Ekonomıka adam faktoryna táýeldi ekenin umytpaý kerek

Osy rette sarapshylar Qazaq­stannyń jaǵdaıy da álemdik IJО́ men saýda-sattyq qansha­lyq­ty tez qalpyna keletinine tike­leı baılanysty ekenin aıtýda. Mundaı jaǵdaıda bizdiń Úki­met­tiń ekonomıkalyq blogy ish­ki naryqtyń barometrin ishki-syrtqy faktorǵa oraı úılestirip otyrýy zańdylyq. Ult­tyq ekonomıka mınıstri R.Dá­lenov eldiń 2021-2025 jyl­­darǵa arnalǵan áleýmettik-ekono­mı­kalyq damý boljamy myna fak­torlardy eskere otyryp daıyn­dalǵanyn eskertti.

Birinshiden, 2019 jylǵy IJО́ bo­ıynsha eseptik statıs­tıkalyq de­rekter jáne bıyl­ǵy qańtar-shil­dedegi ekono­mı­kanyń damý qo­ry­tyndylary nazarǵa alyndy.

Ekinshiden, álemdik ekonomı­ka­nyń ósýi boıynsha halyqaralyq qarjy uıymdarynyń jańartyl­ǵan boljamdary bar. Koronavırýs pandemııasy aıasynda 2020 jyly álemdik ekonomıka 5 paıyzǵa tómendep, 2021 jyly 4,9 paıyzǵa ósedi degen úmit bar. Úshinshiden, álemdik taýar naryqtaryndaǵy úrdister. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń munaı baǵasy bo­ıynsha konsensýs baǵalaýy 2021 jyly barreline – 45 dollar, 2022 jyly 55 dollar bolady degen boljam bar.

– Konservatıvti tásildi eskere otyryp, bıýdjettik josparlaý úshin negiz retinde bazalyq ssenarıı paıdalanyldy. Bazalyq ssenarııde IJО́-niń ortasha jyldyq ósimi 4 paıyzdy quraıdy. Bazalyq ssenarıı 2021 jyly 2,8 paıyz deńgeıinde boljanyp otyr. 2025 jyly ol 4,6 paıyzǵa jetýge tıis. Nomınal IJО́ 2021 jyly – 76,7 trln teńgeni, al 2025 jyly – 104,8 trln teńgeni quraıdy, – deıdi mınıstr R.Dálenov.

Kúres áli aıaqtalǵan joq

Jahandyq sarapshylardyń deregi boıynsha 2,5-3,5 paıyzdyq IJО́ ósimi kórsetkishi qaýipti aımaq sanalady. Onyń qarqyny atalǵan kórsetkishten tómendese, jahandyq resessııanyń sońy teris nátıjege alyp keledi. Dástúrli resmı nemese ınstıtýsıonal boljam negi­zinde Halyqaralyq valıýta qory álem­degi IJО́-niń jyldyq ósimi 2020 jyly 3,3 paıyz, 2021 jyly 3,4 pa­ıyz­ǵa jetedi dep joramaldaǵan bolatyn. Pandemııanyń álsireýi úshinshi toq­sannyń sońy men tórtinshi toqsandaǵy eko­no­mıkalyq belsendilik deńgeıi karan­tınge deıingi kezeńniń kórsetkishine jetip qalýy múmkin degen de boljam bar. Biraq bul  boljam ǵana. Áli kúres aıaqtalǵan joq.

Koronavırýstyq pandemııa álemdik ekonomıkaǵa 35 trln AQSh dollary kóle­minde shyǵyn ákelýi múmkin. 2025 jylǵa qaraı pandemııanyń áseri álemdik ekonomıkaǵa shamamen 35 trıllıon dollar shyǵyn ákelýi múmkin dep habarlady Bloomberg sarapshylardyń pikirine súıenip. Ekonomıster kóptegen el pandemııa bastalǵan kezde qabyldaǵan qoldaý sharalarynan tym erte bas tartyp jatqanyna alańdaı bastady.

