BUU Damý baǵdarlamasy úshin ulttyq damý basymdyqtary mańyzdy

– Iаkýp Berısh myrza, «Ege­men Qazaqstan» gazetine suhbat berýge kelis­kenińizge alǵys aıtamyz. Sóz basyn uıymnyń qyz­­meti tóńireginde órbit­sek. Qazaq­standaǵy BUU Damý baǵ­dar­­lamasy jumysynyń basym­dyq­tary qandaı?

– Qazaqstandaǵy jumysy­myz­dyń basty baǵyty – ulttyq damý basymdyqtary. Turaqty damý maqsattaryna jáne «esh­kimdi art­ta qaldyrmaý» qaǵıdatyna súıe­­nip, osal toptarǵa, olarǵa daǵ­da­rystyń áserin azaıtýǵa basa nazar aýdaramyz. Múmkindigi shek­teýli adamdar quqyǵyn qor­ǵaýdan bıo­alýandyqty saqtaýǵa deıin­gi máse­lelerdi túrli is-sharalarda kóte­­rip, adamdarǵa jańa múm­kin­dik berýdi maqsat etemiz. Jumy­symyzdyń negizgi ózegi – adam damýy tujyrymdamasy.

Uıymymyz synaqtar ne prob­le­ma­larǵa ǵana emes, múmkin­dikter­ge de nazar aýdarady. Sol arqyly túrli máseleni qarastyryp, kúr­deli túıtkilderdi sheshýge jańa jol tabylady dep senemiz.

Synaqtar men problemalardyń sheshimin keshendi túrde qaraǵan jón. Iаǵnı, jalpy úkimettiń sheshimderi men jalpy qoǵamdyq áreket arqyly. Mem­lekettik organdar men qoǵamdaǵy túrli top­tar arasynda úılestirýdiń bolmaýy­nan jıi másele týyndaıdy. Olardy bir­ge qarastyrý arqyly buryn múmkin bol­maǵan sheshimder shyǵady.

Biz máseleniń «ne» ekenine ǵana emes, ony «qalaı» sheshýge nazar aýdaramyz. Biz úshin «qalaı» suraǵy mańyzdy. Árıne ju­mystyń baǵyttary aıqyn. Biraq BUU Damý baǵdarlamasynyń ózge­she­ligi sol, ony qalaı atqara­ty­nymyz ózekti. Uıym­dy úki­met­tiń senimdi seriktesine aınal­dy­ra­tyn nárse – múddeli toptardy ja­qyndastyrýǵa septesý, resýrs­tardy tartý, ártúrli taraptardy jumyldyrý, birles­ken is-áre­ketterdi ilgeriletý. Osy­laı­sha, máselelerdi ekonomıkamen, bar­lyq basqa da salalarmen baıla­nys­ty­ramyz.

Damý máselelerin jekelegen salalar nemese taqyryptar arqyly emes, naqty turǵyda qaras­tyrǵanda ǵana jetistikke jeteti­nimizdi ańǵardyq. Turaqty da­mý maq­sattarynyń úılestirýshisi re­tinde bul qadam búkil sala boıyn­sha oılanýǵa, olar­dy qol­daýǵa, resýrstardy jumyl­dyrý­ǵa jáne tehnıkalyq kómek kórse­týge múmkindik beredi. Bul trans­formasııalyq jumys is­teýge jol ashady. Biz árdaıym kó­lem­di ne úlken sandarǵa negiz­del­gen nárse emes, ózge­ris ákele­tin áreketterdi izdeı­miz. Keıde bul qarjyǵa emes, is-áre­ketke baı­lanysty. Keıde túrli qatysý­shy­lardy biriktirýdi qajet etetin erik-jiger basty orynǵa shyǵady.

– BUU DB men Qazaqstan Úki­­meti arasyndaǵy yntymaq­tastyqtyń negizgi baǵyttary qandaı? Qandaı jobalar iske asyrylyp otyr?

– Qazaqstan Úkimetimen serik­­testigimiz birqatar negizgi stra­te­gııalyq qujatqa negizdelgen. Onyń ishinde «Qazaqstan-2050» ulttyq strategııasy, 2030 jylǵa deıin turaqty damý salasyndaǵy kún tártibi bar. Sondaı-aq strate­gııalyq qujatymyz – «Eldik baǵ­darlama» da basymdyqqa ıe. Sol arqyly Qazaqstan Úkimetimen, son­daı-aq memlekette ju­mys isteı­tin basqa da ulttyq jáne ha­lyq­aralyq seriktestermen ynty­maq­­tas­tyǵymyzdyń basym baǵyt­tary aıqyn­dalady.

