Sýdyń suraýy... (Ileniń jaǵdaıyna júre qaraýǵa bolmaıdy)

Ásirese óndiris pen aýyl sharýa­shylyǵynyń damýynda orasan oryn alatyn tirshilik kózindegi tepe-teńdiktiń buzylýy ekologııalyq qaýippen qatar ekonomıkalyq táýekeldiń de ózegine aınalýy múmkin. Ashyǵyn aıtqanda, biz Ile ózeniniń taǵdyryna qanshalyqty alańdaǵanymyzben, qulyptyń kilti kórshi eldiń qolynda ekeni anyq. О́ıtkeni Ile Jetisýdyń iri ózeniniń biri bolǵanymen, bastaýyn Shyńjańnan alady. Ári sý qorynyń úlken bóligi Qytaı jerinde túzilgendikten, ózenniń negizgi nári de sol jaqta qalyp jatqanyn bilýge tıispiz.

Iаǵnı taý ózenindegi tabıǵı resýrs­tyń 70 paıyzy Shyńjań aýdanynyń aýmaǵyna tıesili bolsa, Qazaqstannyń nesibesine buıyrǵany 30 paıyz ǵana eken. Al Qytaı aýmaǵyndaǵy ózen arnasynyń jalpy uzyndyǵy 2440 sha­qyrymdy qurasa, Jetisýdaǵy jylǵasy 815 shaqyrymnyń aınalasynda. Ar­ǵy betten aqqan sý Ileniń arnasyn túz­genge deıin birneshe saǵaǵa taramdalady eken. Onyń ishinde aǵysy qatty, arnasy tereńi – Tekes ózeni. Quldılaı kele Kúnes ózenine qosylyp, úlken arnada toǵysqan sý kózinen Ile túziledi de, qazaq dalasyna qaraı bet túzeıdi-mys. Bergi bettegi saǵasyna da birneshe sholaq ózender kelip quıady. Onyń ishindegi qýaty mol ózen – Kúrti. Bul – ózenniń jalpy jaǵyrapııalyq sıpattamasy ǵana. Al gıdrologııalyq turǵydan alǵanda Ile ózeniniń qurylymy Azııa qurlyǵyndaǵy tabıǵı tepe-teńdikti ustap turǵan sý aıdyndarynyń sanatyna jatady. Ári sý kóziniń eki memleket aýmaǵyndaǵy flora men faýnanyń qalypty damýyndaǵy mańyzynyń ózi orasan. Iаǵnı ekologııalyq endikte Ileniń ornyn almastyratyn sý qory joq. Tipti ózen ańǵaryndaǵy eldiń tirshilik kózi de osyǵan baılaýly. Bul qos memleket úshin de Ile sýynyń ekonomıkalyq mańyzy zor ekenin bildiredi.

Jalpy, Qazaqstan aýmaǵy úshin Ile óze­niniń ekologııalyq turǵydan da, eko­nomıkalyq qajettilik jaǵynan da ala­tyn orny erekshe. Sol sebepten de biz ózen sýynyń azaıýyna qatysty má­seleni basty orynǵa shyǵarýymyz kerek. Alaıda bizdiń Ileniń taǵdyryna alańdaýshylyǵymyzdy Qytaı tarapy eleń qyla qoıa ma? Másele osynda. Mysaly, elimizdegi sý kózderiniń jaǵ­daıyn zertteýmen aınalysatyn «Kaz­gıprovodhoz» ınstıtýtynyń dereginshe, transshekaralyq ózender máselesin sheshýde Qazaqstannyń upaıy túgel emes eken. Onyń ishinde О́zbekstan, Qytaı jáne Qyrǵyz shekarasy arqyly ótetin ózenderge qatysty naqty bir sheshimge kelý qıyn kórinedi. Bul jaǵdaı jyl saıyn qaıtalanyp, ásirese ońtústiktegi ózen­d­erde sý kóleminiń jetkilikti bolmaýynan týyndaıtyn sharýashylyq da­ýyna ulasady-mys. Saldarynan sý tap­shylyǵyn sezingen otandyq dıqan­dar ónim kólemin azaıtýǵa deıin barady. Demek saıası dıplomatııanyń sol­­qyl­daqtyǵy ekonomıkalyq damýǵa kó­leńke túsirip otyrǵanyn moıyndaýy­myz kerek.