Bıyl COVID-19 pandemııa­sy búkil álemdegi qaýym­das­tyq­tar men ekono­mıkaǵa orasan zor zııan tıgizdi. Alǵashqy jarty­jyldyqtyń ózinde ol tarıhtaǵy eń qymbat vırýs ekeni belgili boldy. San-Fransıskodaǵy MakKınsı Global ınstıtýtynyń seriktesi Iаana Remes pandemııa adamzattyń densaý­lyǵy­na áser etkenin, álemdik IJО́-niń taǵdyry adamzattyń qolynda ekenin aıtypty. Dúnıejúzilik ekonomıka qazirgi ýaqytta daǵdarystyń shyńynda tur, biraq alda jańa qaýipter bolýy da ábden múmkin. Eń negizgi qaýiptiń biri kúzgi, qysqy mez­gilde kúsheıý múmkindigi joǵary ekin­shi tolqynnyń betalysyna baılanysty eken. Sol sebepti biraz elder, sonyń ishin­­de Fransııa men Germanııa qoldaý baǵ­dar­lamalaryn uzartty.

Qazaqstan da koronavırýs pandemııasymen kúrese otyryp, ulttyq ekonomıkany qalpyna keltirýdiń kúrdeli kezeńine ótti. Eger karantınge qatysty qatań shekteýler dál sol shemaǵa sáıkes engizilse, onda qalypty ekonomıkalyq ómirge oralýdyń ortaq resepti joq ekendigi anyq. Sonymen qatar koronavırýstyń beti qaıtpaǵanyn, bir tyrnaǵy búgýli eke­nin kórip otyrmyz. Son­dyq­tan sarap­shylar bizge korona­­v­ırýstyń qater­li Ssıl­lasy men ekonomıkalyq daǵ­darys­­tyń Harıbdasynyń arasynan jol taba bilý kerektigin eskerte bastady.

Memleket basshysy Q.Toqaev aıtyp ótkendeı, ulttyq ekonomıkany alǵa júrgizýdiń paıdalanyp úlgermegen múm­kin­digi­nen úmittenip otyrmyz. Endi eko­nomıkany, naryqty turaq­tandyrýdyń alǵashqy belgi­lerin konsolıdasııa­laý kerek, sebebi osy tórtinshi toqsan biz­diń el úshin sheshýshi kezeń bolǵaly tur. Alǵashqy jartyjyldyqta IJО́-niń qul­dyraý deńgeıi 1,8 paıyz boldy. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa­lar kólemi 2,9 paıyz, kólik jáne logıs­tıka 14,6 paıyz, ishki saýdada – 10,6 paıyzǵa, syrtqy saýda kólemi 6,9 paıyzǵa tómendedi. Halyqtyń naqty aqshalaı kiristeri de syr berip qaldy.

Sarapshy Erlan Ibragım memleketke bir mezgilde ekonomıka­ny qalypqa kel­tirý men ulttyń densaýlyǵyn qor­ǵaý­dy qatar júr­gizý qymbatqa túsetinin aıta­­dy. Dál qazir qandaı sheshim­der qabyl­daý qajettigi bári­mizge belgili. Sarap­shylar ekonomı­kalyq ósim men turaq­tylyqtyń qazirgi deńgeıin pandemııa men daǵdarystyń yzǵarynan qorǵap qalý­ǵa keńes berip jatyr. Úkimet pen Ult­tyq bank jaǵdaı ýshyǵyp ketken jaǵ­daıda birlesken is-qımyldar josparyn da­ıyndaýǵa kirisse, ınvestısııalyq tartym­dylyqty saqtap qalý úshin qol­danystaǵy zańdarǵa ózgeris engi­zetini belgili boldy.

Memlekettik kompanııalardyń bıýdjetke dıvıdend tóleýin mindetteýdi zańmen bekitý bıylǵy jyldyń enshisine buıy­rypty. Sarapshylar endigi jerde sa­lyq preferensııalary men jeńil­dikterin júıelendirý men Ulttyq qor transferin qoldanýdy retteý jaǵyna kóńil bólý qajettigin aıta bastady. Osy máselelerdi júıelendirsek, bankter ekonomıkany qarjylandyrýǵa bet burady.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qazaq­standyqtardyń ómiri men densaý­lyǵyn qorǵaýdyń ulttyq josparyn ázir­leýdi tapsyryp, ekonomıkaǵa emes, adam faktoryna basymdyq berdi. Pan­demııa­nyń belgisi elge jetken kúnnen bastap, shekara jabylyp, halyq oqshaýlandy. Memlekettik deńgeıde qabyldanǵan sheshim­derdiń bári halyqtyń densaý­lyǵyn saqtap qalýy úshin qabyl­dandy. Bul baǵyt aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi dep úmittenemin, –deıdi Erlan Ibragım.

