Sybaılastar tenderdi qalaı tastar?

Qarjy polısııasy osy jyldyń 9 aıynda kásipkerlerdiń qyzmetine kedergi keltirý, zańsyz aralasý derekteri boıynsha 411 sheneýnikke qatysty 704 qylmystyq is qozǵady. Osy kezeńde atalǵan sanattaǵy 590 qylmystyq is sotqa joldandy.

 

Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda elimizdiń qarqyndy damýyna kedergi keltiretin kóptegen kemshilikterdi alǵa tar­typ, oǵan jol berip otyrǵan birqatar sheneýnikterdiń jumysyn synǵa alǵan bolatyn. Ásirese, memlekettiń el ekonomıkasyn órken­de­týdegi syndarly jumystaryna syn aıtqyzatyn barlyq salaǵa tán jemqorlyq kórinisteri ekeni anyq. Sondyqtan, Elbasy bul oraı­da kimge bolsa da sybaılas jemqorlyqqa eshýaqytta tózbeý kerek­ti­gin qatań talap etti. Sonyń biri qoldanystaǵy memlekettik satyp alýdyń sybaılas jemqorlyqqa barynsha beıim sala ekendigi qazir bar­shaǵa málim. Osynyń ushar basynan bastaý alǵan sybaılastyq el­ qarjysyn jappaı talan-tarajǵa salýǵa jol ashady. Al ony, ıaǵnı atalǵan saladaǵy jemqorlyqty alǵashqylardyń biri bolyp­ anyq­taıtyn organ – Qarjy polısııasy. «Biz Elbasynyń qatań sy­nynan keıin memlekettik organdardy jaılaǵan sybaılas jem­qor­lyqty joıýdyń jaıy jáne bul baǵyttaǵy atqarylyp jatqan jumystar týraly Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Marat AHMETJANOVQA jolyǵyp, ózekti máseleler týraly aıtyp berýin suraǵan edik.

– Marat Muratuly, mem­le­kettik satyp alý salasyn­da sybaılas jem­qor­lyq kóri­nis­teri qashanda basym túsedi. Sondyqtan da memlekettiń, túp­­tep kelgende, salyq tóleýshi­ler­diń, mıl­lıard­taǵan qarjysy tıisti maqsatyna jetpeı, orta jol­da urlanyp jatqandyǵy El­basynyń da synynan syrt qalmady. Endeshe, nelikten osy jem­qorlyq degen dert joıyl­maıdy? Onyń tipti kúnnen-kún­ge kúsh alyp, memlekettik deń­geıde óristeýine, túbegeıli qa­lyp­tasýyna ne sebep bolyp otyr?

– Sybaılas jemqorlyq álemniń barlyq eline tán, odan ázirge aryla alǵan memleket joq dep aıtsaq, qatelespeımiz. Biraq onyń deńgeıi ár elde ártúrli jáne qoǵam ómiriniń barlyq salalarynda kezdesedi. Sybaılas jemqorlyq aram nıet pen paıdakúnemdikten bastaý alǵandyqtan, materıaldyq ıgilikter bar jerde ol qatar júredi. Sonyń ishinde memlekettik satyp alý salasynda sybaılas jemqorlyq kórinisterdiń sıpaty tym joǵary.

– Sonyń sebepterin aıtsańyz.

– Árıne, oǵan birneshe sebep bar. Birin­shi­den, bizdiń qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa kónýdiń, oǵan tózýdiń belgili bir dárejesi qalyptasty. Jemqorlyq azamattarymyzdyń tarapynan qaýip retinde emes, kúndelikti kórinis retinde qarastyrylatyn boldy. Olardyń narazylyǵy, ashý-yzasy mıl­lıard­taǵan memleket qarjysyn urlaǵan sheneýnikke qaraǵanda, óziniń qaltasynan bir myń teńge urlaǵan qylmyskerge áldeqaı­da basym tur.

Ekinshiden, memlekettik satyp alý júıe­siniń sybaılas jemqorlyqqa baryn­sha beıim bolýy onyń tıimsizdiginen. Iаǵnı, memlekettik satyp alý tetigi odan ári jetildirýdi qajet etedi. О́ıtkeni, búgingi keıpindegi memlekettik satyp alý úrdisi, ony baqylaý jáne tekserý tártibi aram nıetti sheneýnikter men olarmen sybaılas kásipkerlerge memleket qarjysyn ońdy-soldy urlaýǵa múmkindik berip otyr. Osynyń saldarynan halyqtyń qajettiligine baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar tolyq oryndalmaı, maqsatyna jetpeı jatyr. Máselen, Qarjy polısııasy organdary osy jyldyń 9 aıynda ǵana memlekettik satyp alý salasynda 433 qylmysty anyqtady. О́tken jyldyń osy merziminde mundaı qylmystardyń sany 290 bolatyn. Demek, joǵaryda atalǵan kezeńde qarjy polısııasy memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý barysynda oryn alǵan 255 qylmystyń betin ashty, bul ótken jylmen salystyrǵanda 4 ese artyq.

