16 qarasha – halyqaralyq sambo kúni. Bul orystar oılap tapqan sport túri sanalǵanymen, onda kezinde KSRO-nyń bodanynda bolǵan halyqtardyń ulttyq kúresiniń kóptegen mańyzdy elementteri qamtyldy. Máselen, qazaqtyń qyrqa shalý, jambasqa salý, ishten shalý jáne taǵy basqa ádister sambony kúrdelendirip, baıyta tústi. Sol sebepti de kúrestiń bul túri qandastarymyzdyń oń jambasyna keldi. Sambonyń tásilderin tez-aq meńgergen jerlesterimiz ýaqyt oza úlken arenalarda talaı tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizip, barsha Alash jurtyn qýantty.
Qansha tepirish kórse de, Keńes Odaǵy tusynda da qazaqstandyq samboshylardyń tabysy qomaqty boldy. Áńgimemizdiń álqıssasyn KSRO chempıonatynan bastaıyq. Aıtýly dodanyń tusaýy sonaý 1939 jyly kesildi. Alǵashqy kezderi jerlesterimizdiń joly bolmaǵany ras. Áý basta Máskeý men Lenıngradtyń balýandary bas júldeni ózara bóliske saldy. Olardyń ózgelerden mysy basym boldy. Kóp uzamaı Reseıdiń ózge aımaqtary men Kavkazdyń qyrandary qarqyndaryn kúrt kúsheıtti. Birte-birte úzdikter sanatyna Ýkraına, Belarýs jáne Baltyq jaǵalaýynyń jigitteri qosyldy. Al Qazaqstannyń samboshylaryna Keńes Odaǵy birinshiliginiń júldesi alǵash ret alpysynshy jyldary buıyrdy.
1961 jyly Tbılısıde uıymdastyrylǵan XV KSRO chempıonatynda 66 kg salmaq dárejesinde beldesken Lev Moskalev kúmis medaldy moınyna ildi. Ol Reseıdiń Saratov qalasynda týyp-óskenimen, Almatynyń «Býrevestnık» klýbynyń namysyn qorǵady. Fınalda Moskalev grýzııalyq Tengız Arabýlıden aılasyn asyra almady. Dál sol Saratovtan kelgen sary jigit 1962-1965 jyldar aralyǵynda ótken KSRO chempıonattarynda taǵy eki kúmis jáne bir qola medaldy ıelendi.
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jáne sekseninshi jyldary Aleksandr Pýshınsa esimdi myqty balýan bolǵanyn kózi qaraqty oqyrman jaqsy biledi. Novosibirdiń týmasy úsh ret álem chempıonatyn utyp, eki márte Eýropa birinshiligi men álem kýbogynda top jardy. Mine, sol dańqty balýannyń syńary Qazaqstannyń týy astynda óner kórsetti. 1975-78 jyldar aralyǵynda Vladımır Pýshnısa KSRO birinshiliginde úsh márte úshinshi orynǵa taban tiredi. Sonymen qatar1965 jyly Evgenıı Volgın men 1988 jyly Vladımır Koroev aıtýly jarystarda júldegerler qatarynan kórindi.
О́z qandastarymyz jaıynda aıtar bolsaq, 1977 jyly Qaraǵandyda uıymdastyrylǵan dodada 48 kg salmaqta baq synaǵan Almas Musabekov aqtyq synǵa alqynbaı jetkenimen, sheshýshi tusta estonııalyq Dmıtrıı Samoshýkke jol berip, kúmis medaldy enshiledi. Osylaısha, Jambyl oblysy ókiliniń esimi KSRO chempıonatynda júlde alǵan tuńǵysh qazaq samboshysy retinde tarıhta qaldy. Dál sol Almas 1981 jyly óziniń komandalyq áriptesi Aıtjan Shańǵaraevpen birge qandastarymyzdyń arasynan alǵashqy bolyp Keńes Odaǵynyń chempıony atandy. Bul jarys ta Qaraǵandy da ótken edi. Olardyń biri – 48 kg, ekinshisi 52 kg salmaqtarda kúresti.
Joǵaryda esimderi atalǵan Alashtyń aıtýly qos azamaty KSRO chempıonatynda taǵy birneshe márte jeńis tuǵyryna kóterildi. Áıgili bapker Marat Jaqıtovtyń qol astynda jattyqqan Almas Musabekov KSRO-nyń eki dúrkin chempıony (1981, 1984), eki dúrkin kúmis (1977, 1985) jáne tórt dúrkin qola (1978, 1980, 1987, 1989) júldegeri atandy. Barlyǵy – 8 júlde! Al Temirhan Dosmuhambetovten tálim-tárbıe alǵan Aıtjan Shańǵaraev Odaqtyń basty dodasyn eki ret (1981, 1984) utty.
Aǵaıyndy Baısholaqovtardy bilmeıtin jankúıer joq-aý, sirá! Qaraǵandynyń Jańaarqa aýdanynda týyp-ósken olar sekseninshi jyldary qazaq sportynyń abyroıyn asqaqtatty. Qanat – KSRO chempıonatynyń kúmis (1981) jáne eki dúrkin qola (1980, 1985) júldegeri. Talǵat – bir ret ekinshi oryn (1984) alsa, eki márte úshinshi satyǵa (1985, 1986) taban tiredi. Baǵymyzǵa týǵan Baısholaqovtardy kóptegen sambo sańlaqtaryn tárbıelegen áıgili Marat Jaqıtov pen dańqty Dıqanbaı Bıtkózov syndy maıtalmandar baptady.