Álemdik ekonomıka sal aýrýyna shaldyqty

Fransııadaǵy qazaqtar qaýym­das­tyǵynyń (ACF) prezıdenti, belgili ekonomıst Berlın Irıshev aıtqandaı, ekonomıka – tiri aǵza, sondyqtan ony vırýstyń soqqy­synan keıin qalpyna keltirý uzaq ýaqyt alady. Bul daǵdarysty uzaqqa sozylǵan sal aýrýyna teńeýge bolady.

– Álemdik ekonomıkany qal­pyna keltirý prosesi bir­neshe jylǵa sozylady jáne koro­na­vırýstyń jańa tol­qyny týyn­daǵan jaǵdaıda, shyǵyndar ese­lenedi. Osydan júz jyl buryn eko­­nomıst Kondratev 50 jyl­dyqqa deıin jalǵasatyn ekono­mıkalyq daǵ­darystardyń uzaq sıklderi bolatynyn, úlken qul­dyraýdyń zardaby tez ósýimen ótelmeıtinin boljady. Joǵary tehnologııalar zamanynda óndi­ris­tiń ósýi birneshe ese tezirek bola­dy, biraq men ekonomıkadaǵy qazirgi apattyń saldary 7-10 jyl ishinde saqtalýy múmkin dep oılaımyn, – dedi ol.

Sarapshy álemde kún saıyn jumys­syzdar sany qarqynmen ósip jatqanyn, shaǵyn jáne iri kásiporyndar jabylyp jatqanyn atap ótti. Mysal retinde, ekonomıst Airbus kompanııasynyń 15000 qyzmetkerin jumystan shyǵarǵanyn eske aldy. Ushaqtar óndirisi shyǵynǵa ushy­rady, birneshe mıllıondyq kelisim­sharttar kúshin joıdy.

– Qoǵamdaǵy áleýmettik sal­dar­lardyń jáne polıarızasııanyń kúsheıý qaýpin eshkim boljaı almaıdy. Pan­demııa qashan toq­taıtyny jáne vırýs álemdi ekonomıkalyq apattyń tuńǵıy­ǵyna jiberetini belgisiz, – dedi Berlın Irıshev.

B.Irıshev «kovıd» daǵdary­synyń paradoksy ekonomıkasy men qyzmet kórsetý salasy damyǵan elder kóbirek soqqy men teris áserge ıe bolatynyn da eskertti. Ekonomıka neǵurlym úlken bolsa, daǵdarystyń saldary soǵurlym aýyr bolyp, kedeılik deńgeıi tereńdeı bere­tin kórinedi. Qarapaıym tilmen aıt­saq, azyq-túlik jıyntyq sebeti bedeldi Chanel nemese LV sómkelerine qaraǵanda qymbattaıdy. Daǵdarys úshinshi álem elderine de áser etedi, biraq onyń saldary damyǵan elderdegideı aýqymdy bolmaıdy.

– Fransııa, Italııa jáne Ispanııa tek týrızmnen 200 mıllıard eýrodan artyq shyǵynǵa batady. Al Qazaqstanda mundaı jahandyq problemany kórip turǵanym joq. Tek shıkizatqa baǵyttalǵan, iri óndiris orny, damyǵan qyzmet kórsetý sektory joq. Munaı baǵasy qaýipti deńgeıge tústi, al óndiris pen eksport kúrt tómendeýi múmkin, – dedi ol.

Suranys bar orta kerek

Berlın Irıshev shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý arqyly agroónerkásiptik keshen, aq­parat­tyq tehnologııalar salasy men óndiris salalaryna úlken kóńil bólý arqyly ǵana Qazaqstan daǵdarystan shyǵýy múmkin deıdi. Innovasııa sektory bizdi tyǵyryqtan alyp shyǵady dep kóp úmittenýdiń qajeti joq, biraq jylt etken múmkindikti ýystan shyǵaryp alýǵa taǵy bolmaıdy.

Qazir aqparattyq tehnologııa sa­lasynda birneshe kompanııasy bar qazaq­standyq Danııar Ahmetov 22 jyl buryn Almaty­daǵy Qanysh Sátbaev atyn­daǵy polıtehnıkalyq ýnıversıtetti bitirip, Máskeýge ketken. Máskeý­den Japonııa asqan. Reseıdiń Iаndeks kompanııasy­nyń ıesi Arka­dıı Voloj Almaty­daǵy fızıka-matematıka mektebiniń túlegi. Almatydaǵy QBTÝ-dyń túlekterine, onyń ishinde IT magıstranttaryna Reseıdiń «Gazprom», «Atomprom» kompanııalary únemi quda túsedi. Barymyzdy baǵalasaq, áleýeti mol mamandardyń qabiletin qajetsinetin orta qurylsa, elden eshkim ketpeıtinin alǵa tartty B.Irıshev. 1990 jyldary agrarly el deńgeıinde bolǵan Qytaı az ǵana ýaqyt ishinde damyǵan ushaqtar men zymyran shyǵaryp, 5G-diń tilin tapqan elge aınaldy. Iаǵnı álemdik ekonomıkadaǵy IJО́ ósimi adam faktoryna táýel­di ekenin, ekonomıkany adam kótere­tinin umytýǵa bolmaıdy.

