Bul ózi uzaq kútken sapar boldy. Arheologııadaǵy dalalyq maýsym jalpy qar erip, jer kebersigennen bastalyp, kúzdiń qara sýyǵyna deıin jalǵasady. Bıyl indetke baılanysty jospar buzylyp, oıǵa alǵan sharýalardy ýaqytynda oryndaı almadyq. Ekspedısııalardyń bastalýyn uzaq kútip, maýsym aıynyń sońynda bir-aq shyqtyq. Maqsatymyz – Qazaqstan arheologııasy týraly «Beyond Time» derekti fılmder sıklin túsirý.
Túsirý tobynda úsh-aq adambyz, jobanyń avtory ári júrgizýshisi jýrnalıst, prodıýser, «Arsha» medıastýdııasynyń dırektory Zarına Muhamedáli, operator, vıdeoınjener Sergeı Nıjnık jáne men.
Arqanyń sýyq qysynan keıin, onyń ber jaǵynda karantınde úsh aı úıde qamalyp jatyp-jatyp jolǵa shyǵý degen jerden bir qap altyn tapqannan da keremet qýanyshty jaǵdaı boldy.
Sonymen, bul saparymyzdy elimizdiń shyǵys óńirinen bastadyq. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Aqbaýyr taýy týraly 2017 jyly alǵash estigen bolatynmyn. Osy joly kórikti kóne mekendi kózben kórýdiń sáti tústi. Aqbaýyrdyń atyn alǵash estigen jyly prodıýserimiz «Qazaqstannyń kıeli kartasy» jobasy boıynsha «Týǵan elimniń tańbalary/Sımvoly nasheı Rodıny» degen derekti fılmder sıklin túsirdi. Sonda О́skemennen 35 shaqyrym jerde ornalasqan Aqbaýyrǵa soǵyp, tas-jartastaǵy sýretterdi muqııat túsirip qaıtqan. Qatty qyzyǵyp, bir baryp kórsem dep oılap júrgenmin. Al byltyr sol jerde qazba jumystary bastalǵanyn jáne ony tarıh ǵylymdarynyń doktory Zeınolla Samashuly basqaratynyn estigende, tipti qyzyqtym. Ǵalymmen tanysyp, qalaı jumys isteıtinin kórý de arman edi.
Sóıtip, Aqbaýyrǵa da jettik. Taýdyń pishini baýyrǵa uqsaǵannan keıin solaı atap ketken eken. Menińshe, taý uıyqtap jatqan aıdaharǵa uqsaıdy.
«Aqbaýyr» tarıhı-arheologııalyq kesheni – Shyǵys Qazaqstan oblystyq sáýlet-etnografııalyq jáne tabıǵı-landshaftyq mýzeı-qoryǵynyń bólimi. Iаǵnı aýmaǵy qorshalǵan, qorǵalady. Kirý aqyly, eresek adam 400 teńge, stýdentter men zeınetkerler 200 teńge tólep kire alady.
Jalpy, Aqbaýyr úńgir qabyrǵasyndaǵy kóne adamdar qaldyrǵan sýretterimen áıgili. 4-5 jasar balanyń shımaı-shatpaǵy sııaqty kórinetin sýretter josa degen mıneralmen salynǵan. Sýretterdiń jasy shamamen 3000 jyl, ıaǵnı eneolıt dáýirine jatady. Muqııat qarasańyz, belgisiz sýretshi bizge (ıaǵnı, urpaqtaryna, álde basqaǵa? Qudaıyna?) áldeneni aıtqysy, túsindirgisi kelgenin baıqaısyz, qaptaǵan syzyqtar men núkteler neni bildiredi, olar da tylsym!..
О́z basym úsh-aq nárseni tanydym: arba, adam jáne tóbesinde sheńberi bar pıramıda. Qazaqstan aýmaǵynda kezdesetin arbanyń eń kóne sýreti, mine, osy qabyrǵada, meniń kóz aldymda tur. Janyndaǵy, bálkim, alǵashqy arbany jasaǵan ónertapqysh shyǵar?
Al tóbesinde sheńberi bar pıramıdany úńgirden shyǵyp, batysqa qaraǵanda kóremiz. Bul eki taýdyń úlkeni Nazartaý dep atalady. Nazar degen baıdyń jeri bolǵan. Kishisiniń tóbesine kúnde keshkisin baryp Kún uıalaıdy. Bulardy negizi sózben sýrettep jetkizý múmkin emes ǵajaıyp qubylystar kózdiń jaýyn alady. Kún eńkeıgennen kóz baılanǵansha baqylap otyrsańyz, aspan myń qubylady. Erteńinde keshke batys jaqtyń múlde basqa boıaýǵa malynǵanyn kóresiz. Tabıǵattyń eń sheber sýretshi ekenin taǵy moıyndap, qaıran qalasyz. Bálkim, baıyrǵy sýretshi de biz sııaqty sulýlyqqa tamsanyp júrip, kórgenin máńgilikke beınelep qaldyrǵysy kelgen shyǵar? Sonda bul jazýlar óner týyndysy bolǵany ma?
Bul jerdi tolyq, jan-jaqty zerttegen Zeınolla Samashuly men osy qoryq-mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Galına Gennadevna Petenıova. Ǵalymdar bul sýretterdi pıktogrammalyq jazýlar, ıdeogrammalar deıdi. Pıktogrammalyq jazýda ár sýret bir sózdi beıneleıdi. Alaıda qandaı sýret qaı sózdi jasyrǵany áli sheshilgen joq. Ol úshin uqsas jazýlarmen salystyryp kórý kerek. Eń qyzyǵy, mundaı jazýlar basqa jerden áli kezdesken joq.
Kezdesken kúnniń ózinde saqtalýy qıyn sharýa. Bizdiń elde tarıhı jádigerdi bir kórýge kelýshi týrısterdiń, jergilikti turǵyndardyń qurmeti kem ekenin jaqsy bilesizder. Qazirgi jabaıylar kóne sýrettiń ústinen óz aty-jónin jazyp qoıýǵa qumar. Qolmen ustap, ústin basyp syzyp sýretke túskende ónetin jalǵyz nárse – teridegi mıllıon mıkrob sýrette qalyp, joıylýyn tezdetedi. Osy máselege bolashaq týrıster abaı bolǵany durys.
Ágárákı, keler jazda Aqbaýyrǵa barsańyz, sýretterdi qolmen ustamańyzshy. Tasty syzyp, esimińizdi jazbańyzshy. Jaı ǵana sýretke túsirip alyp, ınstagramǵa ne Feısbýkqa salsańyz da, esteligińiz sol áleýmettik jelide saqtalady. Maqsatyńyz sol bolsa eger, árıne...
Kóne jádigerlerden bólek, Aqbaýyrdyń jan-janýar álemi de erekshe. Já, osy jerden tabıǵat sulýlyǵy men tarıh tylsymyna degen tamsanysymyzdy úze turaıyq. Keleside Aqbaýyrdaǵy erte saq kezeńiniń qonysy týraly áńgimeleýge bolady. Bul jerde de bizdi nebir tarıhı tańbalar qarsy alǵan bolatyn...
Nurgúl ESENGELDI,
jýrnalıst