– Sonda eń kóp qylmys qandaı baǵ­dar­lamalar aıasynda anyqtalyp otyr?

– Eń kóp qylmys «Jumyspen qamtý-2020», «Aq bulaq», «Qolje­tim­di baspana-2020» jáne «Agro-bıznes-2020» baǵdar­lamalarynyń sheńberinde anyqtaldy. 45 qylmys elimiz úmit artyp otyrǵan Údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııa­lyq damý baǵdarlamasynyń aıasynda jasalǵan.

– Rasynda, «sengen qoıym sen bol­sań» degendeı, óte uıat jaǵdaı eken. Degenmen, memlekettik satyp alý birneshe kezeńnen turatyn úrdis qoı, sondyqtan onyń qaı satysynda sybaılas jemqorlyq qylmys­tar kóp jasalady dep naqty aıta alamyz?

– Qarjy polısııasynyń jedel-tergeý qyzmeti kórsetkendeı, sybaılas jemqorlyq qylmystar memlekettik satyp alýdyń barlyq satylarynda derlik oryn alǵan. Máselen, memlekettik satyp alý bıýdjetin josparlaý sol satyp alý konkýrstaryn bolashaqta ótkizetin bıýdjettik baǵdarlama ákimshisiniń quzyretine jatady. Iаǵnı, ózi josparlaıdy, ózi satyp alady. Kóp jaǵdaıda osy aram pıǵyldy laýazymy joǵary adamdarda el qarajatyn urlaýǵa degen nıet bıýdjetti josparlaý satysynda paıda bolady. Sondyqtan olar taýarlardy, qyzmet pen jumystardy satyp alýdyń baǵalaryn ádeıi kóterip josparlaıdy. Iаǵnı, qylmystyq nıetin júzege asyrý úshin sheneýnik ózimen sybaılas kásipkerlermen sóz baılasa otyryp, olardy konkýrstarǵa qatystyryp, jeńiske jetýine jaǵdaı jasaıdy. Keıin olar bıýdjetten aýdarylǵan qarajatty jalǵan kásiporyndardyń esep-shottary arqyly qolma-qol aqshaǵa aýystyryp, óz paıdalaryna jaratady.

– Bul naǵyz shekten shyqqandyq qoı. Ondaı adamdardyń attaryn atap, tústerin tústeı alasyz ba?

– Árıne, mundaı qylmystardyń aıqyn mysaly retinde Jer resýrs­taryn basqarý agenttiginiń burynǵy tóraǵasy О́.О́zbekov, onyń orynbasarlary B.Naqypbekov pen A.Jampeıisov, sonymen qatar, Agenttiktiń jáne vedomstvoǵa qarasty basqa da laýazymdy tulǵalardyń sóz baılasyp jasaǵan zańsyz is-áreketterin aıtýǵa bolady. Olar bıýdjetten topografııalyq-geodezıkalyq jáne kartografııalyq ónimge, onyń ishinde Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy Teńiz kartasyn qurýǵa bólingen 906 mln. teńgeni urlaǵandary úshin túrli merzimderge bas bostandyǵynan aıyrylyp, sottaldy.

Atalǵan aqshalaı qarajat bıýd­jet­tik satyp alýdy josparlaý satysynda-aq joǵarylatylǵan, keıin teńiz kartasyn jasaý boıynsha jumystardyń bóligin eki ret qarjylandyrý jolymen jáne «Qazgeodezııa» respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporny fılıaldarynyń, onymen baılanys­ty kásiporyndar jáne jalǵan fırmalardyń esep-shottaryna aýdaryp qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý arqyly urlanǵan.

– «Jaý ketken soń qylyshyńdy tasqa shap» degendeı, kóbine bolary bolyp, boıa­ýy sińgennen keıin qımyldap jatamyz. Osyǵan oraı Qarjy polısııasy sońǵy eki jylda óz qyzmetin, jumysyn baǵalaýdyń ólshemderin túpkilikti qaıta qaraǵanyn bilemiz. Budan qandaı qorytyndy shyqty?

