Qazaq ádebıetiniń klassıgi, jerles jazýshymyz Sábıt Muqanovtyń 120 jyldyq mereıtoıy Soltústik Qazaqstan oblysynda búgingi zamannyń talabyna saı keńinen atalyp ótýde. Sonyń ishindegi shoqtyǵy bıigi jýyrda M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde bolǵan «Sábıt Muqanov: tulǵa jáne mura» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa boldy desek, qatelespeıtin shyǵarmyz. Ýnıversıtettiń prorektory, professor Aqmaral Ybyraeva júrgizgen konferensııany Almatydan, astanadan kelgen quttyqtaýlarmen qatar oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń atynan Ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy Kemel Ospanov quttyqtady. Konferensııanyń jumysyna bir mezgilde 150-ge jýyq adam Zoom-men qatysyp otyrdy. Sonyń ishinde jıynǵa jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýmen uzaq jyldan beri aınalysyp júrgen, osy taqyrypqa birneshe eńbek jazǵan ǵalymdar Kúlásh Ahmetova, Ádilǵazy Qaıyrbekov, Zarqyn Taıshybaı, Sábıt Jambek, Gúlnár Muqanova, Sáýle Málikova, Túrkııadan Orhon Sóılemes, Aıabek Baınııazov, jas ǵalymdar Gúlnáz Káripjanova, Ásel Ersaıynova jáne t.b. qatysyp, Sábeńniń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly keńinen tolǵady.
Sábıt Muqanov – jazýshylyq darynymen qosa kóp qyrly, kúrdeli tulǵa. Ol – qazaq ádebıetiniń barlyq janrynda ónimdi eńbek etken aqyn-jazýshy ǵana emes, jalpy qazaq qoǵamynda qaıratker retinde óshpes iz qaldyrǵan adam. Qazaq halqynyń múddesi úshin ol eshqashan da buǵyp qalmaı, ashyq kúreske shyqqan. Qazaq tiline zalal keltirmek bolǵan bir mınıstrdiń orynbasaryn da ashyq synaǵan. Al mundaılardy onyń zamanynda basqa eshkim de isteı alǵan joq. Qazir jurttyń bári jaqsy kórip, kóz almaı kóretin aıtysty da óship bara jatqan jerinen tiriltip alǵan Sábıt Muqanov. Jeke basynyń adamgershilik, qaıyrymdylyq, jomarttyq minezimen de aıryqsha bolǵan adam. Onyń shapaǵatyn kórip, artynan iri tulǵaǵa aınalǵan qazaq jazýshylary men aqyndaryn, ǵalymdary men pýblısısterin sanap shyǵýdyń ózi múmkin emes. Al basyna is túsken aqyn-jazýshylardyń báriniń de qoldaýshysy da, qorǵaýshysy da Sábıt Muqanov bolǵanyn jalpaq jurttyń bári biledi. Sonyń bir mysalyn ǵana aıtar bolsaq, ol Qordaıdaǵy mekeninde densaýlyǵynan aırylyp, jatyp qalǵan qart aqyn Kenen Ázirbaevty úıine alyp kelip, Sovmınniń aýrýhanasynda emdetip, artynan Almatynyń túbinen jaıly úı saldyryp bergen. Jumysy bastan asyp, shyǵarmashylyǵy attaı shaýyp, kól-kósir eńbek etip jatqan kúnniń ózinde de ol aınalasyndaǵylarǵa kómek qolyn sozýǵa ýaqyt taýyp otyrǵan.
Onyń shyǵarmalarynyń bári kúni keshege deıin qazaqtyń estetıkalyq talǵamyn tárbıeledi. Ásirese 80-shi jyldarǵa deıin Botagóz bolǵysy keletin boıjetkender, Asqar bolǵysy keletin bozbalalar qazaq dalasynyń barlyq túkpirinde júretin.
Sábıt Muqanov qazaq jerin tegis aralap, kórgen-bilgenin tutastaı jazyp ketken saıahatshy jazýshy bolǵanyn da halyq jaqsy biledi. Qazirgideı jaıly kólik joq, tepeńdegen keńestik saldamandarmen Atyraý-Jaıyq, Qyzylorda, Shymkent, Taraz, Altaı, Semeı, Ortalyq Qazaqstan, Torǵaı óńirlerin tegis aralap shyqqan. Ol ózimizdiń el túgil, qazaqty izdep Qytaı men Mońǵolııaǵa da barǵan. Jýrnalıst áriptesimiz Beken Qaırat jazýshynyń Mońǵolııaǵa barǵan saparyndaǵy kezdesýler týraly bylaı jazǵan edi: «Bul kezdesý ondaǵy qazaqtar úshin kókten Ǵaısa túskendeı áser qaldyrǵan kórinedi. Sábeńdi kórip, qolyn alǵan, qasyna otyryp áńgimesin tyńdaǵan adamdar áli kúnge: «Baıaǵyda Muqanov kelgen jyly...», dep, uzyn-sonar hıkaıasyn bastaıdy-aý. Rasynda, osy jyldary baıólkelik qazaqtar arasyna Sábeńniń «Botagóz» romany keń tarap, saýaty bar qazaq balasy útir-núktesine deıin oqyp shyqqan, saýaty joqtar oqytyp tyńdaǵan, «Sulýshash» poemasyn ekiniń biri jatqa aıtatyn, naǵyz bir rýhanı taza, jutynyp turǵan zaman edi».
