Álqıssa, sonaý Eýropanyń tórinde, Gaaga qalasynda 2014 jyldyń 24 naýryzynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq III sammıtke qatysyp, sóz sóılegen Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa qyzǵaldaqtyń jáne de 2016 jyly Japonııaǵa sapary barysynda tanystyrylǵan «Prezıdent Nazarbaev» atty hrızantema gúlderiniń jańa túrleri tanystyrylǵandyǵy qazaq eli táýelsizdiginiń abyroıly bir betteri bolyp, tarıh jylnamasynyń sanasynda saırap tur.
Eýropanyń «Prezıdent Nazarbaev» qyzǵaldaǵy men Japon eliniń hrızantema syndy qos sabaq gúlderi qazaq perzenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaevqa degen tutas dúnıeniń qurmeti men syıy bolǵandyǵyn qazaq eliniń búgingi de, keler urpaǵynyń da bilgeni abzal.
Aıta ketetin bir jaıt, keıin «Prezıdent Nazarbaev» hrızantemasy «Mártebeli» ataǵyna ıe boldy. «Prezıdent Nazarbaev» hrızantemasy sary túınekti gúl eken. Al sary hrızantema Japonııanyń sımvoly bolyp sanalady jáne ımperator taǵy men osy el azamattarynyń ulttyq pasporttaryn áshekeıleıtin memlekettik gerbin bildiredi jáne de hrızantema gúline buǵan deıin birde-bir memleket basshysynyń esimi berilmegendigin eskergen abzal.
Bul qos sabaq gúl –Tuńǵysh Prezıdenttiń álemdik abyroıy bolyp jer betinde máńgi qulpyryp, jaınap turary da sózsiz. Biz osy bir oıymyzdy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń saılanǵan Prezıdenti qyzmetine resmı kirisý rásiminde (12 maýsym 2019 jyl) sóılegen sózindegi «Nursultan Ábishuly Nazarbaev búkil álem moıyndaǵan damý modelin jasady. Qazaqstannyń kók týyn dúnıe júziniń túkpir-túkpirinde jelbiretti. Elbasy – qazaq memleketiniń negizin qalaýshy uly tulǵa. Ol jahandyq deńgeıdegi memleket qaıratkeri. Álem tarıhyna dál osylaı jazyldy. Elbasynyń halqymyz úshin jáne álem qaýymdastyǵy úshin sińirgen orasan zor eńbegin árqashan qurmetteý – bárimizge ortaq paryz», degen pikirimen sabaqtastyrýdy jón sanadyq.
Jáne de bıylǵy 2020 jyldyń 29 tamyzynda ótken Birikken Ulttar Uıymynyń 75 jyldyǵyna arnalǵan sessııasynda Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty uıymynyń atqarýshy hatshysy Lassına Zerbo Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz álem qurýdaǵy jahandyq kúsh-jigerge jetekshilik kezindegi erekshe tarıhı úlesin eskere otyryp, Nursultan Nazarbaevqa jańa mártebe berý týraly bastama kótergendigin alǵa tarta sóıleýdi jón sanadyq.
Álemdik mártebeli uıymnyń ókili Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 1991 jyly 29 tamyzda álemniń eń iri ıadrolyq polıgondarynyń biri – Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly sheshimi adamzat tarıhyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan ıadrolyq synaqtarǵa alǵashqy zańdy tyıym retinde ǵana emes, sonymen birge halyqaralyq kúndi belgileý úshin mańyzdy negiz bolǵandyǵyn da atap kórsetedi.
Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Telegram kanalynyń habary jarııalaǵan Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý sharty uıymynyń atqarýshy hatshysy Lassına Zerbonyń bul málimdesi ábden oryndy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev álemdi qarýsyzdandyrý men ıadrolyq qarýsyz dúnıe qurýdyń jańa kezeńin bastaǵan nemese Qazaqstan 1991 jyly óz táýelsizdigine ıe bolǵan tusta, bizdiń elimiz qýaty jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldy ıelenip otyrǵan edi. Elbasynyń osy joıqyn qarýdan óz erkimen bas tartýy týraly sheshim qabyldap, tumsyǵynda alapat atom zarıady bar sol qarýlardy asa qatań qaýipsizdik jaǵdaıynda Reseıge ótkizýi eń áýeli Qazaq eliniń baıandy bolashaǵyn oılaǵandyǵy edi.
