Qazaqtyń ulttyq-jaýyngerlik oıyn-saıys túrleriniń deni at ústinde nemese jylqy túligin paıdalaný arqyly iske asady. Mysaly, at jarysy nemese báıge túrleri – alaman, jorǵa, taı, qunan, dónen, besti, aıǵyr jarys, sondaı-aq jaýyngerlik oıyn-saıys túrleri – aýdaryspaq, kókpar, qyz qýý, at ústinde sadaq (jamby) atý, teńge ilý t.b. Iаkı osynda aıtylǵan at sporty oıyn-saıys túrlerin oryndaý úshin sáıgúlikpen qatar jylqynyń jabdyǵy, ıaǵnı at ábzelderiniń de alatyn orny erekshe. At ábzelderi dep aldymen er-turmandy, oǵan qosa jylqyny jýasytýǵa nemese basqarýǵa yńǵaıly júgen-noqta, tizgin-shylbyr, ómildirik-quıysqan qatarly jaraqtardy aıtamyz.
Er-turman – atqa miný úshin qoldanylatyn jabdyq. Onyń túri kóp. Turmysta qoldaný múmkindigine qaraı: qarııa er, báıbishe er, jigit er, áıel er, bala er t.b. bolyp bólinse, jasaǵan materıalyna baılanysty: qaıyń er, qaraǵaı er, qurama er, temir er t.b. Al erdi áshekeılep bezendirýine qaraı: altyn er, kúmis er, oıýly er, qurandy er dep atalsa, keskin-kelbeti, ıaǵnı poshymyna baılanysty: qaptaldy er, jaıpaq er, bıik er, saýyrly er, qoqan er, orys er t.b. ataýlary bar.
Erdiń qańqasyna toqym, jeldik, tebingi, aıyl, quıysqan, ómildirik, qanjyǵa, úzeńgi, taralǵy nemese úzeńgi baý, júgen, shylbyr, tizgindi qosyp tolyq túrde at ábzelderi dep ataıdy. Ulttyq muramyzdyń janashyry, sheber usta, marqum Dárkembaı Shoqparulynyń ádiptep jazǵan jyryna nazar aýdarsaq:
Súıegin somdap shaptym
taldy qıyp,
Alasa artqy qasy, aldy bıik,
Atqa da, adamǵa da jaıly bul er,
Alsańyz ókinbeısiz maldy jıyp.
Er-turman, at-ábzelin kúmistep em,
Kúrdeli is, kóp-aq munda
jumys degen,
Qaqtalǵan appaq kúmis
jalt-jult etip,
Iаpyrmaı, degizgendeı kim istegen.
Shaýjaıy, aýyzdyǵy, sýlyǵymen,
Kekildik, saǵaldyryq, baýlyǵymen,
Shylbyry, shyǵyrshyqty tizginimen,
Symbatty, saltanatty
qundy júgen.
Tartpasy, quıysqan men ómildirik,
Úzbelep, áshekeılep, tógildirip,
Dárkembaı degen usta daıarlaǵan,
Kópke arnap kózdiń maıyn
tógip júrip.
Oqpanǵa bet taqasań muryn tımes,
Atyńa jalpaq órgen jyrym tımes,
Jaqsy erdi jasaı almas eshbir adam,
Qyry men kókeıine syryn túımes.
Toqymyn qaıyp tiktim jeldigimen,
Kóz tartar kisiligi keńdigimen,
Taralǵy, úzeńgisi, qanjyǵasy,
Taralyp túgendeldi endi mine.
Joǵaryda usta aǵamyz aıtqandaı, at ábzelderin daıyndaý sheberlikti talap etetin jumys. Ertede atalarymyz, at ústinde, er jastanyp, tolarsaqtan saz keship júrip, baıtaq dalasyn qorǵaǵan. Sondyqtan da, el aýzynda, «tulpar erdi saqtaıdy, er jerdi saqtaıdy» degen támsil bar.
Erdiń aldyńǵy jáne artqy qasy bolady. Erdiń kópshigin basyp, attyń jýan qarnyn oraı tartylǵan jýan beldikti pystan dep ataıdy. Erdiń qos qaptalynyń astynda ornalasqan, attyń arqasyn jaýyp turatyn jalpaq kıizdi toqym deıdi. Onyń uzyndyǵy – 120-130 sm, eni – 60 sm kóleminde bolady. Toqym nyǵyz pisirilip, jaqsy ılengen tiri júnnen jasalady. «Tiri jún» dep, kóktemde týǵan marqa qozynyń kúzgi qyrqymyn aıtamyz. Kıiz toqymdy kóbinde bylǵarymen qaptap, jıegin qymbat matamen syryp tigedi. Ony syrmaly bylǵary toqym deıdi. Budan basqa kómkerme toqym degen de bar.
Tebingi – erdiń qos qaptalyndaǵy úzeńgi baýdy basyp turatyn juqa jabylǵy. Ony jumsaq teriden nemese bylǵarydan jasaıdy. Ol toqym men úzeńgi baýdy terden saqtaıdy. Jyraý Mahambet О́temisulynyń: «...tebingi terge shirimeı, terligi maıdaı erimeı...» nemese «...tebingi teris taǵynbaı, temir qazyq jastanbaı, qý tolaǵaı bastanbaı, erlerdiń isi biter me?» degen tirkester tebinginiń mazmunyn ashyp tur.
