Qorǵandardyń orny tabyldy

О́kinishtisi sol, kóne qorym býldozormen súrilip tastalǵan. Bir emes, qatarynan turǵan tórt qorǵan joıylyp ketken. Búgingi kúnge jetkeni bir qorǵannyń buryshy men eki qysh qumyranyń synyqtary ǵana. 

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyr­da­ǵy Qazaqstan» atty maqalasynda «Semeı óńiri – qazaq tarıhyndaǵy kıeli ólkeniń biri. Sondyqtan eldiń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retinde belgilegen jón. Uly Abaı men Shákárimniń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tamǵan óńir aıryqsha qurmetke laıyq. Osyǵan oraı, shahardy áleý­mettik-ekonomıkalyq tur­ǵydan keshendi túrde damytyp, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandardy jańa talapqa saı jańǵyrtamyz. Úkimetke bul má­se­lege baılanys­ty tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn», – degen edi.

Tarıhı-mádenı nysandar de­genimiz traktordyń tabanyna taptalyp jatqan osy qorymdar, keshegi apattyq jaǵdaıǵa túsken «zoovet ınstıtýtynyń» sáýletti ǵı­maraty, úıindisi ǵana qalǵan Alash qaıratkerleri otyrǵan «Ekaterınaka» túrmesi emes pe edi?! О́kinishti, qolda bardyń qa­di­rine jete almaı otyrǵan jaıy­myz bar. Shyr-pyr bolyp qala turǵyndary, arheologtar júr.  

– Qurylysta isteıtin tanysym habarlasyp, qysh qumy­ra­nyń synyqtaryn taýyp al­ǵa­nyn aıtty. Baryp kórdim. Qa­zan­shuńqyrdyń ish jaǵyndaǵy qyzyl kirpishterge qarasam, qor­­ǵannyń ústinen keıin de bir ǵımarat salynǵan sııaqty. Al qıyp jınalǵan bórene aǵash­tar Bereldegi qorǵandarǵa uq­sas. Biraq túk qalmaǵan, bári búlin­gen, – deıdi arheolog Aıdyn Jú­nis­hanov.

Nazarbaev Ýnıversıtettiń Qazaq tili jáne túrkitaný kafe­dra­synyń oqytýshysy Aıdyn Júnishanovtyń mólsherleýinshe, qorǵan b.z.d IV-II ǵasyrlarǵa jatady. Ol endi qorǵannan tabylǵan aǵashtyń jasyn anyqtatý úshin Reseıge jibermekshi. Al qysh qu­myra­lardyń aktisin jasap, Nur-Sultanǵa aparyp, maman­darǵa neden jasalǵanyn anyq­tatyp, quralǵanynsha qurap, Semeıdegi О́lketaný mýzeıine tapsyrýdy oılap otyr. Aıdyn Júnishanovtyń aıtýynsha, Se­meı qalasynyń qaq ortasynan bur­yndary da Qımaq dáýiriniń belgileri tabylǵan.

Qaraǵaıly shaǵyn aýdany orna­lasqan jer arheologııa ǵy­lymynda «Semıpalatınskıe Dıýny 1 jáne 2» degen ataýmen bel­gili eken. Qaladaǵy ólketaný mýzeıindegi jádigerlerdiń 80 paıy­zy sol jerden shyqqan.

Arheolologııalyq derekterge súıen­sek, Semeı qalasynyń ornynan adamzattyń alǵashqy tirshiligi neolıt dáýirinen bas­tal­ǵanyna kóz jetkizýge bolady. Shyǵys Qazaqstan ólkesinde kóp jyl­dar boıy eńbek etken, 70 jyldyq tarıhy bar Shy­ǵys­taǵy arheologııalyq ekspe­dısııanyń alǵashqy jetekshisi, kórnekti ǵa­lym, Shilikti patsha obalaryn zert­teýshi Sergeı Chernıkovtyń zertteýleri boıynsha Semeıdiń ornynda osydan 4-5 myń jyl buryn kishigirim turaq­tar bolǵan. Neolıttik kezeń­de bul turaqtarda tas qural­dar jasaýǵa eń qajetti ıash­moıd, kremen, halsedon, kvars­qa uqsas aralas qumdaqtar syn­dy shıkizat kózderi ıgerilgen. Qazirgi Semeı óńirin qonystaǵan taıpalar Ertistiń tómen aǵysy men Ob ózeniniń boıyn qonys etken taıpalarǵa shıkizattardy eksporttaıtyn bolǵan.

Demek, shahardyń tarıhy tym tereńde. Biraq qala basshylyǵy kóne nysandardyń súrilýine jol berip, qorǵandardy nege qorǵaı almaı keledi?