Ekinshi myńjyldyq bastalǵan tusta qazaq kórkem sóz óneriniń asyl arnalary jaıly maqalalar jıi jaryq kórdi. Avtorlardyń qaı-qaısysy da oqýshysyn ósiretin, izdenýshige jol silteıtin keremet tanymdyq dúnıeler jarııalaıtyn. Solardyń biri – jazýshy, ádebıettanýshy Aıgúl Kemelbaeva edi. Jazýshynyń kórkem shyǵarmalaryn emes, eń alǵash «Jáleleddın Rýmı. Májnún júrek» zertteýin oqyǵan ekem. Láıli-Májnúndi qarapaıym ǵashyqtyq tragedııalardyń qatarynda qabyldap júrgen basymyz keremet bir jańa álemge top ete túskendeı boldyq.
Sol zertteýinde qalamger «Rýmı Láıli-Májnúndi jer betindegi ómirden qudiretti tuspalǵa shendestirip, ushpaqqa shyǵardy. «Júrektiń ámiri», «Júrektiń buıryǵy» konsepsııasyn Nızamı, Rýmı, Hafız, Kemal Hýdjandı men Jámı engizdi. Rýmı adam tulǵasyn qudaıshyl jaratylystyń shyńyraý bıigine kóterdi», dep jazdy. Keıin de jazýshynyń shyǵys ádebıetine tán erekshelikter, syr-sıpattar keńinen qamtylǵan maqalalaryn birneshe qaıtara zerdelep oqydyq. «Tobylǵysaı», «Munara» kitaptary arqyly kórkemdik álemine saıahat jasadyq. Áıtse de osy kitaptardy oqý barysynda qalamgerdi basqalardan erekshelep turatyn nárse – oqý-toqýdyń kóptigi, sheberlikti shyńdaý maqsatyndaǵy izdenister emes ekendigine kóz jetkizgendeı boldyq.
Árıne, qalamger týraly sóz qozǵaǵan kezde biz «Qońyrqazdan» aınalyp óte almaımyz. Bul áńgimeniń magııalyq qasıeti bar. Janyńnyń áldebir túkpirinen qońyrqazǵa aınalyp, ushyp ketkisi keletin bir jaratylysty oıatyp alǵan sııaqty kúı keshesiń. Bul áńgime adam janynyń tazalyqqa, beıkúnálikke sheksiz ǵashyqtyǵyna qoıylǵan eskertkish sııaqty. Magııany da tegin aıtyp otyrǵan joqpyz. Qalamgerdiń ózi áńgimeni orystyń kórnekti jazýshysy Andreı Bıtov «magııalyq realızm» dep baǵalaǵanyn suhbattarynda jetkizipti.
Jalpy, «Qońyrqaz» óte kóp taldanbasa da, qazaqtyń myqty qalamgerleriniń aýzyna aýyq-aýyq ilikken shyǵarma. Sol sebepti jazýshynyń aty atalǵanda eske birden «Qońyrqaz» túsedi. Ideıasy Gans Hrıstıan Andersennen alynǵan shyǵarma ne týraly?
Bir demmen oqylatyn áńgimedegi eń ǵajap sát – qyzdyń qusqa aınalyp ushyp ketýi. Eń aldymen áldebir jigitke aldanyp qalǵan jas qyzdyń aýyldaǵy qoıshy aǵasyna hat jazǵany baıandalady. Eger olar boıjetkendi ózekke tepse, ary qaraıǵy taǵdyry beımálim...
Qoıshynyń qaryndasyn qabyldaǵany, boıjetkenniń qustyń jumyrtqasyna jeriktigi, sońyra náresteni dúnıege ákelýi bir demmen oqylady. Túsinbeı kibirtiktep qalý sosyn bastalady. Bul – sábıdiń arqasynda qustyń qanatyna uqsas shemirshektiń óse bastaýy. Qyzynyń jumbaq jaratylysyn ózgeden jasyrǵan anasy ony bastaýysh synypta oqýdan shyǵaryp alady. О́ıtkeni qyzy mektepten jylap keledi, oqýshylar ony «búkir» dep mazaqtaıdy. Arqasynan ósip kele jatqan qanattary ony búkir etip kórsetetin. Tańnan keshke deıin úıde otyratyn qyz bala sýret sala bastaıdy. Basqa eshteńeni emes, tek qustardyń sýretin.
