Sapaly sý – qaýipsizdik kepili

 

Aýyz sý jónindegi baǵdarlamalar nátıjesiz

Senat Tóraǵasynyń orynbasary Asqar Shákirov óz sózin­de kóterilgen taqyryp árbir qazaq­standyq úshin ómirlik mańy­zy bar ári ulttyq qaýipsiz­dik­tiń ajyramas bóligi retinde qaras­­tyrylatynyn atap ótti. Adam­dardyń ómir súrý sapasy men eko­logııalyq sý jú­ıesiniń saqtalýy – sapaly aýyz sýdyń qoljetimdi bolýyna, gıdroqu­rylystardyń jaı-kúıine, sý resýrstaryn utym­dy paıdalanýǵa baılanysty.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy aqpanda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligine «sý resýrstaryn basqarý jónindegi tıisti baǵ­dar­lamalardy ázirleý kezin­de eli­mizdiń sý qaýipsizdiginiń bar­lyq máselelerin muqııat taldaý­dy» tap­­syrdy. Qazirgi kezde jańa Ekolo­gııa­lyq kodekstiń jo­basy Parlament Máji­lisiniń qara­ýynda jatyr. Mem­leket bas­shy­synyń ol tapsyrmasy osy qujat­ta tıisti kórinis tapty dep úmit­tenemiz», dedi Asqar Shákirov.

Qazaqstan sý tapshylyǵy bar memle­ketterdiń qataryna kire­di. Sý resýrstaryna qajetti­liktiń ósýine baılanysty sýmen qam­tamasyz etýdiń jyl saıyn­ǵy tómendeýi baıqalady. Osy­lardy eske salyp ótken Senat Tór­aǵasynyń orynbasary A.Shákirov joǵaryda aıtyl­ǵan máseleler byltyr parlamenttik tyń­daýda jan-jaqty talqylanǵanyn jetkizdi.

«Táýelsizdik jyldary sý máse­lelerin sheshýge tek baǵdar­lama­lyq qujattar sheńberinde 790 mlrd teńgege jýyq memle­ket­­tik qarajat bólindi. Alaıda kórip otyrǵanymyzdaı, aýyz sý jó­­nindegi baǵdarlamalar aıtar­­lyq­taı nátıje bergen joq. Orta­­lyq­tandyrylǵan sýmen jab­dyq­­taý kózderinen aýyz sýmen qam­tamasyz etý kórsetkishi Qazaq­stan boıynsha 77 paıyzdy qurady.

Transshekaralyq sýdy paıdalaný máseleleri bizdiń elimiz úshin asa mańyzdy. Búginde sý resýrstarynyń tek 56 paıyzy Qazaqstanda. Al 44 pa­ıy­zy Qytaı, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbek­stan arqyly keletin trans­she­­k­aralyq ózender esebinen qalypta­sa­tyny belgili. Bul saladaǵy halyq­a­ra­­lyq-quqyqtyq negiz qazir­gi zaman shyndyǵyn eskere oty­ryp, odan ári ózek­tendirýdi talap etedi», dedi A.Shákirov.

Sonymen qatar Qytaımen ara­daǵy máselelerge baılanys­ty Ile jáne Ertis ózenderi boıyn­sha aǵyny azaıyp, bul Bal­qash kóliniń sý deńgeıine áser etke­nin, el ındýstrııasynyń negi­zin qu­raıtyn iri ónerkásiptik obek­ti­lerdiń jumysyna qaýip tóndire­tinine toqtaldy. Sondaı-aq sýarmaly kezeńde agrarlyq sektordyń jumys isteýine О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan tarapymen jasalǵan memleketaralyq ýaǵdalastyqtar tikeleı qatysty.

«Sý sharýashylyǵy obekti­leri men qurylystaryn tolyq aýqym­dy pasporttaýdy júrgizý, olar­dyń tehnıkalyq jaı-kúıin esepke alý erekshe nazar aýdarýdy ta­lap etedi. Sý resýrstaryna, ır­rı­gasııalyq júıelerge jáne sý­­men qamtamasyz etýdiń barlyq ınfra­­qurylymyna tolyq aýdıt júrgizý qajet.

Jyl saıyn sý tasqyny keze­ńinde drenaj júıesi men nóser­lik káriz­diń qaraýsyz qalýyna, jekelegen jaǵ­daılarda – olardyń múldem bolmaǵanyna betpe-bet kele­miz. Kóptegen eldi meken zar­dap shegip, adamdar baspana men múlikterin joǵaltady. Mem­leket ekonomıkalyq shyǵynǵa ushy­raıdy. Bıyl Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Túrkistan oblys­tary sý apatyna tap keldi.