Oraldyq Asqar Shaıhıev Keńes Odaǵy birinshiliginde úsh ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Batyr Qýanyshevtiń shákirti 1987 jyly Tashkent pen 1988 jyly Ombyda kúmispen kúptelse, 1989 jyly Almatyda altyn medaldy moınynda jarqyratty. Jańarqalyq Sergeı Volobýevtyń atalmysh jarystyń jeńimpazy (1989) jáne kúmis júldegeri (1991) degen ataǵy bar. Bul balýannyń ulty orys bolǵanymen, eseıe kele Islam dinin qabyldady. Namaz oqyp, sájdege jyǵyldy. Esimin Álı-Sultan dep ózgertti. Sondaı-aq eresekter arasyndaǵy KSRO chempıonatynda Turmys Halelov (1983 jyly – III oryn), Máden Qalıekov (1984 jyly – III oryn), Aıbatyr Mahmutov (1988 jyly – III oryn), Marat Temirbolatov (1988 jyl – III oryn, 1989 jyl – III oryn). Odan bólek, sol kezderi KSRO Halyqtary spartakıadasy men KSRO Kýbogy úzdiksiz ótip turdy. Bul jarystarda da birqatar qazaqtyń samboshylary jasyndaı jarqyrady. Áńgimemiz tym uzaqqa sozylmaý úshin aıtýly básekelerge toqtalýdy jón kórmedik.
Halyqaralyq dodalardaǵy tabysymyz da qomaqty boldy. Keńes Odaǵy dáýirinde qazaq samboshylary arasynan eki álem chempıony shyqty. Olar – Qanat Baısholaqov pen Asqar Shaıhıev. Qanat 1984 jyly Madrıdte ótken dodada daralandy. Jańarqalyq jolbarys fınalda Bolgarııanyń betkeustary Dımıtar Dımıtrovti esh qınalmaı utty. 1987 jyly Asqar Shaıhıevtiń asyǵy alshysynan tústi. AQSh-tyń Nıý-Djersı shatatynda jalaýy jelbiregen jarysta Oraldyń oǵylanyna teń keler eshkim tabylmady. Aqtyq synda ol da Dımıtrovten basym tústi.
О́kinishke qaraı, álem chempıony atanǵan qos qandasymyz da qazir aramyzda joq. Ekeýiniń de ómiri kelte boldy. 2000 jyldyń mamyr aıynda Shaıhıev Asqar óziniń týǵan jeri – Oral qalasynda qandyqol qaraqshynyń qolynan qaza tapty. Asqar nebári 37 jasta edi. 2011 jyldyń 5 aqpanynda Qaraǵandy men Jezqazaǵan tas jolynyń boıynda sambodan álem jáne Eýropa chempıony, KSRO kýbogynyń ıegeri Qanat Baısholaqovty KamAZ qaǵyp ketti. Borandy kúni ataqty balýan mingen jeńil kólik joldyń jıegine shyǵyp ketip, ol ózge júrgizýshilerden kómek suramaq bolady. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan KamAZ-dyń júrgizýshisi Qanatty baıqamaı qalǵan eken. Alashtyń altyn asyqtaı azamaty 50 jasqa qaraǵan shaǵynda jaryq dúnıemen qosh aıtysty.
Qart qurlyqtyń basty dodasynda jeńis tuǵyryna kóterilgen qandastarymyz az emes. 1982 jyly Varnada qos qazaq kúmis aldy. Olar – Qanat Baısholaqov pen Almas Musabekov. 1984 jyly Bılbaoda Aıtjan Shańǵaraev bas júldeni qanjyǵasyna baılasa, 1986 jyly Lenıngradta Almas Musabekov dál sondaı qurmetke bólendi. 1987 jyly aǵaıyndy Baısholaqovtar atoı saldy. Qanat Eýropa chempıony atansa, Talǵat kúmis medaldy moınynda jarqyratty. Mine, Keńes Odaǵy dáýirinde Qazaqstannyń samboshylary osyndaı nátıje kórsetti. Baıyptap qarsańyzdar, júlde alǵandardyń deni qazaqtyń ór minezdi uldary.
– Árıne, bul saladaǵy tabysymyz odan da qomaqty bolý kerek edi. Biraq ol kezdegi saıasat sondaı edi. Qazaqtyń ataqty balýandarynyń taǵdyry boz kilemde taza aıqas ústinde sheshilse, bireýge kiná taǵyp nemiz bar? Máskeýdegi sport basshylarynyń kesirinen talaı myqty samboshymyz tasada qalyp qoıdy. Eger sondaı ádiletsizdik bolmaǵanda qazaqtan shyqqan álem chempıondarynyń sany qazirgiden kóp bolar edi, – dep Qazaqstan sambosynyń akademıgi Kereı Qoıshybek óz ókinishin bildirdi.
Biz búgingi maqalamyzda tek álem, Eýropa jáne KSRO chempıonattaryndaǵy nátıjelerdi ǵana tilge tıek ettik. Odan bólek, basqa mártebesi bıik jarystar úzdiksiz ótip turdy. Ol básekelerde de talaı jigitterimizdiń baq juldyzy jandy. Odan keıin alyp ımperııa ydyrap, Qazaqstan táýelsiz memleket jáne derbes komanda retinde dúbirli dodalarǵa qatysa bastady. Al 1992 jyldan bastap osy kezge deıingi tabysymyz tipten tolaǵaı. Bul jaıynda keıingi bir maqalamyzda keńinen áńgimelep berermiz.