Sarapshynyń paıymynsha qazirgideı daǵdarys eki ókpe­den qysyp turǵan zamanda belgisiz­diktiń tereńdep ketýine jol berýge bolmaıdy.

– Geografııalyq turǵydan alǵanda, Qazaqstan geografııalyq jaǵynan qo­laıly aımaqta otyr. Kórshisi 1,5 mlrd halqy bar Qytaı. Qazaqstandy daǵ­darys­tan alyp shyǵatyn sala agrosektor, azyq-túlik sektory bolýy múmkin. Agrarlyq sektorǵa kúrdeli reforma qajet, – dep túıindedi sarapshy.

Jas ekonomıst, Kembrıdj ýnıver­sıtetiniń túlegi, damý ǵylym­­darynyń PhD doktory Serik Ońalbaıuly «damýshy» elder óz ekonomıkasy men qoǵa­myn jedel damytýdyń ońtaı­ly she­shimin tabýǵa tyrysyp jatqanyn aıta­dy. Bul jaǵdaıda dılemma negizinen ekonomıkalyq jáne ulttyq múddelerin saqtaý men halyqaralyq ınstıtýttardyń ekonomıkany yryqtandyrý jáne na­ryqtardy ashyq etý jónindegi talabyn oryndaý arasynda týyndaıdy. Bir qyzyǵy, eki argýment te oryndy.

– Qazir álemde ortodoksal ekonomıka mektebi dep atalatyn ekonomıkalyq shekaradaǵy erkindikti jaqtaýshylar basym. Bul teorııanyń postýlaty kóp­shi­lik­ke tanys dep oılaımyn. Eko­no­­mıkanyń ashyqtyǵymen qatar, bul argý­mentte damyǵan qoǵam­dyq jáne mem­lekettik ınstı­týttardyń mańyzdylyǵy jıi aıtylady, – deıdi Serik Ońalbaı.

Alaıda ekonomıst basqa da pikirler bar ekenin eskertip ótti. Damyǵan, damý jolyna túsken memleketterdiń bári bastapqyda otandyq óndirýshilerdi qoldaǵan, ıaǵnı ımportqa salynatyn bajdy kóbeıtken, eksportqa baǵyt­talǵan baǵdarlamalardy alǵa shyǵarǵan, sondaı-aq memleket qoldaýyna ıe aýqymdy konglomerattar qurǵan. Buǵan Koreıany mysalǵa keltiredi, bul eldiń halqy eń demokratııalyq emes úki­mettiń basshy­lyǵymen keremet nátı­jelerge qol jet­kiz­di. Jer kólemi úlken, halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy óte tómen, aýyl halqy basym elde ekono­mıkalyq damýdyń ońtaıly jolyna basymdyq beredi.

– Meniń oıymsha, bul máselede ońtaıly sheshim tabý ońaı emes. Árıne, ashyq ekonomıka men jalpy qoǵamǵa baǵyttalǵan reformalar qajet, biraq jergilikti jaǵdaılardy eskerý qajettigi týraly argýmentti nazarsyz qaldyrýǵa bolmaıdy. О́zimniń ǵylymı zertteýlerime súıene otyryp, modernızasııa men reforma júrgizý máselesinde jergilikti mádenı-tarıhı jaǵdaılardy eskerý asa mańyzdy degen qorytyndyǵa keldim, – deıdi Serik Ońalbaıuly. Onyń paıymdaýynsha, kóptegen elde jergilikti kontekstiń saqtalmaýy reformalardyń sátsizdikke ushyraýyna soqtyrdy. Al tabyspen aıaqtalǵan tájirıbeler barysynda jergilikti damý faktorlary tutas eldiń mádenıetin ǵana emes, jeke aýyldyń nemese óńirdiń aıyrmashylyǵyn da eskerýi tıis ekeni belgili boldy.

ALMATY