Gıdrometeorologııalyq qyz­met­­terdi tolyq qarjylandyrmaý, gıdro­teh­nıkalyq qurylystar salýdy jet­kiliksiz jobalaý, sý basý qaýpi bar ýchaskelerde obek­tilerdi zańsyz salý jáne basqa da máseleler Úkimet pen jer­gilikti bılik organdary tarapynan turaqty baqylaýǵa alynýǵa tıis.

Sý qaýipsizdigi máselelerine Senat depý­tattary erekshe nazar aýdarady. Jaqynda Senatta Qaraǵandy obly­­synyń jáne tótenshe jaǵdaılar mı­nıstr­l­i­giniń basshylyǵymen kezdesý ótti. Onda tótenshe jaǵdaılardyń sal­daryn joıýǵa emes, aldyn alý­ǵa kóńil bólindi. Basqasha aıt­qanda, bar problemalardy naqty taldaý, jaǵdaıdyń damýyn boljaý jáne mindetterdi keshendi sheshý qajet», dedi A.Shákirov.

Jıyn barysynda trans­shek­aralyq sý paıdalaný máse­leleriniń mańyzyn eskere otyryp, osy salanyń halyqara­lyq-quqyqtyq negizin qalyptastyrý usynylyp otyr. Sondaı-aq sý sharýa­shylyǵy obektileri men qurylystaryn tolyq kólemde pasporttaýdy júrgizý, olardyń tehnıkalyq jaı-kúıin esepke alý qajettigi atap ótildi.

Úkimet saǵatyn júrgizip otyr­ǵan Senattyń Halyqaralyq qaty­nastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Muhtar Qul-Muhammed sýdyń tasýy men topan sý jyl saıynǵy problema ekenin atap ótti.

«Memleket deńgeıinde tabıǵı apat zardaptarymen kúres jáne onyń saldaryn joıýdy negizgi mindetine alǵan jeke mınıstrlik quryldy. О́tken aptada ǵana azamattyq qorǵaý máseleleri bo­ıynsha keńeıtilgen otyrys barysynda aldyn alý jumystarynyń basymdyqqa ıe ekeni atap ótildi», dedi Muhtar Qul-Muhammed.

 

Kórshi elder kelisimdi oryndamaı otyr

Úkimet saǵatynda negizgi baıandamany jasaǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myr­zaǵalıev sý týraly zańnamany jetil­dirý máselelerine ekpin berdi. Qazaq­­standaǵy sý resýrs­tarynyń qazirgi ahýalyna toqtalǵan vedomstvo basshysy transshekaralyq ózender tóńireginde áńgime qozǵady.

«Qazaqstan men Qytaı ara­syn­­daǵy sý qatynastary Trans­­she­karalyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý salasyndaǵy ynty­maq­tastyq týraly úkimet­ara­lyq kelisimmen retteledi. Qazir­gi negizgi problema – Trans­she­karalyq ózenderdiń sý resýrs­taryn bólý jónindegi kelisimniń bolmaýy. Negizi kelisim boıynsha jumys 2015 jyldan bastalǵan. Kiris­peden jáne 31-baptan tura­tyn biryńǵaı qurylym kelisildi.

Qytaımen óte kúrdeli kelis­sózder ótedi. Qytaı shekara ma­ńyn­daǵy eshbir elmen sý bólý jó­ninde kelissózder júrgiz­beı­tinin erekshe atap ótkim keledi. Qazaqstan – Qytaımen kelissózder júr­gizip jatqan alǵashqy jáne jalǵyz el.

Jalpy Kelisimge transshek­aralyq ózenderdiń ekojúıesin saqtaý másele­lerin engizýdi talap etip otyrmyz. Qytaı tarapy buǵan múddeli emes. Soǵan qara­mastan otandyq sarapshylardyń tabandylyǵynyń arqasynda ótken jyly taraptardyń sý resýrstaryna quqyq­taryn keshendi qaraý jáne trans­shekaralyq sý obektileriniń ekojúıe­lerin saqtaý boıynsha qytaı tarapymen ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik», dedi mınıstr.