Al Qytaıǵa barǵan eki aılyq saparynan Sábıt Muqanov «Alyptyń adymdary» degen kitap týdyrdy. Saıasat Qytaıdy halyqqa tanystyrýdy kózdese, Sábeń Qytaıdyń atyn jamylyp, ondaǵy baýyrlardy mundaǵy qazaqtarǵa tanystyrdy. Sonyń ishinde aqyn Tańjaryq Joldyulynyń uzaq tolǵaýyn Qazaqstanǵa alǵash tutastaı jetkizip, jarııalaǵan da Sábeń edi.
Sábıt Muqanov týraly zamandastarynyń jazǵan-syzǵany «Kádimgi Sábıt Muqanov» degen bir qalyń jınaq bolyp shyqqan. Sonyń ishinde Sábeńdi ózgelerden de jaqsyraq biletin jerlesi, akademık-jazýshy Ǵabıt Músirepov Sábeń týraly bylaı deıdi: «Bir ózi bir bı- blıoteka kitap jazǵan, bir ózi bir eldiń basynan keshken bar dáýirin qamtýǵa qulash urǵan, ár dáýirdegi eldik, erlik tirshiligin, oı órisin, sezim tereńdigin kórsete alǵan, teńdeseri sırek kezdesetin qalam eńbekshisi». Qazaqtyń búgingi arda aqyndarynyń biri Ǵalym Jaılybaı ol týraly:
«Kóktem kórgen kóńildiń sazyn uǵar,
Atajurtta Aryńnyń qazyǵy bar.
Sábeń degen – qazaqtyń keń dalasy,
О́tkeli bar, О́ri bar, Jazyǵy bar», dep naqpa-naq teńeý bergen edi.
Shynynda Sábeń «qazaqtyń keń dalasy», alyp-qosary joq. Baz bireýler búgingi tańda qazaqty sol «dalasynan» aıyrǵysy keletinin de aıtpaı ketýge bolmaıdy. Olardyń aıtatyndary Sábeń Alashordaǵa qarsy bolypty, Maǵjandy jáne basqalardy qatty synaǵan... Ol ras, óıtkeni ókimettiń resmı saıasaty kommýnıst jazýshy Sábıt Muqanovtan osyny talap etti. Aıtpasa, jazbasa basy keter edi. Biraq... Biraq jamandap otyrǵanymen, Sábeń olardyń jasaǵan ıgi isterin, alǵa qoıǵan maqsattaryn halyqqa bildirip otyrdy. Ustaranyń júzinde turyp alashordalyqtardyń qazaq jastary úshin qıyn kezeńniń ózinde muǵalimdik kýrs ashqanyn, onda ozyq tásilder qoldanylǵanyn, sonyń ishinde ımandylyq pen tárbıege úndeıtin dindi de oqytyp otyrǵanyn kórsetti. Alashorda komıtetiniń oqý izdegen jastarǵa qarajat jaǵynan kómekteskeni de Sábeńnen belgili bolǵan. Biraq ózi olarǵa kómek surap barǵanyn kitabynda aıtpaı ketedi. Demek barǵan, kómek alǵan bolýy kerek. Al baryp, kómek ala almaǵan bolsa, ony jazǵan bolar edi...
Partııanyń ustatqan baǵdarymen qansha jamandasa da ol Maǵjanǵa únemi qamqorlyq qolyn sozyp otyrǵan. Jeti jylǵa jýyq aıdaýda bolyp kelgen aqyndy Almatyǵa shaqyrtyp, qolyna aqsha berip, páterge turǵyzyp, jumys taýyp bergen de Sábeń. Jazýshy Jaıyq Bekturov 1992 jyly shyqqan «Bes arys» jınaǵynda Sábıt 1932-1933 jyldary Máskeýde oqyp júrip, aıdaýdaǵy Maǵjanǵa hat jazyp jibergenin aıtady. Jaı hat qana emes, qarjylyq jaǵynan da kómek bergeni sózsiz. 1936 jyly Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy bolyp júrgende sol kezdegi respýblıka basshylary L.Mırzoıan, O.Isaev, S.Nurpeıisovterge aıtyp júrip, Maǵjandy Almatyǵa aldyrady. «Men ony vokzaldan ózim qarsy aldym, О́zbek kóshesinen ókimettiń kómegimen eki bólmeli úı áperdik. Biz Maǵjanǵa kitap aýdartqyzdyq. L.Feıhtvangerdiń «Semıa Oppengeıma» romanyn aýdarttyq. Baspadan kóp aqsha bergizdik», degen eken Sábeńniń ózi. Eger Alashordany jáne alashordalyqtardy barlyq jan-tánimen qabyldamaǵan, jek kórgen adam bolsa, Sábıt Muqanov osyny ister me edi? Oǵan eshkim Maǵjanǵa hat jaz nemese túrmeden bosap kelgende Almatyǵa shaqyr, qyzmet taýyp ber demegen bolar. Munyń bárin Sábeń óz júreginiń túbinde Alash ıdeıasyn jaqtaǵandyqtan, ultyn súıgendikten, ony basqalarmen teń qylýǵa qadam jasaǵandyqtan istegen dep batyl aıta alamyz.