– Iá, biz qylmystardy burynǵydaı, ıaǵnı olar jasalyp, azamattar men memleketke zalal keltirilgen shaqta ǵana anyqtaıtyn úrdisten bas tarttyq. Búgingi kúni Qarjy polısııasynyń jumysy zalal keltirilmegen ýaqytta, ıaǵnı qylmystardyń aldyn alýǵa nemese olardyń erte satylarynda jolyn kesýge baǵyttalǵan. Buǵan qol jetkizýge jedel qyzmetimizde qoldanylatyn qylmystardy ashý men tergeýdiń jańa ádisteri men tehnologııalary kómektesedi.

Solardyń biri – byltyr Qarjy polısııasy agenttiginde qu­ryl­ǵan Ahýaldyq ortalyq. Bul – anyqtamalyq-aqparattyq júıelerge qosylǵan, qylmystardyń jasalý múmkindigin taldaý jolymen boljaıtyn nemese olardy anyqtaıtyn keshen. Bizdiń Ahýaldyq ortalyqtyń jáne oblystardaǵy Qarjy polısııasy bólimshelerinde qurylǵan aqparattyq-taldaý bólimderiniń sarapshylary memlekettik organdar men mekemelerdiń satyp alý josparlaryn kúndelikti monıtorıngten ótkizý nátıjesinde baǵalardy kópe-kórineý joǵarylatýdyń kóptegen derekterin anyqtady.

Máselen, Aqmola oblysyndaǵy aý­dandyq aýylsharýashylyq bólim­deriniń birimen AI-92 markaly ben­zınniń 1 lıtrin 325 teńgeden satyp alý josparlanǵandyǵyn taldaýshylarymyz anyqtap, bizdiń der kezinde aralasýymyzdyń nátıjesinde 1 mlrd. teńgeden astam bıýdjet qarajatynyń maqsatsyz paıdalanylýyna jol berilmedi.

– Iá, rasynda bul mysal qarjy polı­sııa­synyń memleket qarjysyn urlaý­ǵa jol bermegendigin kórsetedi, ıaǵnı qyl­mystyń aldy alyndy deımiz. Biraq bul joǵarylatylǵan baǵa memlekettik satyp alýdyń josparyna qalaısha endi, ártúrli memlekettik organdardyń kelisýinen qalaı ótti degen suraq týyndaıdy ǵoı. Buǵan ne deısiz?

– Durys aıtasyz. Mine, osyǵan oraı Qarjy polısııasy agenttigi memlekettik satyp alýlardy jos­par­laý jáne kelisý kezinde joǵaryla­tylǵan baǵalardy engizý jáne olarǵa jol bergeni úshin ákimshilik jaýapkershilikti engizýdi usynady. Sonymen qatar, bizdiń oıymyzsha, taý­arlar, jumys pen satyp alynatyn qyzmetterdiń ortasha baǵalarynyń ortaq bazasyn qurý qajet. Ol naryq­tyq baǵaǵa súıene otyryp qalyp­tastyrylýy tıis. Oǵan qosa, bıýdjettik suranystardyń qoǵamdyq baqylaýyn qamtamasyz etý de eń tıimdi shara bolar edi.

– Jalpy, memlekettik satyp alýdy jos­parlaý isin túbegeıli qaıta qaraý qajet deısiz ǵoı. Bul sózimizge dálel retinde memlekettik satyp alýdyń taǵy qaı satylarynda sybaılas jemqorlyq qylmystar jıi kórinis beredi?

– Memlekettik satyp alýdy, onyń baǵalaryn josparlaý satysynda bas­tal­ǵan qylmys odan ári de jalǵasyn tabady. Tapsyrys berýshiniń konkýrstyq qujattamany daıyndaý jáne konkýrsty jarııa­laý satylarynda aram pıǵyldy laýazymdy tulǵalar ózderimen sybaılas kásipkerlerdiń jeńisin qamtamasyz etýge qajetti barlyq aıla-sharalaryn jasaıdy. Olar tehnıkalyq mamandanýda ózderiniń fırmalary jeńetindeı, basqa kásiporyndardy ysyryp tastaıtyndaı talaptardy kórsetedi. Tipti, ózderiniń qylmystyq maqsattaryna tolyq jetý úshin konkýrstyń nátıjelerin qorytyndylaýǵa da yqpal etedi. Sóıtip, konkýrs ótip, ózine qajetti kásiporynmen memlekettik satyp alý kelisimshartyna qol qoıylǵan soń, mámile boıynsha bıýdjet qarajatynyń bólinýin qamtamasyz etedi.