Osy jerde Syrdarııa men Ile ózenine qa­tysty kelisimderdiń oryndalýyna qa­­­zaqstandyqtar ǵana emes, kúlli adam­­zat balasy múddeli bolýy kerek sııaq­ty. О́ıtkeni Aral teńiziniń tartylýy ǵa­lamshar úshin alapat ekologııalyq zar­dap ákelgenin aıtyp jatý artyq. Q­azir de teńizdiń qalpyna kelýi úshin Syr­dyń sýynyń jetkilikti bolýy shart. Al Ile sýynyń jyldan-jylǵa azaıýy Ortalyq Azııanyń injý-marjanyna aınal­ǵan Balqash kóliniń tartylýyna aparyp soǵýy yqtımal. Bul týraly bu­ǵan deıin «Balqash: baq pen sor» atty maqala ja­zyp, jarııalaǵan edik. Kól sýynyń azaıýy men onyń sebep-saldary týraly jasaǵan jýrnalıstik zertteýimiz Par­lament Májilisinde sóz bolyp, Al­maty oblysynan saılanǵan halyq qalaý­lysy Marat Bopazov Úkimetke depý­tattyq saýal joldaǵan edi. Onyń nátıjesi aldaǵy ýaqytta belgili bolatyn shyǵar.

– Balqash kóli negizinen Ile ózeni arqyly keletin sýǵa táýeldi. Naqty aıt­­­­qanda, jyl saıyn Ile arqyly qansha kólemde sý qosylady, Balqashtyń aýma­ǵy da sonshalyqty tolyǵyp turady. Demek kól kóleminiń sońǵy jyldary kúrt qysqarýynyń sebebin Ile ózeniniń bastaýynan bólinetin sýdyń kemýinen izdeý kerek. Ázirge muzdyqtardan erigen sý kólemi sý tapshylyǵynyń aldyn alyp tur, – degen edi sol kezdegi sózinde «Ta­bıǵat» ekologııalyq odaǵynyń basshysy Mels Eleýsizov.

Iаǵnı Ile sýynyń azaıýynan keletin qaýiptiń adamzat úshin zardaby aýyr bolatynyn ekologter aıtýdaıyn aıtyp-aq keledi. Al budan qandaı nátıje bar? Bul saýalǵa jaqynda Senattaǵy Úkimet saǵatyna kelgen Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev tam-tumdap jaýap bergendeı boldy. Transshekaralyq ózender boıynsha Qytaımen kelissózder týraly aıtqan mınıstr eshbir memleketpen sý bólýge qatysty kelisimge barmaıtyn kórshi eldiń Qazaqstan talabyna qulaq asqanyn maqtanyshpen jetkizdi. Iаǵnı Qytaı Halyq Respýblıkasy óziniń sý saıasatyna qatysty ustanymdaryn óz­gertip, bizben transshekaralyq ózen­der­ge oraı kelisimge kelýge múddeli eken.

– Biz kórshi elden kelisimge trans­­shekaralyq ózenderdiń ekojúıe­sin saq­taý máselelerin engizýdi talap ete­miz. Qytaı tarapy buǵan múddeli emes. Tek tabandylyǵymyzdyń arqasyn­da ótken jyly taraptardyń sý resýrstaryna quqyqtaryn keshendi qaraý jáne transshekaralyq sý obektileriniń eko­júıelerin saqtaý boıynsha ekijaq­ty ýaǵ­dalastyqqa qol jetkizdik. Kelis­sóz­der áli de jalǵasýda, – deıdi mınıstr.

Árıne, kelissózder nátıjesiz emes eken. Mysaly, 2013 jyly Qorǵas trans­shekaralyq ózeninde birlesken sý to­raby salynyp, ony eki jaq teńdeı paıdalaný týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıylǵan. Búginde sý torabyn Qa­zaqstan men Qytaı sátti paıdalanýda. Al 2019 jyldyń sońynda Súmbe óze­nindegi birlesken gıdrotehnıkalyq qu­rylysqa qatysty kelisim aıaqtalǵan. Bıyl atalǵan nysandy birlesip paıdalaný týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıylmaqshy. Demek máseleni sheshýdiń qadamdary jasalyp jatyr degen sóz.

