Qaı qoǵamda, qandaı jaǵdaıda ómir súrse de dananyń aty ólmeıdi. Keler býyn urpaqtyń sanasyna máńgi óshpesteı iz qaldyryp, danalyq qaǵıdalary qattalyp, shottalyp, al ilimi bir shoǵyr adamdardyń, keıde tutas memlekettiń ne memleketterdiń ómir súrý ustynyna aınalatyny bar. Ondaı mysaldar óte kóp bolmasa da, álem tarıhynda barshylyq. Mysaly, Býdda, Konfýsıı, Lao Szy syndy tulǵalar Úndistan, Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Vetnam t.b Shyǵys Azııa elderinde paıǵambarlyq dárejege kóterilip, ilimderi dinge aınalǵan jaǵdaıdy biz naqty aıta alamyz. Sonyń ishinde álemdik deńgeıdegi ǵulama Konfýsııdiń (b.z.b 551 jyly ómirge kelgen), ıaǵnı Kuń ustazdyń ilimine toqtalǵymyz keledi.
Ol negizinen jetilgen adamdy dáriptedi. Jetilgen adam men saıaz adamdy bir-birine qarama-qarsy qoıa otyryp, ekeýiniń arasyndaǵy jer men kókteı aıyrmashylyqty uǵyndyrmaq boldy. Jetilgen adamnyń tujyrymdamasyn jasady. Adamgershilikti nasıhattady. Adamnyń júrip ótýi tıis «Uly jolyn» nusqady. Daony (joldy) rýhanı jol deńgeıinde túsindirdi. Bizdiń maqsat Konfýsıı daosy men Lao Szy negizin qalaǵan daosızmniń arasyn ashyp kórsetý. Eki ǵulamanyń ıdeıalarynyń bir-birinen múldem alshaq jatqanyn dáleldeý. Sondaı-aq Konfýsıı iliminiń ereksheligine nazar aýdartý.
Qytaıda Konfýsıı ilimi kúni búginge deıin ómir súredi. Qytaı mádenıet tarıhyna ózindik úles qosqan alpaýyt ımperııalardyń qatarynda bolǵan. Búgingi Jýńgo memleketi (QHR) sol ımperııanyń zańdy murageri. Áli kúnge deıin ózderin «Aspanasty elimiz» dep dáripteıdi. Árıne qazirgi jahandaný dáýiriniń jańashyl ıdeıalary Qytaıdy da aınalyp óte qoıǵan joq. Odan qalsa, 1960-1970 jyldardaǵy «Mádenıet tóńkerisiniń» ózi de ejelgi qundylyqtardy qasterleýge birshama keri áserin tıgizgeni sózsiz. Jýńgoda da sosıalıstik qoǵamdy nasıhattaǵan jańashyldar eskiliktiń sarqynshaǵymen kúreskeni tarıhtan málim. Biraq uzasa bir ǵasyr tóńiregindegi saıası mashaqattar sonaý eki myńjyldyqtyń aldynda ómir súrip, sodan beri Qytaı halqynyń júreginde ómir súrip kele jatqan Quń ustazdy julyp alǵan joq. Onyń sebebin árkim ártúrli túsindiredi. Biraq bizge keregi – ol ómirdi, adamdy, qoǵamdy qalaı túsindi, ómir súrýdiń formýlasyn qalaı jasady degen másele.
