Baǵalaý ádisindegi ózgeris bolashaǵy joq aýyldardy saqtap qala ma?

Aýyl bolashaǵyn aıqyndaıtyn úsh ólshem bar

Qoldanystaǵy zańnamada aýdandyq aýqym­daǵy qalanyń mártebesin aýylǵa ózgertý jónin­degi quqyqtyq tetik kózdelmegendikten, bul zańǵa aýdandyq mańyzy bar qalalardy qaıta qurý jónindegi quzyretti aıqyndaýǵa baǵyt­talǵan túzetýlerdi engizý qajettigi týyn­dap otyr. Qala mártebesiniń aýylǵa ózgerýi jer­gilikti turǵyndarǵa aýyldy eldi meken­der­diń turǵyndary úshin qarastyrylǵan memlekettik qoldaýdyń barlyq sharalaryn alýǵa múmkindik berý úshin ǵana qabyldanǵan sheshim.

 Úkimettiń endigi baılamy – aýyldy «bola­shaǵy bar eldi mekender» tizimine engizgen kezde sol jerdiń demografııalyq ahýalyna, turǵyn sanyna basymdyq berý kerek degen tujyrymǵa tirelip tur. Qatyp qalǵan ádis­temege emes, qajet bolsa kez kelgen usynysty qaperge alýǵa nıettenip otyrǵan Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov ne sebepti aýyldaǵy demografııalyq ahýalǵa basymdyq berilýin Parlamentte túsindirip berdi. Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń mun­daı sheshimge kelýine aýyl halqynyń sany kóbeıse ekonomıkalyq belsendilik te artady degen úkili úmit sebep bolǵanǵa uqsaıdy.

– Buǵan deıin baly da joǵary, jumys istep turǵan kásiporyndary da bar aýyldan turǵyndardyń kóptep kóship ketkeni talaı mysal boldy. Ondaı aýyldarǵa kóp qarjy jumsaýdyń qajeti qansha? Sondyqtan eń bas­ty kórsetkish – demografııa, – deıdi mınıstr.

Osy rette «bolashaǵy bar-joǵyn anyq­taı­tyn ádisteme ózgerýi múmkin be?» degen saýalǵa mınıstrdiń jaýaby daıyn bolyp shyqty: Mınıstrlik shyǵarǵan buıryqqa sáıkes, aýyldyń bolashaǵyn anyqtaý tıisti ólshemderge negizdelgen. Demografııa úshin 50 ball berilgen, ınfraqurylymǵa 20 ball, al ekonomıkalyq ólshem bar-joǵy 20 baldy quraıdy.

Mundaı ádis aýyldyń ekonomıka­lyq áleýeti men eńbek ıdeologııasyn damytýǵa eleýli yqpal ete ala ma? Kóp kóńilindegi osy kúdiktiń saryjam­bastanyp ketkenine talaı ýaqyttyń júzi boldy Tek 2012-2019 jyldar ara­lyǵynda elimizde 500-ge jýyq aýyl jaby­lypty. Sarapshylar 2000 jyldardan bergi ýaqytta aýyldy damytý men bolashaǵy joq aýyldy joıýǵa qatysty qabyldanǵan qujattardyń ara salmaǵy teńesip qalǵanyn aıtady. Jańa qujat aınalymǵa engen saıyn kópshilik osyǵan deıingi qujattarda aıtylǵan usynystardyń nátıjesin, bolashaǵy joq dep tanylǵan aýyldardaǵy kóshi-qonnyń barysy týraly bilgisi keledi.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ustanymy boıynsha qarasaq, damý bolashaǵy bar eldi mekenderdiń qataryna 2761 aýyl kirmeı qalypty. Bul aýyldarda 1 mıllıonǵa jýyq adam turady. Endi osy aýyl turǵyndarynyń taǵdyry ne bol­maq? Bul saýalǵa mınıstr R.Dálenov respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin qarjy basymdyq berilgen jáne iri qalalardyń irgesinde jatqan aýyldardy damytýǵa jumsalatynyn, artylǵan aqshany ákimdik ózge aýyldarǵa bóletinin aıtty. Artylǵan aqsha beri­le­tin aýyldar sanatyna turǵyn sany 300-400 adamnan aspaıtyn aýyldar kiredi.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi júrgizgen taldaý árbir besinshi aýylda (21% nemese 1 361 eldi meken) mektep men bala­baqshaǵa, al árbir úshin­shi aýylda (33% nemese 2 073 aýyl) – aýrý­hana, dárigerlik ambýlatorııa, feldsherlik-akýsherlik pýnkt pen med­pýnkt­ke jóndeý júrgizý qajet ekenin kórsetken. 2 myńnan astam aýyldy (36%) sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etip, 30 myń shaqyrym joldy jóndeý qajet. Demek Úkimet bul joly da ıkemge kónetin aýyldardy alǵa súırep, qalǵandaryn bolashaqtaǵy jar­qyn kúnderdiń enshisine amanattap qoıýǵa sheshim qabyldaǵan sııaqty.

 Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Tańbalaý toqsanynshy jyldary bastalǵan

1990 jyldardyń sońynda Úkimet aýyldardy iriktep, «bolashaǵy bar aýyl», «bolashaǵy ortasha aýyl» jáne «bolashaǵy joq aýyl» degen toptarǵa bólgen bolatyn. Sol kezde Qazaqstanda 7 myńdaı aýyldyń 3 myńy «bolashaǵy bar aýyl» sanatyna jatqyzylsa, 2 myńynda «jaǵdaıdy durystaýǵa bolady» degen sheshim shyǵarylyp, qalǵan 1 myń 500 aýylǵa «bolashaǵy joq» degen tańba basyldy.

1997 jyldyń kókteminde birneshe oblys jabylyp, kóptegen aýdan tara­tylǵan tusta Shyǵys Qazaqstan men Almaty oblysynyń Qytaı Halyq Res­­pýb­­lıkasymen aradaǵy shekara bo­ıyna ornalasqan aýdandardyń bira­zy yqshamdaýǵa iligip ketti. Aýdan már­te­besinen aıyrylyp, basqa aýdan­nyń qu­ramyndaǵy eldi mekender sanatyna qosylǵan óńirdegi aýyldardyń turǵyn­dary jyl saıyn azaıyp, qalaǵa kóship ketti. Sol kezde sarapshylar «Bolashaǵy joq aýyldardy» ortalyq aımaqtarǵa kóshirýdi tııanaqty qolǵa alǵannyń ózinde jeti jyl ýaqyt kerek ekenin, jumys júıeli júrmese, kóshirý on jyldan asyp ketýi múmkin ekenin, al Úkimet olardy 2020 jylǵa deıin kóshirip bitirýge nıettenip otyrǵanyn aıtqan. Mejelengen 2020 jyl da aıaqtalýǵa jaqyn. Biraq Úkimettiń yqylasynan kende qalǵan aýyldarǵa qatysty túıin tarqatylmaǵanyn, saryjambastanyp 2020 jylǵa jetkenin kórip otyrmyz.

Qoǵam jáne memleket qaıratkeri Qýanysh Aıtahanov biz sóz etip otyrǵan másele jalpyálemdik problema ekenin aıtady. Tipti KSRO-ny biraz ýaqyt munaı qutqarǵany tarıhtan belgili. Munaı men gazdy shetelge satýdan túsken aqshaǵa bıdaı, et, kókónis konservileri men et satyp aldy. Biraq aqyr sońynda álemniń jartysyna jýyǵyna ústemdik etip otyrǵan alyp memleket báribir kúırep tyndy.

Onyń pikirinshe, ózin tamaqpen qamtamasyz ete almaıtyn eldiń bola­shaǵy joq. AQSh pen Kanada, Aýst­ralııa sekildi damyǵan iri memleketterde de Qazaqstandaǵydaı ózekti problemalar jeterlik. Olardyń qataryna eńbektiń jer bólinisine ıkemdelip, tozyǵy jetken óndiris pen agrarly aýdandardyń qaıta qurylýyn, iri qalalar men óndiristik aglomerasııalardyń shekten tys ósýin, qala men aýyl arasyndaǵy kóshi-qondy retteýdi, ınfraqurylym júıelerin jetildirýdi, áleýmettik-ekonomıkalyq júıelerdi jańartýdy, oblystardaǵy eko­logııalyq ahýaldyń jaqsarýyn jat­qyzýǵa bolady.