Al kásipker óz kezeginde laýazymdy tulǵanyń qıturqy áreketteri úshin syıaqy retinde oǵan para beredi nemese bólingen memleket qarjysyn birlesip jeıdi. Osyndaı sybaılastyqtyń sońǵy satysy retinde laýazymdy tulǵa kásipkerden atqarylǵan jumystyń sapasyna, mólsherine, durystylyǵyna qaramastan, ony qabyldap alady. Osylaısha, memleket qarjysynyń urlanýymen qatar, jumys istemeıtin, arzan nemese buryn qoldanysta bolǵan materıaldardan salynǵan, sapasy syn kótermeıtin nysandar iske qosylady. Olardyń keıbireýi bir aptanyń ishinde isten shyǵyp, qulap ta jatady.

– Taıaqtyń eki ushy bar degendeı, memlekettik satyp alýlarǵa qatysatyn barlyq kásipkerler tek bıýdjet qarajatyn urlaýǵa ǵana nıettengender emes shyǵar. Osy oraıda tenderlerge qatysyp, alaıda, teris pıǵyldy sheneýnikter tarapynan qysym kórgen kásipkerler ne isteýi kerek?

– Árıne, kásipkerlerdiń ishinde adal nıetti, zań jolymen júretinderi barshylyq. Keı jaǵdaılarda zańdy jolmen tenderlerge qatysyp, jumysty atqarý quqyǵyna ıe bolǵan kásipkerler laýazymdy sheneýnikter tarapynan tıisti bıýdjet qarajatyn bólý, ishinara jumystardy qabyldaý nemese jumysty tolyq qabyldaýy úshin túrli qysymǵa, ıaǵnı bopsalaýǵa ushyraıdy. Mundaı jaǵdaıda, kóp kidirmeı, qarjy polısııasyna habarlasý qajet. Kásipkerler qylmysker sheneýniktiń aıtqanyna erip, ózderi de qylmyskerge aınalmaýy tıis.

Qarjy polısııasy osy jyldyń 9 aıynda kásipkerlerdiń qyzmetine kedergi keltirý, zańsyz aralasý derekteri boıynsha 411 sheneýnikke qatysty 704 qylmystyq is qozǵady. Osy kezeńde atalǵan sanattaǵy 590 qylmystyq is sotqa joldandy. Mundaı qylmystardyń negizgi bóligin kásipkerlerden para talap etý, laýazymdy tulǵalardyń qyzmettik ókilettigin asyra nemese teris paıdalaný quraıdy.

– Jaqynda Úkimet Parlamentke satyp alý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan zań jobasyn engizdi. Onda memlekettik satyp alýlardy júzege asyratyn ortaq operatordyń qurylýy kózdelgen. Osy usynysqa Qarjy polısııasy qalaı qaraıdy?

– Atalǵan zań jobasyn daıyndaýǵa Qarjy polısııasy agenttigi de qatysty. Bizdiń tarapymyzdan engizilgen birshama usynystar onda kórinis tapty. Búgingi kúni memlekettik satyp alýlardyń ortalyqsyzdanýy onyń eń osal jaǵy bolyp otyr. Nege deısiz ǵoı, óıtkeni, qazirgi kezde memlekettik satyp alýdy júrgizý quqyǵyna 12 myńnan astam sýbekti ıe. Olardyń qataryna ortalyq memlekettik organdarmen qatar, oblystardaǵy aýdandyq salalyq bólimder de kiredi. Mundaı jaǵdaıda, memlekettik satyp alýlardyń zańdylyǵyn tolyq baqylaý jáne birizdiligin qamtamasyz etý múmkin emes.

Osyǵan oraı Qarjy polısııasy jyldyń basynda memlekettik satyp alýlardy bir ortalyqtan júrgizýdi usynǵan bolatyn. Mine, osydan kelip, atalǵan usynystyń negizinde zań jobasyna memlekettik satyp alýlardy júzege asyratyn ortaq operatordy qurý erejesi engizildi.

– Biraq bul bastamanyń tolyq jemisti bolýy úshin taǵy birqatar ózgerister engizý qajet shyǵar?

– Durys aıtasyz, óte qajet.

– Qandaı?

– Máselen, ortaq operatorǵa konkýrs­tar­ǵa qatysýshy kásip­oryndardy, jeke kásip­kerlerdi tıisti sanattarǵa bólý quqyǵyn berý qajet. Memlekettik satyp alýdy or­taq uıymdastyrýshy qatysýshylardy olar­dyń júzege asyrǵan jobalaryna sáıkes, salyqtyq júktemesine oraı ártúrli sanattarǵa bólýi tıis. Osydan keıin tapsyrys berýshiler ortaq uıymdastyrýshyǵa tehnıkalyq qujattamany beredi, soǵan qarap ol memlekettik satyp alýdyń sanatyn anyqtaıdy. Iаǵnı, bul konkýrsqa tek tıisti sanatqa ıe kásiporyndar ǵana qatysa alatyn bolady.