Budan keıin M.Myrzaǵalıev О́zbek­stanmen aradaǵy máseleler tóńireginde áńgime qozǵady. Onyń aıtýynsha, Keńes ókimeti tusynda buzylǵan Syrdarııa ózeniniń basseınin qoldaný tártibi áli tolyqqandy rettelgen joq.

«Qazaqstan tómengi aǵysynda or­nalasqan el retinde vegetasııa keze­ńinde sýarmaly sýdyń tap­shylyǵyn qat­ty sezinedi. Osyǵan baılanysty, sýar­maly sýdyń qajetti kólemin alý úshin taraptardyń árqaısysymen jeke kelissózder júrgizýge májbúrmiz.

Bıyl О́zbekstanmen eleýli kelis­sóz ótti. Osy jyldyń jaz aıynda problemalyq máselelerdiń bar­lyq spektrin qamtıtyn jáne olar­dyń sheshý merzimderin aı­qyn­­daıtyn sý qatynastary sala­syndaǵy yntymaqtastyq máse­leleri jónindegi jol kartasyna qol qoıyldy. 1991 jyl­dan keıin salynǵan jáne qaıta jańar­tyl­ǵan sý sharýashylyǵy qurylystaryna bir­lesken tekserý júrgizildi. Sondaı-aq Trans­shekaralyq sý obektilerin birle­sip basqarý, paıdalaný jáne qorǵaý týraly kelisim jobasy talqylandy», dedi vedomstvo basshysy.

M.Myrzaǵalıevtiń sózine súıensek, Qyrǵyz­stannan bastaý alatyn ózender­diń de túıini áli tolyqqandy tarqamaǵan. Máse­len, Talas jáne Shý ózenderin paıdalaný jónindegi ereje 1983 jyly bekitilgen. Al 2000 jyly Shý jáne Talas ózenderinde sý sharýashylyǵy qury­lystaryn paıdalaný týraly úki­met­aralyq kelisimge qol qoıylǵan.

«Qyrǵyzstan tarapy Qazaq­stanǵa negizinen Shý ózeni­niń basseı­ninde ornalasqan memle­ket­aralyq arnalar arqyly sý berý kestesin merzimdi túrde saqtamaıdy. Oǵan qosa, bizdiń óńir qazir sýy az tabıǵı kezeńge tap boldy. Sý berý kestesin saq­tamaýdyń barlyq sebebi qarasha aıynyń sońynda ótetin Komıssııa otyrysynda talqylanbaq.

Qazirgi ýaqytta sý berý keste­siniń buzylýyna jol bermeý maqsatynda kele­si jyldarǵa naqty sharalar qabyl­danyp jatyr. Qazaqstan tarapy Kırov sý qoımasyndaǵy (Qyrǵyzstan) jón­­deý jumystaryn aıaqtady. Bul sý qoımasyn jınaqtaý re­jı­­­­mine ótkizýge múmkindik berdi. О́z kezeginde osy jaıt kelesi ve­ge­­tasııalyq kezeńge qajet­ti sý kó­lemin jınaý úshin úlken sep­ti­gin tıgizedi», dedi M.Myrzaǵalıev.

Reseıden keletin ózenderde sý deń­geıiniń azaıǵanyna qara­mas­tan, ekijaq­ty kelisim aıasyn­da ony retteýge múmkindik bar. Máselen, Omby qalasynda ótken Qazaqstan men Reseıdiń XVI óńir­aralyq yntymaqtastyq forý­my barysynda Jaıyq ózeni bas­seınin saýyqtyrýdyń birlesken baǵdarlamasyn ázirleý týraly kelisimge qol jetkizildi.

Budan keıin mınıstr ózen basseın­deri boıynsha júrgizilgen taldaý qory­tyndysymen tanys­tyrdy. Vedomstvo basshysynyń sózine sensek, Qazaqstan sýy az tabıǵı kezeńge kirip otyr. Byltyr onyń kólemi 83 shaqyrym tekshe metrge teńesken. Buǵan deıin bul kórsetkish 90-100 shaqyrym tekshe metr deńgeıinde edi.

«Osyǵan baılanysty, sýarmaly jerler­degi jaǵdaı qıyndady. Ásire­se el­diń ońtústik oblys­tarynda qatty sezil­di. О́ıtkeni el­degi sýarmaly al­qap­tar­dyń 90 pa­ıyzy osy jaqta ornalasqan. Respýblıka boıynsha qoldanysqa alynatyn sýdyń 97 paıyzy ońtústik óńirge tıesili.