Álemdik tájirıbeniń jaqsysy men jamanyn suryptap alý kerek. Sebebi damýdyń barshaǵa ortaq ámbebap úlgisi joq bolǵanmen, ózara uqsas ustanymdary bolýy ábden múmkin. Kórshimiz Reseıdegi mýnısıpaldy keńester eń aldymen elde demokratııanyń bar ekenin kórsetý úshin ǵana qurylǵan, biraq is júzinde olarda bıliktiń naqty tetikteri joq. Halyqaralyq tájirıbege keletin bolsaq, aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa degen kózqaras ár elde ártúrli.

KSRO tájirıbesin zerdelesek, 1960-1970 jyldary memlekettik baǵdarla­malardyń birinde bolashaǵy joq eldi mekenderge qarjy bólýdi toqtatý týraly másele ashyq kóterilipti. Bul ustanym memlekettik baǵdarlamalarda da qarastyrylǵan. Keıin el halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýde qıyn­dyq­tar týǵan soń ǵana aýyldy saqtap qalýǵa barynsha basymdyq berilip, baǵ­darlamalarda eldi mekenderge qatysty «bolashaǵy joq» degen sıpattama alynyp tastap, bul sózdi aıtýǵa tyıym salynǵan. Ortalyqtan shalǵaı aı­maq­tar­da turatyn aýyldyń balalary úshin mektep-ınternattar ashylyp, kóshpeli dúkender uıymdastyrylyp, on úı bolsa da aýyldy saqtap qalýǵa basymdyq berilgeni osyǵan baılanysty.

– Úkimettiń tizimine ilingen bolashaǵy joq aýyldardyń teń jartysy Soltústik oblystarda, qara topyraqty aımaqtarda ornalasqan. Mal ósirse de, egin salsa da qolaıly jerler. Sondyqtan bola­shaǵy joq degen sheshimniń sońyn qýyp júre bermeı, olarǵa jaǵdaı jasap, bala­laryna mektep-ınternattar salyp bereıik. Mal basyn kóbeıtemin, egin sa­lamyn degenderge qarjylaı kómek­tessek, kóship ketken el qaıta oralady. Buǵan jumsalatyn qarjy aýyldy kó­shi­rýden áldeneshe ese arzanǵa túsedi. Ekin­shiden, aýyldy saqtap qalamyz. Bizge de kúnderdiń kúninde «bolashaǵy joq aýyl» degen kózqarastan bas tartýǵa týra keledi. Kózin tapsaq, biz olardy azyq-túlik beldeýine aınaldyra alamyz, – dep sózin túıindedi Qýanysh Aıtahanov.

Ol qarashańyraqqa kıe dep qaraıtyn qazaq aýyldary álemdik standarttardy qabyldaı bermeıtinin, aýyldy da jer betinen joıylýdan saqtap qalatyn faktor qazaqtyń qarashańyraqqa degen yqylasy ekenin aıtady. Qarashańy­raqtyń qazyǵy qadaýly turǵan aýyldan qazaq bezip ketpeıdi. Damyǵan memleketterde aýyl turǵyndarynyń bas-basynda qorshalǵan fermasy, at-kóligi men tehnıkasy bar. Bizdiń aýyldardy osyndaı deńgeıge jetkizýge múmkindik beretin faktorlar jetedi.

Demografııalyq karta kerek

Sarapshylar osy máselege qatysty «ondyqqa dóp túsken» qaýlylar men sheshimderdiń bolǵanyn aıtady. 2014 jyldyń naýryz aıynda Úkimettiń № 248 qaýlysy shyqty. Odan beride talaı ret ózgerister engizilip, tolyqtyrylsa da kúni búginge deıin osy qujat ózektiligin joımapty. Aldymen demografııalyq karta jasaý, qandastardy sol karta boıynsha qonystandyrý, bolashaǵy joq aýyl máselesiniń túıinin demografııalyq karta arqyly sheshý degen oılar Úkimet qabyrǵasynda sol kezde aıtyldy.