Qytaıda qaıyrymdy ári meıirimdi adamdardy aspan jarylqaıdy, al zulymdar men qatygezder aspannyń jazasyna ushyraıdy degen túsinik osy kúnge deıin saqtalǵan. Bul olardyń aspandy qudaı retinde túsinýimen tyǵyz baılanysty. Qytaılyqtardyń mıfologııasynda Shandı «Uly qudaı» beınesinde kórinedi. Ári adam, ári «qudaı» Shandı óz halqynyń joǵyn joqtap, barynsha qamqorlyq jasaıtyn qamqorshy jáne ata-tekteriniń negizin qalaýshy. Biraq ýaqyt kele (Chjoý dınastııasynyń tusynda b.z.b. HI ǵasyr) Shandı qudaıǵa jalbarynýdyń ornyn aspan erkine baǵyný basty da, qytaılyqtardyń ómirinde Aspannyń róli joǵarylady. Qytaıda halyq Aspan erkiniń jarshysy dep jarııalanyp, óliler rýhyna emes, halyqtyń jaǵdaıyna erekshe mán berilgeni málim. Sondyqtan da Konfýsıı sekildi danany osy mádenıettiń jemisi dep uǵý qajet. Onyń iliminde o dúnıeniń kezdespeıtinin, rýhtar áleminiń az aıtylatynyn osy jerden izdeý kerek. О́z kezeginde Konfýsıı úshin basty nárse jol (dao) uǵymy bolyp tabylady. Ol úshin «dao» – shyndyq jáne ádildik joly. «Dao» – jeke adamnyń ǵana emes, búkil halyq ómiriniń shyndyǵy. Shyndyq jolynan adamdy da, halyqty da kúshpen, zorlyqpen taıdyrýǵa bolmaıdy, ol adamnyń rýhanı baılyǵymen, adamdardyń birin-biri túsinise bilý qasıetterimen sabaqtasady.
Konfýsııdiń paıymdaýynsha, «shyndyq joly» óz bastaýyn adam tabıǵatynan alyp, adamdar arasyndaǵy qalyptasqan shynaıy qasıetterdiń nátıjesinde odan ári tolysa túsedi. «Shyndyq joly» ıdeıasy – adam men kóktiń arasyndaǵy kózge shalynbaıtyn, biraq eshýaqytta da úzilmeıtin ózara baılanystardyń bar ekendigin aıqyndaıdy. Ol bylaı dedi: «Adamdy ulylyqqa jetkizetin dao (jol) emes, kerisinshe, daony (joldy) uly qylatyn adam».
Al endi daosızm (dao – jol) iliminiń negizin salýshy Lao Szy (b.z.b. VI ǵ.) ekeni belgili. Ol adamzatty tabıǵatpen birlikke shaqyrǵan. Lao Szynyń tujyrymdaýynsha, halyq daony negizge alýy qajet. О́z oı-pikirlerin bylaısha tujyrymdaıdy: «Adamzat Jerge, Jer Aspanǵa táýeldi, Aspan daony, al óz kezeginde dao tabıǵılyqty qajet etedi». Dao iliminde jeke adamnyń adamgershilik turǵydan jetilýi – ózin qorshaǵan ortamen úılesimdiligimen baılanysta qarastyrylady. Dao – ómirdiń qaınar kózi, belsendiliktiń úlgisi. «Dao» – zattardyń ómir súrý zańy «sımen» birigip, álemniń túpnegizin quraıdy. Álemde barlyǵy qozǵalysta bolady, olar únemi ózgerip otyrady, tipti osy ózgeristerdiń nátıjesinde zattar men qubylystar ózderiniń qarama-qarsylyǵyna aınalyp otyrady. Aıtalyq sýyq jylıdy, suıyq qatady, jaqsylyq jamandyqqa aınalady. Túptiń túbinde ádilet jeńedi, álsizder kúshine minedi, – deıdi Lao Szy.
Mine, Konfýsııdiń dao uǵymy men Lao Szynyń daosynyń arasyndaǵy aıyrma. Alǵashqysy adamgershilik pen ádilettiń, shyndyqtyń saltanat qurýy úshin adam boıyndaǵy qasıetterge ıek artsa, sońǵysy jaratylystyń qozǵalys zańdylyǵyn basshylyqqa alady. Alǵashqysynda ıdealıstik kózqaras basym, sońǵysynda materıalıstik nyshan bar. Árıne Lao Szynyń fılosofııasy Konfýsııdikimen salystyrǵanda anaǵurlym kúrdeli. О́ıtkeni ol tek qana adam ómiriniń úılesimdiligine emes, tabıǵattyń da tepe-teńdigine baǵyttalǵan ilim. Al Konfýsııdaǵy ortalyq tulǵa – Adam.
