi áńgimesin támamdaı kelip.

Estilerdiń esil áńgimesin tyńdap ósken Erbolat Shaldybekov búginde dástúrli áni­men san júrekti tebirentip kele jat­qan qazaqtyń jeztańdaı uldarynyń biregeıi. Shaǵyn maqalada ánshiligimen kúlli qazaqtyń júregin jaýlap, eline er turpatymen tanylǵan ǵumyrynan emis-emis estelik taratqandaı boldyq. Ol aıadaı ǵana Aqtam aýylynan shyǵyp, óner salasyna ǵumyryn arnaǵan kúmiskómeı ánshilerdiń tekti tıegi. Tar kezeńde tózimin jelken etip, talaı daýylda erligin eskek etip tabıǵat syılaǵan talantyna kóleńke túsirmeı búginge jetken tulǵaly azamat.