Úkimettiń 2019 jyly «Eńbek» baǵ­dar­lamasyn ázirlep, tyǵyz ornalas­qan ońtústik óńirdegi turǵyndardy sol­tústik óńirge qonystandyrý týraly baǵdarlamasyna da 2014 jyly qabyl­danǵan qaýly sebep boldy. Baǵdarlama nátıjesinde Túrkistan jáne Almaty oblysynan 7 myń adam soltústiktegi halyq sany az aýyldarǵa kóshirildi. Jańa mekenge kóshkenderdiń basym bóligi Túrkistan men Almaty oblysynan.

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi 2050 jyly soltústik oblystarda adam sany 1 mıllıonǵa aza­ıyp, ońtústik aımaqtarda 5 mıllıonǵa kóbeıetinin aıtyp otyr. Demek bul másele jyl ótken saıyn qordalana bere­di. Aýylǵa qatysty problemany bola­shaǵy joq dep taný úshin tym aqyldy bolýdyń qajeti joq.

Aýyldyń bolashaǵy ákimniń isker­ligine baılanysty. Bul – áleýmet­taný­shylar men saıasattaný­shylardyń piki­ri. Saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalı ob­lys, aýdan ákimderiniń iskerligin aýyly­nyń ahýaly men halqynyń ju­mys­pen qamtylýyna qarap baǵalaý júıesin engizetin kez keldi. Bizge aýyl men qalaǵa qatysty teńgermeli saıasat ustaný kerek. Sebebi sońǵy 25 jylda elimizdiń ońtústik oblystary – Jambyl, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynda joıylatyn aýyldardyń qataryna enip qalǵan eldi mekender óte az. Buǵan halyqtyń tyǵyz qonystanǵany emes, osynda turatyn halyqtyń jer óńdep, egin salýǵa ıkemdiligi sebep. Kórshi О́zbekstannyń Túrkistan oblysynda jemisti uzaǵyraq saqtaýǵa múmkindik beretin logıstıkalyq ortalyqtar salý­ǵa nıet tanytýy osy óńirdiń turǵyn­daryna oń bolyp tur. О́zbektiń aıaǵy jetpegen jerge qııary men qyzanaǵy jetetinin bárimiz kórip júrmiz. Aldaǵy ýaqytta kóterme baǵamen ótkizýge, satýǵa múmkindik beretin logıstıkalyq orta­lyqtardy kóptep ashý aýyldy saqtap qalýǵa áser etetini memlekettik deńgeıde moıyndaldy.

Jalpy, ishki kóshi-qon úderisterin retteý maqsatynda elimizde «Ishki kóshi-qon týraly» zań qabyldaý qajettigi ja­ıynda medıa qaýymdastyq ta, qoǵamdyq ınstıtýt ókilderi de dabyl qaqqan bolatyn. Osydan birneshe jyl buryn Ishki kóshi-qon týraly zań jobasy daıyndalyp, parlamentke kelgende, qoǵam odan biraz úmit kútkeni de ras. Biraq bolashaǵy joq aýyldardyń qordalanyp qalǵan máselesi sol kúıinde tur.

Saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalı qazir joıylýǵa nemese bolashaǵy joq dep tabylǵan eldi mekenderdi jasandy túrde qoldan saqtap qalýǵa bolmaıtynyn aıtady. Sebebi biz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda aýyldy álsiretip, múmkindigin ydyratyp aldyq. Biraq múmkindigimiz jetpeıdi dep turǵyndary azaıyp ketken aýyldy óz túıtkilimen betpe-bet qaldyrýǵa bolmaıdy. Joıy­lýǵa jatatyn eldi mekender dál qazir sharýashylyq jaǵynan paıda alyp kelýi, tipti qazir bolashaǵy joq degen eldi mekender kúni erteń shaǵyn qalalarǵa aınalyp shyǵýy ábden múmkin.