Ana júrek bul balanyń ereksheligin sábı kezinde-aq sezedi. Sol úshin ózin panalatqan aǵasynyń úıinen kóship ketedi. Áıtpese, aǵasy sábı týǵanda qatty qýanǵan, sábıge meıirimi oıanǵan. «Baýyryma salyp alam» – degen dámesi de bar edi. О́ıtkeni olarda bala joq. Allanyń sheberligin qarańyz, osy sábı dúnıege kelip, erli-zaıyptynyń oǵan meıirimi oıanǵan soń, kóp ótpeı olardyń da otbasynda sábıdiń kúlkisi estiledi...
Endi osy oqıǵany magııalyq realızmniń qalybyna salyp túsindirip kóreıik. Ataqty «Júz jyldyq jalǵyzdyq» ádebıettegi magııalyq realızmniń eń tańdaýly mysaly. Shyǵarma emes, ertegi oqyǵan sııaqty bolasyń. Biraq báribir shyndyq retinde qabyldaısyń. Adamǵa toraıdyń quıryǵy ósip shyǵýy múmkin nárse emes, biraq, kúnáǵa, bylyqqa belsheden batqan jıirkenishti, kúnáhar pendelerge toraıdyń quıryǵy ósip shyǵýy kerektigi týraly oı adamnyń sanasynda ábden maquldanǵan, bekigen. Iаǵnı adam óz násilin ondaı «qurdymǵa» qııa alady. Sondyqtan romandaǵy keıipkerlerge toraıdyń quıryǵy ósip shyǵýyn oqyrman kedergisiz qabyldaıdy. Dál sol sebepti «Qońyrqaz» áńgimesindegi kishkentaı, beıkúná sábıge qos qanattyń ósip shyǵyp, onyń adamdardan qorlyq kórmeýi úshin aspanǵa ushyp ketýin de oqyrman esh kedergisiz shyndyqqa balaı alady. Ekinshiden, magııalyq realızmge tán bir erekshelik – adamnyń sezimderi men qumarlyqtary egjeı-tegjeıli, ashyq jazylady. Áńgimede sábıdiń anasynyń qustyń jumyrtqasyna jerik bolǵany, jumyrtqa jep júrip jerigin basqany sátti sýrettelgen. Áıeldiń jerik halin jerine jetkize baıandaıtyn qalamger bir nársege asa mán beredi. Ol – jumyrtqany urlap jeý detali. Osy jerde bolashaq nekesiz sábıdi dúnıege ákeletin ananyń jurt kózinen jasyryn, ótken shaqtaǵy «urlyqy» qumarlyqtary týraly tuspaldaıdy... Úshinshiden, magııalyq realızmge tán taǵy bir aýqymdy erekshelik – ol keıipkerlerdiń bir-birine qarama-qaıshylyǵy. «Qońyrqazda» kóp keıipker joq. Sóıte tura olar bir-birine uqsamaıdy. Bári bir-birine qarama-qaıshy. Olar bir-birimen daýlasyp, bet jyrtysyp jatqan joq. Biraq ártúrli tanymdaǵy adamdar. Sanamalaı berseń, ol ádis arqyly basqa da erekshelikterdi shyǵarýǵa bolady. Biraq osynyń ózi-aq áńgimeniń naǵyz magııalyq realızm sıpatynda jazylǵanyn kórsetip tur. Eń bastysy, áńgimeni oqyǵan oqyrman jas qyzdyń qusqa aınalyp ketýimen «kelisedi».
Qalamger «Qońyrqazdy» jıyrma eki jasynda jazypty. Bul jasta azdy-kópti izdenis bolǵanymen, sheberlik qalyptasyp úlgermeıdi. Adamtaný, ómirtaný tájirıbesi de az. Sondyqtan jıyrma ekidegi qalamgerge erekshe kórkem turpattaǵy áńgime týdyrý úshin qalatyn nárse – týabitti jazýshylyq daryn men Allaǵa degen erekshe senim. Onyń qorlamaıtyny, adam jany tek sonyń janynan ǵana pana taba alatyny týraly oılar qazaq ádebıetine sıpaty sulý, mazmuny tereń «Qońyrqazdy» qosty.