BUU DB 1993 jyly Qazaqstan­daǵy ju­mysyn bastaǵaly el­degi sheshýshi reformalyq pro­ses­terdi qoldap keledi. Atap aıt­qanda, olardyń qatarynda mem­lekettik basqarý reformalary, memlekettik qyzmet, sot jáne polısııa reformalary, múgedekter men genderlik teńdik, klımattyń óz­gerýine tózimdilik, tabıǵı resýrs­tardyń turaqtylyǵy jáne tómen kómirtekti az tutynýǵa baǵyttalǵan áleýmettik saıasat bar.

BUU Damý baǵdarlamasy turaqty damýǵa arnalǵan jeke sektor ınvestısııalaryn qoldaý úshin ınnovasııalyq qarjylandyrý quraldaryn engizedi. Mysaly, kómirtegi bólinýin azaıtý, energııa tıimdiligin arttyrýdy sýbsı­dııalaý, «jasyl» nesıege kepil­dik berý tásilderi bar. BUU DB ha­lyq­aralyq qarjy ınstıtýt­tary qarjylandyratyn baǵdar­lama­lardy iske asyrýǵa qoldaý kórsetý tá­silderin sy­naqtan ótkizdi. Bul eldegi turaqty damýdy qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik jáne jeke resýrstardy biriktiretin ke­shendi qarjylandyrý strategııa­syn júzege asyrý úshin mańyzdy ról atqarady.

BUU Damý baǵdarlamasy qalyp­tasqan aımaqtyq jáne jahandyq jelileri men saraptamalyq áleýeti arqyly Qazaqstannyń óńir­lik jáne halyqaralyq bas­tama­laryna qoldaý kórsetedi. Olardyń qatarynda Almatyda Halyq­aralyq apattar qaýpin azaıtý ortalyǵyn qurý, EKSPO-2017 kór­mesindegi BUU pavı­lo­nyn qoldaý, Jahandyq turaq­ty damý kún tártibindegi Qazaq­stan­nyń ró­lin ilgeriletý maqsa­tynda halyq­­aralyq jáne aımaq­tyq deń­geı­de taqyryptyq is-shara­lar uıym­das­tyrý, Astana memle­kettik qyzmet habyn qoldaý, zorlyq-zombylyq sıpatyndaǵy ekstremızmniń al­dyn alý boıynsha jetekshi aı­maqtyq bastamalar qamtylǵan.

Sondaı-aq 2011 jyldan bas­tap BUU DB «Damýǵa resmı kó­mek» ulttyq júıesiniń negizin qa­laý­­ǵa saraptamalyq qoldaý kórse­­tip keledi. Aýǵanstandy, son­­daı-aq Ortalyq Azııa jáne Af­rı­ka elderin qoldaý boıynsha bir­les­ken naqty bastamalary bar. Olardy Syrtqy ister mınıstrligi jáne basqa da donorlar qoldap otyr. Munyń bári Qazaqstannyń Almatydaǵy BUU Turaqty damý maqsattary ortalyǵyn iske qosýǵa qoldaý kórsetýge jaqsy negiz bolmaq.

Qazaqstannyń ulttyq ba­sym­dyqtaryn júzege asyrýyna qoldaý kórsetýdi jalǵastyra bere­miz. Olar myna salalardy qamtıdy: ekonomıkalyq ósýdiń jáne joǵary ónimdiliktiń jańa modelin izdeý; bıznes ortany damytý jáne sektorlar boıynsha jańa tehnologııalardy ilgeriletý; negizgi memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar men bıýdjetterdiń ınstıtýsıonaldyq tıimdiligin arttyrý; quqyq qorǵaý jáne sot júıelerin jańǵyrtý; bilim berý men densaýlyq saqtaýdyń sapasyn arttyrý; aımaqtyq, ásirese shalǵaı aýdandarda ekonomıkalyq damýdy qoldaý.

Qazaqstan Úkimetimen buryn­nan kele jatqan áriptestigimiz ben yntymaqtastyǵymyzdyń, buǵan deıingi tabysty bastama­la­rymyzdyń negizinde 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan jańa baǵdarlama ázirledik.