Ýrbanızasııanyń kórinisi

– Aýylda adam sanynyń azaıǵany – ýrbanızasııanyń saldary. Qazaqtyń jeri keń. Barlyq aımaqty ınfra­qury­lymmen qamtamasyz etý múmkin emes. Adamdardyń jaqsy ómir súrýi úshin jaıly jerlerge umtylýy zańdy. Solaı eken dep ıesiz qalǵan aýyldy bıliktiń nazarynan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Qal­taly azamattardyń sol jerlerdi ıgerýine múmkindik bereıik, mal basyn kóbeıtip, baý-baqsha ósirsin. Qazaqtyń sana­syna el ıesiz emes, jer ıesiz emes degendi ornyqtyra berý kerek. Soń­ǵy 150 jylda ýrbanızasııa álemdik pro­seske aınaldy. Qazaqstanda da qala­lyq­tardyń sany artqanmen, aýyldar túbegeıli joıyla qoımaıdy, – deıdi Ázimbaı Ǵalı.

Saıasattanýshy qazaqtyń qalaǵa jabyla kóshý úrdisiniń toqtaıtyn kezeńi­ne jaqyndap qalǵanymyzdy aıtady. Qazirgi qazaq úshin qala – qystaý bolsa, aýyl jaılaýǵa aınaldy. Bir bala­syna – Almaty, ekinshi balasyna Nur-Sul­tannan úı alyp berip, ózi aýylda qara­shańyraqty kúzetip otyr­ǵan qazaq­tar­dyń qatary kóbeıip keledi. Demek aýyl­dy saqtap qalatyn múm­kindik – qara­shańyraqty kúzetip otyrǵan qazaqta.

Ekonomıst Serik Ońalbaıuly post­keńestik keńistikte ózin-ózi basqarý­ǵa kóp kóńil bólý kerektigin, AQSh-ta eldi mekenderdiń halqy qalaı ómir súrýdi ózderi sheshetinin aıtady. Osyǵan baılanysty, kóbinese bir shtattyń ózinde graftyqtardyń ekonomıkalyq jaǵdaıy da ártúrli bolýy múmkin.

– Anglııada jergilikti basqarý qury­lymy óte kúrdeli. Bul eldiń ákim­shilik-aýmaqtyq qurylymyna tarıhı alǵy­sharttardyń áseri zor. Birikken Korol­dikte 350-den astam jergilikti keńes jumys isteıdi. El úkimeti keńestiń bárin biriktirý nemese sanyn azaıtý oryndy ekenin túsinedi. Biraq turǵyndar óz­deri­niń tarıhı qurylymdaryna ábden úıren­gen jáne ózgeristi qalamaıdy. Bul elde halyqtyń qalaýyn oryndaý, kózqarasyn eskerý memleket qyzmetiniń negizi bolyp tabylady, –deıdi Serik Ońalbaıuly.

Qazaqstanǵa qaıta oralsaq, aýyldyq eldi mekenderdi damytý Qazaqstan úshin óte mańyzdy ekeni sózsiz. Alaıda bul máselede Úkimettiń ár saladaǵy is-áre­ket­terinde qaıshylyqtar bar. Bul aýyl­dyq jerlerdi damytý reforma­laryn­da naqty syndarly jospardyń joq­tyǵyn aıqyn kórsetedi.

– Úkimettiń jospary ekonomıka­lyq tur­ǵydan alǵanda aqylǵa qonymdy kóri­ne­tinin taǵy bir aıtyp ótkim keledi. Alaıda ozyq elderdiń tájirı­besi kórset­­kendeı, bul máselede turǵyn­dar­dyń um­tylysy men olardyń qalaýy basym­dyqqa ıe, al ekonomıkalyq aspektiler ekinshi orynǵa qoıylǵan. Jáne bul óte qısyndy, – dep sózin túıindedi Serik Ońalbaıuly.

Shynynda da, eń aldymen memleketti tıimdi basqarý – halyqtyń qalaýy men umtylysynyń arasyndaǵy tepe-teńdiktiń saqtalýyna baılanysty. Sol sebepti eldi mekenderdiń de ózin-ózi basqarý quziretin keńeıtken artyqtyq etpeıdi. Úkimet muny endi túsine bastaǵandaı.

ALMATY