Arnaıy aqparattyq júıe kon­kýrstyń kúrdeliligine saı keletin qajetti sanaty bar barlyq kásiporyn­darǵa konkýrs týraly habarlama joldaıdy. Al qatysýshylar elektrondy túrde óz baǵalaryn jiberedi. Kelip túsken baǵalardyń negizinde avtomatty túrde jeńisker anyqtalady. Desek te, memlekettik satyp alýlardy birtutas uıymdastyrýshy organdy qurý barlyq máselelerdi sheshpeıdi. Keshendi sıpattaǵy qosymsha sharalar qabyldaý qajet.

Eń bastysy, memlekettik satyp alý prosesiniń tolyq ashyqtyq rejimin qamtamasyz etýimiz kerek. Quqyq qorǵaý jáne baqylaýshy organdar bıýdjettiń árbir teńgesi qaıda jumsalyp jatqandyǵyn bilýi tıis, al bıýdjet qarjysymen jumys isteıtin kásipkerler tolyq ashyqtyq rejimin saqtaýǵa daıyn bolýlary tıis.

Máselen, memlekettik satyp alý konkýrsynda jeńiske jetken kásip­kerler jumsalǵan bıýdjet qarajaty aýdarylǵan sońǵy kontragent pen sýbmerdigerge deıin kórsetilgen esepterin jarııalaýdy mindetteýdi usynamyz. Sonymen qatar, tolyq ashyqtyqty qamtamasyz etý úshin eki elektrondyq reestrdi engizý usynylady: birtutas operatordyń laýazymdy tul­ǵalarymen sybaılas tulǵalardyń reestri jáne memlekettik satyp alýlarǵa qatysýshy tulǵalardyń túpkilikti benefesıarlarynyń reestri. Bul memlekettik satyp alýlarǵa qatysý jáne odan ári kelisim-shartty oryndaý kezinde sybaılastyqty avtomatty túrde boldyrmaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Uıym­dastyrýshymen sybaılas tulǵalardyń keri qaıtarylýynyń árbir jaǵdaıy elektrondyq esep retinde Qarjy polısııasyna zań buzýshylarmen profılaktıkalyq jumys júrgizý úshin jiberiledi.

– Marat Muratuly, áli kúnge deıin daýly bolyp otyrǵan másele – ulttyq kompanııalardyń memlekettik satyp alý zańynyń sheńberinde bolmaýy. Bul máse­le boıynsha Qarjy polısııasynyń ustanymy qandaı?

– Shyn máninde búgingi kúni bul másele kókeıkesti bolyp otyr. Ulttyq kompanııalar men holdıngterdiń satyp alý kólemderi bıýdjettik satyp alýlardan birneshe ese kóp. Oǵan qosa, eger bıýdjettik qarjynyń jumsalýy memleket tarapynan ártúrli tetikter arqyly, onyń ishinde qarjylyq baqylaý organdarymen baqylaýda ustalsa, al ulttyq kompanııalar men holdıngterdegi qarjylyq arnalar ondaı tekseristen tys qalyp otyr. Olardyń jumsalýy osy kompanııalar tarapynan ǵana tekseriledi. Iаǵnı, búgingi kúni kvazımemlekettik sektordyń «Memlekettik satyp alý­lar týraly» zańy­nyń aıasyna kirmeı­tindikten, olardyń qar­jylyq qyzme­tine qatysty tekseristi ýáki­letti mem­lekettik organdar emes, ózderiniń ishki aýdıt qyzmetteri ǵana júzege asyrady.

Árıne, mundaı tekseristerdiń tolyqtyǵy jáne shynaıylyǵy qashanda kúmán týdyrady. Oǵan qosa, bul qorytyndylar prosessýaldyq sheshim qabyldaýǵa negiz bola almaıdy. Sondyqtan Qarjy polısııasy agenttigi ulttyq kompanııalar men hol­dıngterdiń, sondaı-aq, memlekettik qa­ty­sýy bar barlyq kásiporyndar qyz­meti­niń «Memlekettik satyp alýlar týraly» Zańynyń retteý sheńberine kirgizilýin qoldaıdy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».

__________________________________

Sýretti salǵan Aıdarbek ǴAZIZULY.