Taqyrypqa oralaıyq. Sońǵy jyl­dary ózen sýyn ártúrli maqsatqa paıdalanýda kórshi el qarqyndy údete túsken. Árıne, bul jaǵdaıda sý aıaǵyndaǵy eldiń múddesi eskerilmeıtini belgili. Derek boıynsha qazir Ile sýynyń sýarmaly eginshilikke jumsalatyn shyǵyny jyl saıyn 3,7 sharshy shaqyrymnan 4,5 sharshy shaqyrymǵa deıin bolsa kerek. Al jyl saıyn óndiristik maqsat­qa alynatyn sý mólsheri 200-500 mln shar­shy metrdiń aınalasynda. Sýdyń qal­ǵan bóligi gıdroenergetıkaǵa, ıaǵnı qýat kózin óndirýge jumsalady eken. Biraq qazir Qytaı tarapy da, Qazaqstan jaǵy da Ileden alatyn sý mólsherin arttyryp jibergen. Onyń sebebin ón­diris pen aýyl sharýashylyǵynyń qar­qyndap damýynan izdegen lázim. Mu­nyń zardabyn Qytaıdyń óz ishindegi tabıǵı sý kózderiniń azıýynan da, Qa­zaqstandaǵy Ile sýynyń kólemine tá­ýel­di ózen saǵalarynyń kóleminen de baı­qaýǵa bolatyn sııaqty. Máselen, Qy­taıdaǵy halyq sanynyń ósýi Shyń­jań aımaǵyndaǵy turǵyndar úlesiniń artýyna da ulasyp otyr. Sol sebepti aýmaqtaǵy egistik sharýashylyǵy men ón­diris oryndarynyń kóbeıip, sýǵa degen suranysty ondaǵan esege ósirip jibergen. Bul – Ileden aqqan sýǵa tú­setin artyq salmaq. Halyqaralyq sa­rap­shylar Qytaıdaǵy sý tutynýdyń mól­sherin 555 mlrd tekshe metrge deıin jetkenin aıtyp, bul qajettiliktiń al­daǵy 10 jyl ishinde 818 mlrd tekshe metrge deıin ósetinin boljap otyr.

– Bul jerdegi problemany sheshýge Qazaqstan qansha múddeli bolǵanymen, transshekaralyq ózenderge kelgende Qy­taımen sanasýǵa májbúr. Mysaly, Ileden aǵatyn sýdyń 30 paıyzy ǵana Balqashqa jetedi. Demek sýdyń 70 pa­ıyzy Qytaı aýmaǵynda qalýda. De­rek boıynsha shyǵystaǵy kórshimiz jyl saıyn ortaq ózennen alatyn sý mól­sherin kóbeıtip keledi. Qazir Ile sýyn tutynatyn Shyńjań aımaǵyndaǵy ha­lyq sany 3 mln adamǵa jetken. Bul ólkede aýyl sharýashylyǵy da qar­qyndy damı bastaǵan. Az ýaqyt ishinde sýarmaly egistik kólemi 2 mln gektarǵa deıin kóbeıgen. Bir derekterde osy alqaptyń 1 mln gektary sýarmaly jer ekeni aıtylady. Iаǵnı Qytaıda tabıǵı sý kózin tutyný da qarqyndy. Budan Ileden alynatyn sý mólsheri kóbeıgen sa­ıyn, Qazaqstanǵa keletin sý kólemi kemı be­retinin paıymdaýǵa bolady, – deıdi saıasattanýshy Erlan Saıyrov.