Taralǵy nemese úzeńgi baý – erdiń qaptalyndaǵy oıyqqa ótkizilip, úzeńgige bekitilgen qaıys baýdy aıtady. Baýdy ılengen qaıystan eki nemese úsh eli etip tilip jasaıdy. Jaıshylyqta úzengi baý bir qabat bolsa, jaýgershilik kezinde sarbazdar úzeńgi baýdy birneshe qabattaıtyn bolǵan. At ústinde turyp sadaq tartý nemese naızalasý kezinde negizgi kúsh úzeńgi baýǵa túsedi. Sondyqtan da, úzeńgi baý nemese taralǵynyń saıys kezinde mańyzy óte zor bolǵan. Qazaqtyń aýyzeki sózindegi «úzeńgi baýy segiz qabat, at ústinde shirenip...» degen tirkesi tegin aıtylmasa kerek.
Úzeńgi – atqa minýge, sol sııaqty erdiń ústinde eki aıaqty tirep, nyq otyrýǵa, tebinýge múmkindik beretin qural. Úzeńgi negizinen temirden jasalady, ári onyń túri kóp. Qyzdar men áıeldiń úzeńgisi jeńil ári oıýly áshekeıimen kóz tartsa, er adamdar úzeńgisi berik qalyń temirden jasalady.
Júgen – attyń basyna kıgiziletin, mindeti – atty ıesi yrqyna baǵyndyrýǵa kómektesetin ábzel. Júgenniń qurylymy: jelkelik, mılyq, keńsirik, qasqalyq, saǵaldyryq, sýlyq, aýyzdyq jáne tizgin-shylbyrdan turady. Júgenniń túri kóp. Atap aıtqanda: kúmis (kúmistelgen) júgen, órim júgen, shashaqty júgen, qasqa júgen, úkili júgen, túımeli júgen t.b. Júgen attyń basyna aýyrlyq keltiretindeı bolmaýy kerek. Sondaı-aq ertede báıbisheler minetin jýas jylqylarǵa jibek júgen qoldanatyn bolǵan.
Quıysqan – attyń ústindegi ertoqymy qııa jerde moınyna qaraı syrǵyp ketpes úshin, attyń túp quıryǵynan ótkizip, erdiń artqy qanjyǵalyǵyna bekitetin qaıystan jasalatyn qural. Quıysqannyń eki jaqtaýy jáne jańbyrlyq-salpynshaq atty jylqynyń saýyryn japqan úzbeleri bolady. Quıysqan attyń tezek tastaıtyn tyshpasyna kóldeneń turǵandyqtan, keıbir kezderde jylqynyń tezegi quıysqanǵa qystyrylyp qalyp, attyń erkin qımylyna kedergi keltiredi. Mundaıdy bizdiń qazaq jaqtyrmaı «quıysqanǵa qystyrylǵan boq sııaqty» dep aıtady.
О́mildirik – er artqa qaraı syrǵyp ketpeý úshin, attyń omyraýyn oraı tartylǵan qural. О́mildirik – tósbaý jáne aıylbas salpynshaqtardan turady. Tósbaýdyń mindeti – omyraýdaǵy ómildirik attyń baýyzdaýyna qaraı syrǵyp ketpeý úshin, bir ushy tós aıylǵa baılanady. О́mildirikti jumsaq qaıystan sándep jasaıdy. Jasalý úlgisi men poshymyna qaraı – órmeli, shytyraly, túımeli, úzbeli, kúmistelgen t.b. túrleri bar.
Aıyl – at ústindegi er-turmandy nyq ustap turatyn, jalpaqtyǵy eki eli qaıys qural. Aıyl erdiń qamshylar jaǵyna bekitilip, attyń baýyrynan ótkizilip, jyrymǵa qosylady. Aıyldy mindetine qaraı – tós aıyl jáne shap aıyl dep bóledi. Keıde aldyńǵy aıyl nemese artqy aıyl dep te ataı beredi. Shap aıyl tós aıylǵa qaraǵanda uzyn bolady. Ádette tós aıyldy qatty tartyp, shap aıyldy attyń qarnyn qıyp ketpeý úshin bosań tartady. Halyq aýzyndaǵy, «Tós aıyldyń batqanyn ıesi bilmes at biler, Aǵaıynnyń qadirin jaqyny bilmes jat biler» degen máteldiń bolmysy bizdiń sózimizdi tolyqtyryp turǵandaı. Aıyldyń jalpaq taspaly jáne órmeli túrleri bar. О́rimshilerdiń sheberligine baılanysty órim túri – astyly, ústili, tesik, oıyq, qyrly, jaldy, ózekti, saıly t.b. bolyp bólinedi. О́rim 4 taspadan 12 taspaǵa deıin óriledi. О́rý barysynda, aıylǵa shashaq, shoq, kóz, til salyp ásemdeıtin de kezderi bar.
* * *
Sózimizdi túıinder bolsaq, qazaq halqy at ábzelderin – turmystyq, sándik, jaýyngerlik maqsatqa oraı ártúrli paıdalanǵan. Turmystyq maqsatqa: kúndelikti sharýaǵa qajet at ábzelderi jatady. Ony sándemeıdi jáne usaq túlik taı-taıynshanyń terisin paıdalanady. Sándik maqsat úshin jasalǵan ábzelder qataryna – uzatylǵan qyzdyń at ábzeli, as-toıǵa nemese saltanatty jıynǵa baratyn el aǵalarynyń at ábzelderi jáne áýlettik-otbasylyq mura úshin arnaıy sándep jasatqan quraldar jatady. Al jaýyngerlik ábzeldiń ereksheligi – óte berik bolady, naǵyz atan ógizdiń terisinen jasalady. Ony sándep jatpaıdy, biraq kóshpendiler shaıqas kezinde at ábzelderine rıtýaldyq tańbalaryn shaptaıtyn dástúr bolǵan.