2021-2025 jyldarǵa arnalǵan jańa «Eldik baǵdarlama» ulttyq basymdyqtardy qamtyp, ekonomı­kany ártaraptandyrý, memle­kettik ınstıtýttardy jańǵyrtý, teń­siz­dikti azaıtý jáne tabıǵı resýrs­tardy turaqty basqarý arqyly Úkimettiń damý jolyn ornyqtyrý jumystaryna arnalǵan.

– BUU Damý baǵdarlamasy Qazaqstan Úkimetine COVID-19 pandemııasyna baılanysty qandaı qoldaý kórsetti?

– COVID-19 pandemııasy den­saýlyq salasyna buryn-sońdy bolmaǵan dárejede áser etti. Sondaı-aq áıelder, múgedekter, ju­myssyzdar jáne ózin ózi jumys­pen qamtıtyndar sekildi osal toptar arasyndaǵy burynnan bar teń­sizdikti kúsheıte tústi. El eko­nomıkasy men halqy úshin aýyr zardap ákeldi. Onyń ekono­mıkalyq quldyraýǵa ákelip soq­tyratyn qaýpi áli de joǵary.

Osal toptarǵa daǵdarystyń keri áserin azaıtyp, qysqa jáne uzaqmerzimdi kezeńde onymen kúresý áleýetin arttyrý úshin BUU DB tarapy usynys ázirledi. Onda sheshim qabyldaýshylarǵa qal­pyna keltirýdi ǵana emes, 2030 jylǵa deıin turaqty damý salasyndaǵy kún tártibi boıynsha is-áreketti jedeldetetin joldardy tańdaýda kómek berý tásili usynylǵan. «BuildForwardBetter» («Bolashaqty budan da jaqsy etip qalpyna keltir») dep atalatyn ǵalamdyq bastamanyń aıasynda Qazaqstanda birneshe jobany júzege asyrdyq.

Birinshiden, 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý strategııalyq jos­paryn qaıta qarastyrý kezinde onyń Turaqty damý maqsattaryna sáıkestigin qamtamasyz etip, taldaý men saraptamalyq qoldaý kórsettik. Ekinshiden, eldegi daǵ­dar­ystan keıingi qalpyna kelti­rý sharalaryn jetildirý úshin osal toptaǵylarǵa COVID-19 pande­mııasynyń áleýmettik-ekono­mıkalyq áserin saraptap, baǵa­ladyq. Paıymdaýymyzsha, zert­teý nátıjeleri Úkimetke atqa­ryp jatqan is-sharalar tıimdi­ligin arttyrýǵa kómektesedi. Úshi­n­shi­den, daǵdarystan kóbirek japa shek­ken osal toptaǵy jastardy ju­myspen qamtýǵa jol ashý úshin úsh aılyq aqysy tólenetin taǵy­lymdama baǵdarlamasyn engiz­dik. Sonyń aıasynda ártúrli daǵdylardy qalyptastyratyn trenıngter jáne mentorlyq kezdesý ótkizdik. Baǵdarlamaǵa Nur-Sultan, Almaty qalalarynan jáne Qaraǵandy oblysynan qatysqan osal toptaǵy 150 jas ony tabysty aıaqtady. Tórtinshiden, Úkimettiń qa­shyq­tan qyzmet túrlerin usyný áleýe­tin kúsheıtý úshin memle­kettik qyzmetkerlerdiń sıfr­ly jáne basqa da mańyzdy daǵ­dy­lar­yn arttyrý boıynsha bir­qatar trenıng bastadyq. 2020 jyl­­dyń maýsymynan tamyz aıy­na deıin ártúrli memlekettik organ­­dardyń 1000 mamany men orta deń­geıdegi menedjeri, onyń ishin­de 400-ge jýyq múmkindigi shek­­teýli mem­lekettik qyzmetkeri dáris aldy.

Sonymen birge Nur-Sultan qalasy Fızıopýlmonologııa orta­lyǵyna ınfeksııalyq qaldyq­tardy óńdeıtin qondyrǵylar (avtoklav) men olardy qaýipsiz jınaýǵa arnalǵan konteınerler jetkizdik. Oǵan qosa medısınalyq qaldyqtarmen aınalysýǵa qa­tysty qaýipsiz prosedýralar bo­ıynsha emhananyń 122 negizgi qyzmetkerine trenıng ótkizdik. Úki­mettiń ótinishi boıynsha halyq­ty qoldaý maqsatynda jedel járdem kólikterin jetkizemiz.