Konfýsıı úshin el basqarýdyń basty maqsaty – halyqtyń múddesin qorǵaý. Onyń qaǵıdalaryn eskergen izbasarlary memlekettiń úsh negizgi elementin kórsetti: birinshisi – halyq, ekinshisi – Qudaı, úshinshisi – ámirshi-patsha. Konfýsıı óziniń ómirlik qaǵıdalaryn qaǵaz betine túsirgen joq, biraq onyń aıtqan oı tujyrymdaryn shákirtteri jazba túrinde «Suhbattar men pikirler» degen eńbekte jan-jaqty baıandaıdy. Kitaptaǵy árbir qaǵıda, oı tolǵaýlar «Ustaz bylaı degen eken» dep bastalady. Bul baǵa jetpes qundy eńbek uly dananyń iliminen tolyq maǵlumat beretin jalǵyz jazbasha derek. О́zi ómir súrgen ortany ótkir synǵa alyp, bolashaqtan úlken úmit kútken Konfýsıı eki zamandy ózara salystyra otyryp «Jetilgen adamnyń» (szıýnszy) ıdealyn jasady. Jan-jaqty tolysqan, adamgershilik qasıetteri mol «Jetilgen adamnyń» boıynda negizinen eki qasıet bolýy qajet, olar: adamgershilik pen paryz sezimi. Ol bylaı deıdi: Naǵyz «szıýnszy» bolý úshin tek qana adamgershilik qasıet jetkiliksiz. Ol úshin taǵy da basty qasıet – paryz sezimi kerek. Konfýsıı «Jetilgen adam», ıaǵnı «Qaıyrymdy erdiń» beınesin jasap, ony «qasıetsiz erlerge» (sıaojen) qarama-qarsy qoıdy. «Qaıyrymdy er» óz paryzdaryn tereń túsine biledi, qoǵamdyq zańdardy buljytpaı oryndaıdy, al «qasıetsiz er» bolsa tek óz qara basynyń quly ǵana, bas paıdasyn oılaýdan aspaıdy. Alǵashqysy óz-ózine talaptar qoıa bilse, ekinshisi basqalardan talap etýdi ǵana biledi. «Qaıyrymdy er» úsh nárseden qorqady, olar: kıeli Aspan, uly adamdar men danalardyń aıtqan sózderi, al «qasıetsiz er» kókten de seskenbeıdi, ulylardy jek kóredi, dana adamdardyń sózin eskerýsiz qaldyrady.
Konfýsıı iliminiń qundylyǵy – onyń zertteýindegi basty nysan – Adam bolǵandyǵynda. Ol fılosof bola tura, oıdyń bolmysqa qatysy týraly nemese sananyń materııaǵa qatysy týraly jazyp bas qatyrǵan joq. Atomdar men molekýlalardy áńgime etpedi. Ol adam, onyń adamgershilik qasıeti, adamgershiligi kúshti adamdardyń qoǵamdaǵy yqpaly jaıly oılandy. Bul týraly oı-pikirlerimen shákirtterimen bólisti. Adamnyń jer betindegi laıyqty turmys tirshiligi onyń danalyǵymen, parasattylyǵymen, bilimdiligimen tyǵyz baılanysta bolatyndyǵyn paıymdady. Áıtse de ol bilimdi birinshi orynǵa qoıǵan joq. Birinshi orynǵa adamgershilikti shyǵarǵan ǵulama jan-jaqty jetilgen tulǵa bolý úshin bir ǵana adamgershiliktiń azdyq etetinin dáleldep berdi. Árıne onyń jetilgen adam konsepsııasyn ǵana jasamaǵany belgili. Ol adamdar arasyndaǵy ádiletti qarym-qatynasty, qoǵamnyń turaqtylyǵyn, úılesimdiligin jaqtady. Bul oraıda árkimdi óz ornyn bilýge shaqyrdy. Saıyp kelgende konfýsıılik degenimiz – ádepter men erejeler týraly ilim deýge keledi. Ol máńgilik máselelerdi kótergen ilim. Adam, onyń jer betindegi orny, qoǵamdaǵy orny, adamgershilik qaǵıdattary, úılesimdi ómir keshý – bul barlyq qoǵamda da mańyzdy bolǵan máseleler. Sondyqtan Konfýsıı ilimi ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasa bermek.