Al qazaqstandyqtar Ileniń sýy aza­ıyp bara jatqanyn arnaıy mamandar­dyń kómeginsiz-aq baqylap, kórip otyr deýge bolady. Onyń naqty dáleli re­tinde Qapshaǵaı sý qoımasynyń aýmaǵy kishireıip kele jatqanyn aıtsaq jet­kilikti bolar. Gıdrologterdiń esebi boıynsha jasandy kóldegi sýdyń jaıy­lýy keıingi 5 jylda kúrt kemip, jaǵa­jaıdan 600 metrge deıin alystaǵan. Jáne kól kemeriniń maýsym saıyn ózgeriske túsýi qorshaǵan orta men sol mańdaǵy balyq sharýashylyǵy úshin máselege aınalyp otyr. Bul jaǵdaı Qapshaǵaıdyń týrıstik ortalyq retinde damýyna da keri áserin tıgizetini anyq. Ásirese balyq sharýashylyǵyndaǵy ónim kólemi tómendeı bastaǵan. Iаǵnı jyl saıyn kólden 1 myń tonnaǵa de­ıin balyq aýlaıtyn sharýashylyq ókil­deri sýdaǵy balyq túriniń kemip bara jatqanyn aıtady. Buryn sý qoımasynda otyzǵa tarta balyq túri bolǵan eken. Qazir keıbir túri joqqa tán. Tabıǵat qorǵaýshylary bul máseleni kólge qol­dan ósirgen balyq tuqymdaryn jiberý arqyly sheship, popýlıasııalyq úrdistiń úzilip qalmaýyn qadaǵalap otyr eken. О́kinishke qaraı, Qytaı asyp kelgen Ile sýynyń mólsheri azaıǵanynan bólek, sý quramyndaǵy mıneraldyq zattarda zııandy qospalardyń artyp otyrǵany da kúrmeýi qıyn másele bolyp otyrǵanyn jasyrmaýymyz kerek sııaqty...

Ekologııa demekshi, Ileniń qa­zaq­stan­­dyq bóligindegi arnasynyń qoqys pen sazǵa tolyp, jaǵalaýdy sý jyryp jat­qany da bizdi alańdatýy tıis. Osynyń kesirinen aǵyndy sýdyń birshamasy aýa jaıylyp, topyraqqa sińip ketýde. Mundaı jaǵdaıdan keıin Ileniń sýy Balqashty qoıyp, Qapshaǵaı sý qoımasyna da tolyq jetpeıtin kórinedi. Buǵan qatysty kezinde elimizdiń sý resýrstaryn basqarý salasynda uzaq jyl jaýapty qyzmet atqarǵan Anatolıı Rıabsev te oryndy másele kóterip júr.

– Elimizdegi ózen arnalaryn tazartý men jaǵalaýdy bekitýdi qolǵa alýymyz kerek. Bul máseleni Qytaı ilgeride sheship alǵan. Qazir ondaǵy kez kelgen ózenniń jaǵalaýy bekitilgen. Olar sý jaıylatyn jaǵalaýdy, tipti sazdaýytty arnalardy da beton­dap tastaǵan. Gıdrotehnıkalyq ju­mys­tardy saýatty júrgizýdi Qytaıdan úı­renýimiz kerek. Qazir basqany qoı­ǵan­da, Balqashqa quıatyn Ile ózeniniń saǵasyn bekitý jumysy baıaý. Alataý muz­dyqtarynan bólingen sý Ilege quıy­lyp aǵady. Ási­rese kóktem-jaz maýsymynda arnadaǵy sý kóbeıip, jaǵany ura­dy. Osy kezde Ile boıynda jasandy kólshikter paıda bolyp, sý qurdymǵa ketedi. Sýdaǵy balyqtar da osyndaı shashyrandy bólikterde qalyp, qyrylyp jatyr, – deıdi sý mamany.