«Abaı jolynda» Qunanbaıdy jamandaı otyryp, onyń keń aýqymdy, iri qaıratker ekenin tanytqan Muhtar Áýezov sııaqty Sábeń de Alash qaıratkerlerin, sonyń ishinde Álıhandy, Maǵjandy, Abylaı Ramazanovty jáne t.b. kim ekenin oqyrmandaryna bildirip ketken. Júreginiń túbinde alashordalyqtarǵa degen qurmet bolmasa Sábeń óster me edi? Eger ol osylardy jazbaǵan bolsa, umytylyp qalmas pa edi? Al olardy jazý da –jazýshynyń erligi, adamgershiliktiń aq týynan attamaǵandyǵynyń bir belgisi.
Osyndaıdy tereń uqpaıtyndar, oı-órisi jetpeıtinder máseleniń ústinen qalqyp, Sábeńe aǵash oqtaryn áli de atyp jatyr. Odan «qazaqtyń keń dalasyna» keletin zııan joq, ozyq oıly qazaqtyń bári Sábıt Muqanovtyń qazaq elindegi ornyn biledi.
О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldarynan bastap onyń shyǵarmalary qazaq dalasyna keń jaıyla bastaǵan. Sodan beri qashan úlken júregi toqtaǵan 1973 jylǵa deıin 50 jyldan artyq Sábıt Muqanov halqyn kórkem sózimen sýsyndatqan. Talaı óleńderimen qatar kórkemdik qýaty joǵary, sol kezdegi jastar ómiri, mahabbatpen qatar áleýmettik teńsizdik taqyrybyn qamtyǵan «Sulýshash» poemasy áli kúnge deıin tartymdylyǵymen erekshelenedi. Bir sotqa qatysyp, ondaǵy estigen oqıǵalarynan baı fantazııasy men jazýshylyq kúshti darynynyń arqasynda óziniń shytyrman oqıǵaly kórkem týyndylarynyń biri «Adasqandar», artynan «Móldir mahabbat» atty romanyn jazyp shyqqan. Odan keıingi «Botagóz», «Temirtas», «Balýan sholaq», «О́mir mektebi», «Syrdarııa», «Aqqan juldyz» jáne t.b. kitaptarynyń bári – kezinde qazaq oqyrmandarynyń bas almaı oqyǵan shyǵarmalary. Sábeńniń «Shoqan Ýálıhanov», «Sáken Seıfýllın», «Qashǵar qyzy» sekildi pesalary da qazaq sahnalarynda ǵana emes, odaqtas respýblıkalarda da qoıylǵan. Jalpy, S.Muqanov shyǵarmalary 46 tilge aýdarylǵan.
Sábeń – ádebıettaný ǵylymyna, folklorıstıkaǵa, etnografııaǵa kóp úles qosqan ǵalym. Onyń «HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq ádebıeti tarıhynyń ocherkteri», «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti», «Halyq murasy» jáne Abaı men Shoqan ómiri týraly zertteýleri boıynsha jazylǵan «Jarqyn juldyzdar» degen ǵylymı-zertteý eńbekteri – qazaq ádebıeti ǵylymyna qosylǵan qundy eńbekter. Jazýshynyń áńgimeleri men zertteýleri birneshe jınaq bolyp jaryq kórgen. Onyń shyǵarmalar jınaǵy 16 tom, biraq osy tomdarǵa enbeı qalǵan dúnıeleri de óte kóp.
Atalǵan konferensııada birneshe basqa da másele ortaǵa salyndy. Sonyń ishinde túrkııalyq ǵalym Orhon Sóılemes Sábıt Muqanovtyń túrik tiline bir-aq kitabynyń aýdarylǵanyn tilge tıek etti. Sonymen qatar «Aqqan juldyz» romanynyń Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń qoldaýymen jańadan jaryq kórgendigi aıtyldy. Qalaı desek te, qazaq degen halyq barda Sábıt Muqanovtyń esimi de jasaı beretini anyq.
Soltústik Qazaqstan oblysy