Sońǵy aıta ketetin másele, taza jáne jańartylatyn energııa, ekonomıkanyń dekarbonızasııalanýyn jedeldetý jáne eldiń tabıǵı baılyǵyn qorǵaý salasy boıynsha Qazaqstandy qalpyna keltirý jolynda turaqty jáne kómirtekti-beıtarap qaǵıdattardy ıntegrasııalaýdy basty nazarda ustaımyz.

– Siz Qazaqstannyń COVID-19 pandemııasymen kúre­sý áreketterin qalaı baǵa­laı­syz?

– COVID-19 pandemııasy shynymen onyń jahandyq ekenin jáne onyń kez kelgen naqty el aýqymynan shyǵatynyn kórsetti. Bul jahandyq yntymaqtastyqty da, ulttyq deńgeıdegi júıeli kúsh-jigerdi de qajet etedi. Árıne esh­kimge ońaı bolǵan joq. Qazirgi qa­byl­danyp jatqan sharalardyń nátıjesi tek aldaǵy ýaqytta kóri­nedi. Qazaqstan halyqtyń áleý­met­tik osal toptaryna qolushyn so­zyp, álsiz jaqtaryn ýaqtyly anyq­­tap, tıisti jolmen sheshe aldy.

Qysqasha aıtqanda, damý deń­geı­lerine qaramastan COVID-19 pandemııasyna eshkimniń aıtar­lyq­taı daıyndyǵy bolǵan joq. Den­saýlyq salasynyń daǵdary­syn ǵana emes, áleýmettik-ekono­­mı­kalyq kúızelisti da bastan ót­ker­dik. Mundaı kúrdeli jaǵ­daıda pandemııa zardaptaryn úkimet jáne jalpy qoǵam birlesip qana sheshedi.

Árıne COVID-19 pandemııasynan zardap shekken kez kelgen eldegideı, sheshimi tabylýy tıis kemshilikter men qatelikterdi baıqadyq. Degenmen, muny el basshylyǵy naqty ári ashyq mo­ıyndap, daǵdarysqa qarsy júıeler men ınstıtýttar qurýmen qatar, pandemııaǵa qatysty máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan is-sharalar qabyldady. Túıindeı kelgende, pandemııanyń elge jáne adamdarǵa tıgizgen kúrdeli qıynshylyqtary jáne aýyr saldaryna qaramastan, Qazaqstannyń olardy sheshýge arnalǵan quraldardy, júıelerdi, ıns­tıtýttar men saıasatty birik­tirip, durys jolda kele jatqanyn ań­ǵarý qıyn emes. BUU DB Qazaq­stan Úkimetine árdaıym qoldaý kórsetedi.

– Sıfrlandyrý qazirgi ýa­qytta kún tártibinde tur. Úkimet tip­ti «Sıfrly Qazaqstan» atty baǵdarlamasyn qabyl­da­dy. BUU DB osy baǵdarla­ma­nyń oryndalýyn qalaı baǵa­laı­dy jáne osy baǵytta Qazaq­­stanǵa qandaı qoldaý kórse­­tedi?

– Sıfrlandyrýdyń qazirgi tańda asa mańyzdy oryn ala­tyn­dyǵy zańdy. Bul kez kelgen máseleni sheshýdiń jaýabyn sıfr­landyrý arqyly sheshiletinin dáleldedi. Biraq munda da keı túıtkilder bar. Sondyqtan Úki­met­tiń sıfrlandyrý boıynsha jos­paryn «Sıfrly Qazaqstan» stra­tegııasy arqyly qalaı durys júrgizý kerektigi týraly belsendi túrde pikir almasamyz. Onyń qandaı da bir jańa daǵdylarǵa qol­jetimdiligin, osyndaı baǵyttarda teńsizdik týdyrmaý joldaryn qarastyramyz. Sıfrlandyrýdy adam­dardyń, ásirese shalǵaı aýdan­dardaǵy osal toptaǵy tur­ǵyn­­dar­dyń damýy men jańa daǵ­dylardy qalyptastyrýynyń, bıznesti ór­ken­detýdiń jańa múmkindigi re­tinde kóremiz.

Memlekettik basqarý tur­ǵy­synan sıfrlandyrý memlekettik mekemelerdi qaıta konfıgýrasııa­laý jáne turaqtylyǵyn kúsheıtý jolyn usynady. Sebebi beıimdilik pen ıkemdilik daǵdarysqa jedel jaýap berý kezinde óte mańyzdy qasıet ekenin koronavırýs indeti kórsetti. Biraq bul osymen ǵa­na shektelmeıdi. Memlekettik qyz­met kórsetýdi sıfrlandyrý ar­qyly kúsheıtýge múmkindik bar. Iаǵnı, halyqtyń eń osal toptaryn qamtýda jańa tásilder mol. Bıznes qaýymdastyqtar úshin, ásirese mıkro, shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri úshin sıfrlandyrý múmkindikter men tutynýshylardy tartýdyń múldem tyń jáne jańa ádisterin ashyp bereri sózsiz.