Ras, Ile ózeniniń jaǵasyn bekitý men ar­nany tazalaý jumystaryna Al­maty oblysy basa mańyz berip otyr. 2014 jyldan beri qyrýar qarjy men kúsh jumsalýda. Qazir Balqashqa quıa­tyn Ile, Qaratal ózenderiniń arnasyna turaqty baqylaý jasap otyratyn melıoratıvti jasaqtar jumys isteıdi. Búkil jaýapkershilik «Qaratal MMO» mekemesine júktelgen. Sońǵy 6-7 jyl ishinde Qaratal ózeniniń Balqashqa quıa­tyn saǵasy jańartylyp, 12,5 shaqy­rymdyq jańa arna qazylǵan. Bul kólge qosylatyn sý kólemin arttyryp, buryn sý basyp jatqan 10 myń gektar alqapty jaıylymdyq jer úshin paıdalanýǵa múmkindik beripti. Byltyr oblystyq tabıǵatty qorǵaý is-sharalar jospary sheńberinde bıýdjetten bólingen 398,4 mln teńge maqsatty túrde ıgerilgen.

Aıtpaqshy, osy maqalany ázirleý barysynda biz jetisýlyq tabıǵat qor­ǵaýshylardyń taǵy bir máseleni kó­terip júrgenin bildik. Máselen, oblys­tyq qo­ǵamdyq keńestiń múshesi, «Baı­taq Bolashaq» ekologııa alıansy fılıa­lynyń dırektory, ekolog Qaırat Nur­hanov Balqash kóliniń jaǵasynda óńir­diń ekologııasyna qaýip tóndiretin óndi­ristik joba bastalǵanyn aıtady.

– Ile ózeniniń boıynan «Taý-Ken Samuryq» kompanııasy geo­lo­gııa­lyq barlaý jumystaryn júr­giz­ge­li jat­­qanyn estip, biz óz nara­zy­ly­­ǵy­myz­dy bildirdik. О́ıtkeni jo­ǵa­ry­da atal­­ǵan kompanııa elimizdiń «Asa ma­­ńyz­dy kúzetiletin tabıǵı aımaq­­tar» jaıly zańyn belshesinen ba­­syp otyr. Olar «Qasqyrmys» degen joba aıasynda Balqash kóliniń eki ja­ǵa­­­laýynda da geologııalyq barlaý ju­­­mys­taryn bastady. Bul jumys­ty «Q­a­zaqstan Forteskıý» fırmasy qol­­ǵa alǵan. Qazir Balqashtyń batys jaǵa­­­laýynda da, ońtústik jaǵalaýda da jer qoınaýyn qazý belsendi júrip jatyr. Bizdi alańdatatyny – ońtústik jaǵalaýdaǵy aýmaqtyń memlekettiń qor­­ǵaýyndaǵy aımaq ekeni eskeril­meı otyrǵany. Iаǵnı «Taý-Ken Samuryq» kom­panııasynyń tapsyrysymen bas­talǵan geologııalyq barlaý ju­mys­tary «Ile-Balqash» memlekettik ta­bıǵı rezervatyna qaraıtyn aýmaqta júr­gizilmek. Zań boıynsha ol jer «Mem­leket qaraýyndaǵy asa mańyzdy qor­ǵaýǵa jatatyn jáne kúzetiletin aımaq­tar» sanatyna jatady. Onyń ústine, ol aýmaqta memlekettik orman qory­nyń mańyzdy baǵyty – «Kýrtındik orman sharýashylyǵy» ornalasqan. De­mek «Taý-Ken Samuryq» kompanııa­sy elimizdiń zańyna pysqyrmaǵan. Osy jerde Úkimet jańa ken oryndaryn iz­deýge ruqsat bere otyryp, qorshaǵan or­tany qorǵaý talaptaryn buzyp otyr. Ras, qazir bul jobaǵa Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi toqtaý saldy. Jalpy, bul taqyryp jabylýy kerek. Eger Ile ózeniniń Balqash kóline quıar saǵasyndaǵy ken izdeý ju­mystaryna qaıta jan bitse, óńirdegi tabıǵı kompleksterdiń saqtalýyna qa­ýip tónip, ósimdik ıntrodýksııasy men ań-qustardyń joıylýyna ákeledi. Iаǵnı elimizdiń «Asa mańyzdy kúzetiletin ta­bıǵı aımaqtar týraly» zańyna sáıkes mundaı aımaqtarda jarylys jumys­taryn júrgizýge, zııandy tehnıka men tehnologııalar qoldanýǵa múldem bolmaıdy, – deıdi ekolog Q.Nurhanov.

Almaty oblysy