Aýyl sharýashylyǵy salasynda básekege qabiletti bolý baǵytynda ǵalymdarmen birlese zertteý jumystaryn júrgizip, álemdik talaptarǵa saı ónim óndirýge umtylý mańyzdy. Jýyrda agroqurylymdar men ǵalymdar, aýdan, aýyl ákimderi Keles aýdany, Júzimdik aýylyndaǵy «Serik» sharýa qojalyǵynyń egis alqabynda bas qosyp, «Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý jobasyn damytý» boıynsha keńesti.
Oblystyń klımattyq jaǵdaıyn, múmkindigin eskere otyryp qolǵa alynǵan jumys nátıjesinde bıyl 128 aýyl okrýginen 5,2 myń gektar alqapta 1999 sharýa qojalyǵy birinshi, ekinshi jáne úshinshi ónimnen 220 myń tonnaǵa jýyq ónim jınady.
Elimizde 214 myń sharýa qojalyq bolsa, onyń ishinde 71 myń agroqurylym, ıaǵnı 33%-y Túrkistan óńirinde. Olardyń 65%-y usaq sharýa qojalyqtar. Alqaly jıynǵa qatysqan oblys ákimi О́mirzaq Shókeev:
– Bul naǵyz Túrkistan oblysyna arnalǵan joba ekendigin tájirıbe kórsetip otyr. Ár aýdan tabıǵı jaǵdaıǵa baılanysty jumys isteýi tıis. Tıimdi de únemdi jańa tehnologııalardy qoldaný arqyly, ónimdi arttyrý kerek. Tamshylatyp sýarý tehnologııasynyń tıimdiligin túsinip, Túrkistan tóńiregi, Arys óńiri, basqa da aýdandar qoldanyp jatyr. Jalpy jańa tehnologııany 11 myń gektar jerge ulǵaıtý kózdelgen, – dedi.
Al ǵalym, M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ, «Aýyl sharýashylyǵy óndirisin mehanıkalandyrý» ǵylymı-zertteý zerthanasynyń meńgerýshisi Berdııar Qalymbetov salany damytýdyń úsh baǵytyn usyndy. Ártaraptandyrý arqyly josparlaýdy úırenip, usaq sharýashylyqtardy irilendirip, kooperatıvke birigýdiń paıdasy jaıly baıandady.
– Oblysta sharýashylyqtardyń kóbisi shaǵyn. Olardy irilendirý kerek. Jeke-jeke sharýashylyqtar tehnologııany satyp ala almaıdy. Kooperatıvterge birigýdiń negizgi stımýly mashına tehnologııasy stansasyn qurý. Ol – 5-6 traktordan, tehnologııa, servıstik qyzmetterden turady, – dedi B.Qalymbetov.
Keles aýdanyndaǵy «Nurjan» sharýa qojalyǵynda dıqandar ozyq tehnologııany qoldana otyryp turǵyndardy kókónis jáne túrli kóshettermen qamtamasyz etý jumysyn jolǵa qoıǵan. Aýmaǵy 11 gektar jylyjaı aýmaǵynda tamshylatyp sýarý ádisimen qyzanaq, qııar egip, egindi nárlendiredi. О́nim Nur-Sultan, Almaty qalalaryna jáne soltústik oblystarǵa jóneltilýde.
Kókónisten bólek, óńirde mal sharýashylyǵy damyp keledi. Tórt túliktiń kóbeıýine, ónimdi óńdep ótkizýdiń tyń joldaryn tabýǵa óńir jastary den qoıa bastaǵan. Pandemııa kezinde, ásirese, mal saýdasynyń onlaın túri damyp, turǵyndar jańa platformany ıgerýde. Mysaly, Báıdibek aýdanynyń sharýalary úıden shyqpaı-aq, malyn ótkizip, nápaqa taýyp otyr. Jas kásipkerlermen kezdesken oblys ákimi О́mirzaq Shókeev ata kásipti násipke aınaldyrǵan azamattardyń batyl bastamalaryn qoldady.