Vegetasııalyq kezeńniń qory­tyn­dysy boıynsha Almaty oblysynda ótken jyl­darmen salys­tyrǵanda qar 35 pa­ıyz­ǵa az tústi. Jambyl oblysynda jaýyn-shashyn ortasha kórsetkishten 15-20 pa­ıyzǵa tómendedi.

Mundaı problemalar Túrkis­tan jáne Qyzylorda oblys­tarynda da bar. Biraq sý sharýa­shylyǵynyń qolaısyz jaǵdaıyna qaramastan, Memleket bas­shysy bul máselelerdi shekaralas el­derdegi áriptesterimen kezdesý kezinde kótergendikten, sý berý jospary 90-100 paıyzǵa oryn­daldy. Sonymen qatar kollek­torlyq-drenajdyq sýlardy qaı­ta paıdalaný praktıkasy júr­­gizildi», dedi mınıstr.

 

Sýarý jelisi ábden tozǵan

Vedomstvo bas­shysy ırrı­gasııa­lyq ınfraqu­rylym­nyń jaı-kúıine de toqtaldy. M.Myrzaǵalıev kel­tirgen derekterge saı, olardyń basym bóligi keńes zamanynda salynǵan jáne qazirgi ýaqytta olar fızıkalyq jaǵynan da, moraldik jaǵynan da tozǵan. Osyǵan baılanysty 2023 jylǵa deıin eki myń shaqy­rymnan astam sýarý jelisin qaıta jańartý jos­parlanyp otyr.

«Agroónerkásiptik keshendi damytý jónindegi 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­darl­amada 41 avarııalyq sý qoı­masyn qalpyna keltirý kóz­delgen. Onyń ishinde 2017-2019 jyl­dar kezeńinde 10 nysan paı­dalanýǵa berildi. Ekeýi osy jyly aıaq­talady. 2021 jyly taǵy 8 ny­sandy aıaqtaý josparlanǵan. Qal­ǵan 21 nysan 2025 jyl­ǵa deıin iske asyrylady. Bu­dan basqa, 9 óńirde jalpy kóle­mi jylyna 3,6 mlrd tekshe metr­lik 39 jańa sý qoımasyn salý jos­parlanǵan. Olardy iske asyrý úshin 115 mlrd teńge qajet.

Sý qoımalaryn salý 70 eldi meken úshin sý tasqyny qubylys­tarynyń qaýpin azaıtýǵa, 394 myń gektar jańa sýarmaly jerler­di aınalymǵa engizýge jáne aýyl sharýashylyǵynda 129 myń­nan astam jumys ornyn qurýǵa jaǵ­daı jasaıdy. Sonymen qatar trans­she­karalyq ózenderdiń sý kóle­mine táýeldilikti alyp tastaýǵa múmkindik beredi. Atap aıtsaq, Qyrǵyzstannan 30 paıyzǵa deıin, О́zbekstannan 25 paıyzǵa deıin, al Reseıden 15 paıyzǵa deıin táýel­dilikti aryltady», dedi mınıstr.

M.Myrzaǵalıev Úkimet aldynda aýyldyq eldi mekenderdi 2023 jylǵa deıin 100 paıyz taza aýyz sýmen qam­tamasyz etý týraly naqty tapsyrma qo­ıyl­ǵanyna nazar aýdardy. Osy mindet­ti oryndaý Indýstrııa jáne ınfraqury­lymdyq damý mınıstrligine júktelgen. 

«Búginde respýblıka boıynsha jalpy uzyndyǵy 15,5 myń sha­qyrymdyq 74 toptyq sý qu­byr­lary bar. Onyń 37-si – res­pýb­lıkalyq menshikte, al qalǵan 37 ákimdikterdiń menshiginde tirkelgen. 2019 jyly Pavlodar oblysynda Maı jáne Belovod toptyq sý qubyrlary, sondaı-aq Qaraǵandy oblysynda Jáı­rem-Qarajal sý qubyrlary paı­dalanýǵa berildi.

Bıyl Almaty oblysynda Qaskeleń, Qyzylorda oblysynda Talap jáne Jıdeli, Soltústik Qazaqstan oblysynda Presnovtiń ekinshi kezegi, Batys Qazaq­stan oblysynda Jympıty toptyq sý qu­byrlary boıynsha jumystar aıaqta­lady. Nátıjesinde 37 aýyl­dyq eldi mekenniń 46 myńǵa jýyq turǵyny taza aýyz sýmen qamtamasyz etiledi. Budan bas­qa, 1 qala men 39 aýyldyq eldi mekenniń eski sý berý júıesi qaı­ta jóndeýden ótip, aýyz sýdyń sapa­sy artady. О́z kezeginde, bul 287 myń turǵyndy qamtıdy.