«Sıfrly Qazaqstan» – keremet irgetas, qajetti birtutas tásil ekeni sózsiz. Biraq strategııadan iske asyrý fazasyna kóshý kerek. Bul kezeń bizge jáne Úkimet arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń birqatar múmkindigin ashyp beredi. Qazirgi ýaqytta BUU DB Úkimetpen áleýmettik qyzmet, bilim salasy, sıfrlandyrýdyń daǵdylardy qalyptastyrýdaǵy múmkindikteri týraly turaqty kelissózder júrgizip keledi.

Sıfrlandyrý ınvestısııa quıýdy talap etedi. О́zimizdiń birqatar (qarjylyq jáne tehnı­kalyq) resýrsymyzdy jumyl­dyra aldyq jáne Úkimetpen basqa da damý seriktesterimen únemi dıalog jasaı otyryp, nátıjesinde úlkenirek ınvestısııalar tarta alamyz dep úmittenemiz.

– Kóp málimetke qanyq boldyq. Sońǵy suraq. Qazaq­standaǵy taǵy qandaı problemalar BUU DB nazaryna laıyq bolar edi?

– «Jasyl ekonomıkany» Qa­zaq­stanmen jumystaǵy basym baǵyttardyń biri retinde qaras­tyramyz. Bul jóninde Úki­metpen tyǵyz jumys jasaı­tyn­dyǵymyzdy atap ótkim keledi. «Jasyl ekonomıka» – ekonomıkany da, qorshaǵan ortany da qamtıdy. Osylaısha jumys oryndaryn quryp, bızneske, osal toptarǵa, shaǵyn kásiporyndarǵa jańa múmkindik ashylady. Sondaı-aq elge jańa ınvestısııa­lardy tartýǵa jaǵdaı jasaıdy. Sondyqtan osy baǵyttarǵa basym nazar aýdaryp otyrmyz.

«Jasyl ekonomıka» – qor­sha­ǵan ortany qorǵaý máselelerin eldiń ekonomıkasyna ınvestı­sııalaý men onyń turaqty eko­no­mıkalyq damýyna yqpal etetin múmkindikke aınaldyrý tásili. Osylardyń mańyzdylyǵyn esker­sek, jasyl ekonomıka – bir-eki salalyq mınıstrliktiń ǵana emes, búkil Úkimettiń nazaryn aýdaratyn másele. О́ıtkeni eko­nomıkalyq ártaraptandyrýdy yntalandyrady, jańa ınvestısııalardy tartady, jumys oryndaryn quryp, jańa kásiporyndar ashady. Bul baǵyt Qazaqstannyń ósýin qoldaý jáne turaqty ósý úshin durys múmkindik ekeni daýsyz.

Árıne Qazaqstannyń terrıtorııasy aýqymdy. Eń alys eldi me­kenderge birdeı nazar aýdarý ońaı emes. Aýqymdy terrı­torııaǵa qatysty naqty syn-tegeý­rinderdi eskere otyryp, jergi­likti damýǵa keshendi túrde qaraý búkil salada mańyzdy. Bul aýyl sharýashylyǵynda, kásip­oryndarda, otbasylarǵa, erler nemese áıelderge jańa múmkindik beretin mańyzdy element. О́ıtkeni shalǵaı aýdandar turǵyndary jalpy daǵdarystar kezinde oǵan qarsy turýy qıyn.

Jergilikti damý – BUU Damý baǵdarlamasy nazaryndaǵy asa mańyzdy sala. Osy máselelerdi sheshýde Úkimetpen ǵana jumys isteý jetkiliksiz. Sondyqtan naqty qajettilikterge kómektesý úshin jergilikti ákimdiktermen tikeleı jumys isteýge nazar aýdaryp otyrmyz.

Bizdiń oıymyzsha, «jasyl ekonomıkany» jandandyrý men jergilikti jerdi damytý arqyly áleýmettik osal toptarǵa qoldaýdy arttyrýǵa múmkindik mol. Bul qadam olarǵa áleýmettik kómekpen ǵana emes, múmkindik jasaý arqyly járdemdesedi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»