– Kreatıvti oılap, zaman aǵymyna qaraı batyl qadam basa bilgen óte durys. Kez kelgen kásiptiń qyr-syryn meńgergen adam qatarynan ozady. Mal sharýashylyǵyn damytyp júrgen ózderińizdeı jastardyń baryn estip, arnaıy keldim. Bilgen kisige mal asyraý ári jumys, ári paıda kózi. Karantın kezinde kásiptiń kózin taýyp, elektrondy kommersııaǵa kóshken betburystaryńyz úlgi bolar is, – ákim aýyl jastarymen kezdesý barysynda.
Jańa býyn ókilderi Aqbastaý eldi mekenindegi «Ernur korporasııasy» jeke seriktestiginiń keshendi sharýashylyǵynda bas qosty. Olardyń barlyǵy egin jáne mal sharýashylyǵyn myqtap qolǵa alǵan. О́z tehnıkasy men 4 myń gektarǵa deıin sharýa qojalyqtaryna ıelik etedi. Osy sharýamen túbegeıli aınalysatyndardyń biri – aýyl turǵyny Almaz Altaıuly asyl tuqymdy iri mal sanyn arttyrýdy qolǵa alǵan. Karantındi kedergi kórmegen azamat onlaın tapsyrys berý arqyly taýly Altaıdan kalmaqtyń asyl tuqymdy 121 sıyryn satyp alǵan. Áleýmettik jeliniń kómegimen shetelden tórt túlikti tapsyryspen aldyrǵan azamat osylaısha artyq shyǵynnan arylǵanyn aıtady. Koronavırýs indetine baılanysty mal bazalarynyń jabylǵany da bóget bolmaǵan báıdibektikter el arasynda jıi paıdalanatyn messendjerlerde saýda júretin toptar ashqan. Endi jastar tórt túlikti saýdalaýǵa arnalǵan saıt ashpaq. Ázirge mal satyp alý-satý úshin 7000-ǵa jýyq turǵyn «WhatsApp» pen «Telegram» messendjerleri arqyly «Berekeli Báıdibek» «Báıdibek Mal Bazary» toptaryna tirkelip, paıdalaný tıimdiligin túsingen.
– Karantın kezinde aýyldaǵy jas kásipkerler ortaq top ashyp, saýdany jalǵastyrdyq. О́te yńǵaıly. Ár demalys saıyn halyq malyn jetektep, mal bazaryna aǵylady. Onda oryn úshin qarjy shyǵyndaıdy. Kúni boıy turady, maly ótse ótti, ótpese qaıta jetektep úıine qaıtady. Sondyqtan bárine ortaq máseleni osylaı sheshtik. Alda arnaıy saıt ashyp, Báıdibek aýdanynyń mal sharýashylyǵyn ári qaraı damytýǵa óz úlesimizdi qosamyz, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Abylaı Qaıratuly.
Al Arys qalasyndaǵy Syrdarııa eldi mekeninde «Dostar-M» JShS asyl tuqymdy sıyr sharýashylyǵyn damytýdy myqtap qolǵa alǵan. Kásipker Mamythan «Agrarlyq nesıe korporasııasy» arqyly etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy iri qara maldy ósirý, kóbeıtý maqsatynda 1 mlrd 332 mln teńge kóleminde jeńildetilgen nesıe alǵan. Seriktestik Býrıatııa Respýblıkasynan etti baǵyttaǵy 2050 bas qalmaq tuqymdy múıizdi iri qara malyn ákelýdi josparlaǵan. Áýeli birinshi kezeń boıynsha qolda bar qarajatqa 448 sıyr satyp alsa, aldaǵy ýaqytta kezeń-kezeńimen mal basyn taǵy 1602-ge arttyrmaq. Sóıtip asyl tuqymdy Zeńgi baba tuqymynyń sanyn 6000-ǵa jetkizýdi kózdep otyr. M.Aıdaqaraev aıtqandaı, qalmaq sıyry – iri qaranyń etti tuqymy. Tabıǵattyń qatań klımatyna ábden beıimdelgen. Eti dámdi bolyp keledi. Buqasynyń salmaǵy 800–850 keli, sıyry 350–550 keli, jaqsy kútimdegi 18 aılyq buqashyqtary 450–500 kelige deıin jetedi.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy N.Badyraqovtyń málimetine súıensek, osy jyldyń 9 aıynda óńirde mal basy shamamen 5-7, al et óndirý 2,2 paıyzǵa artqan.
Túrkistan oblysy