Bıyl úsh toptyq sý quby­rynyń qurylysy bastaldy. Olar: jańadan salynyp jatqan Aqmola oblysyndaǵy Makınsk pen Aqtóbe oblysyndaǵy Janys bı toptyq sý qubyrlary. Sony­men qatar Qaraǵandy oblysyndaǵy Es­qula toptyq sý qubyrynyń jańa bóligi saly­nýda. Atalǵan toptyq sý qubyr­lary 2021 jyly paıdalanýǵa beriledi. Nátı­jesinde 3 aýyldyq eldi mekende turatyn 1,3 myń adam sapaly aýyz sý­men qamtamasyz etiledi. Sonymen qatar 3 qalany sýmen qamtamasyz etet­in qu­by­r­lar jańartylady. Iаǵnı 94 myń tur­ǵyn úshin beriletin aýyz sýdyń sa­pasy jaqsarady», dedi Maǵzum Myrzalǵaıev.

Sondaı-aq jıyn barysynda mınıstr sý zańnamasyn jetildirý jóninde pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, kóptegen sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha sý zańnamasy odan ári jetildirýdi talap etedi.

Is-shara barysynda BUU Bas hatshysy­nyń Ortalyq Azııa boıynsha arnaýly ókili, BUU-nyń Ortalyq Azııaǵa arnalǵan preventıvti dıplomatııa jónin­degi óńirlik ortalyǵynyń basshysy Natalıa German sóz sóıledi.

«Ortalyq Azııa óńirinde tolyq­qandy ári turaqty ekono­mıkalyq jáne áleý­mettik damý tur­ǵysynda sý jáne ekolo­gııa­lyq problemalar ózekti bolyp qala beretinin atap ótkim kele­di. Sońǵy jyldary BUU Bas As­sam­bleıasynda Ortalyq Azııa el­­deriniń bastamasy boıynsha yn­ty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa, so­­nyń ishinde sý-ekologııalyq máse­­le­­l­erge baǵyttalǵan birqatar ma­­ńyz­­dy qararlar qabyldandy», dedi ol.

Sonymen qatar sóz alýshylar elimiz­degi sý resýrstarynyń jaı-kúıi, azamat­tyq qorǵanys sala­syndaǵy aldyn alý jumystaryn jaqsartý máselelerine toqtaldy. Túrkistan oblysynyń ákimi О́mir­­zaq Shókeev О́zbekstandaǵy bó­gettiń buzylýynan zardap shekken Maqtaaral aýdanyndaǵy el­di mekenderdi qalpyna keltirý bo­ıynsha júrgizilip jatqan jumys­tar týraly habarlady.

Otyrys qorytyndysy bo­ıynsha senatorlar ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organ­dardyń aqparatyn, depýtat­tar­dyń, halyq­aralyq uıymdar ókil­deriniń, ǵalymdar men ma­man­dardyń sóz­derin tyńdaı kelip Úkimetke ji­be­riletin jáne olar­dyń oryndalý máse­lelerin turaq­ty baqylaýda ustaıtyn usy­nymdar ázirledi.

Atap aıtqanda, halyqaralyq ynty­maq­tastyqty keńeıtý kerek. Máse­len  shekaralas memlekettermen trans­­shekaralyq ózender boıynsha halyq­aralyq sharttardy jetildirý, trans­shekaralyq ózender boıynsha kelissózder komıssııasyn qurý, oǵan erekshe mártebe berý, sondaı-aq shekaralas memlekettermen qol qoıylǵan halyqaralyq sharttardyń oryndalýyna monıtorıng júrgizýdi usyndy.

Budan bólek, normatıvtik quqyqtyq negizdi jetildirý, sýmen qamtamasyz etýge ketetin shyǵyndy azaıtyp, sý sharýa­shylyǵy ınfra­qurylymyn mem­lekettik bıýdjet esebinen ǵana emes, sondaı-aq memleket-jeke­menshik árip­testikti damytý ese­binen de jańǵyrtý jáne rekons­trýksııalaýǵa keńes berildi.