Nursultan Nazarbaevtyń uzaq jylǵy qyrǵı-qabaq soǵys dúnıesine jańa dem bergendigi, sol dúnıeniń úmiti men senimin oıatqandyǵy keshegi Keńes Odaǵyn ýysynda ustap turǵan Stalınniń 1947 jyldyń tamyzynda qol qoıǵan qaýlysymen qazaq jerinde qurylǵan qasiretti Semeı ıadrolyq polıgonyn 1991 jyldyń 29 tamyzynda Keńes Odaǵynyń tusynda óziniń Jarlyǵymen japqan kezinen bastaý alar edi. Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt sol, 1949 jyldyń 29 tamyzynda Keńes Odaǵy Semeı ıadrolyq polıgonynda birinshi atom bombasynyń synaǵyn ótkizgendigi adamzat tarıhynda qyrǵı-qabaq soǵystyń bastalýymen este qalǵan bolatyn.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Tarıhı tulǵa taǵylymy» («Egemen Qazaqstan» gazeti, 2 shilde, 2020 jyl) atty maqalasynda: «Elbasynyń saıası erik-jigeri arqyly qazaq ulty álemde ıadrolyq synaqtan qatty zardap shekken halyq retinde joıqyn qarýdy taratpaý týraly bastama kóterdi.Tuńǵysh Prezıdenttiń toqtamyn halyqaralyq qaýymdastyq ta oń qabyldady», deı kelip, Qazaqstannyń jáne onyń Tuńǵysh Prezıdentiniń bas-tamasyn qýattaǵan birqatar memleket te ıadrolyq polıgondaryn jaýyp, qoldaý kórsetip kele jatqandyqtaryn aıtady, naqtyly mysaldar keltiredi. Máselen, Semeı polıgony jabylǵannan keıin Reseıdiń Jańa jerdegi, AQSh aýmaǵyndaǵy Nevada, fransýzdardyń Tynyq muhıttaǵy jáne Qytaıdyń Lobnor ıadrolyq synaq alańdary jumysyn toqtatty.
Qyryq jyl boıy qyrǵyn salǵan ıadrolyq synaqtyń aýyr zardabyn, sóz joq, eń áýeli qazaq dalasy men qazaq balasy tartqan edi. Elbasy sol óz dalasy men óz halqyn aýyr qasiretten birjolata qutqarý úshin 1991 jyldyń 26 jeltoqsanynda Qazaqstan men AQSh keń aýqymdy dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyp, Qazaqstandaǵy ıadrolyq arsenaldyń taǵdyryna qatysty másele eki el basshylary úshin aldyńǵy qatarly mańyzǵa ıe boldy.
1991 jyldyń 30 jeltoqsanynan bastap Keńes Odaǵy óziniń ómir súrýin toqtatqan tusta, Qazaqstan 370 ıadrolyq oqtumsyqty «H-55» qanatty zymyrandarmen jaraqtandyrylǵan 40-qa tarta «TÝ-95» aýyr bombalaýshy eskadrony bar, sondaı-aq 104 «MBR RS-20» (NATO júıeleýinde SS-18 «Satana») kontınentaralyq ballıstıkalyq zymyrandary úshin árqaısysynyń trotıldik balamasynyń qýaty 1040 ıadrolyq oqtumsyqty quraıtyn ıadrolyq arsenalǵa ıe bolyp qalǵan álemdegi tórtinshi memlekettiń biri bolatyn-dy.
Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev bastaǵan bizdiń tarıhı jolymyzdyń eń bir este qalar tusy taǵy da myna bir jaı bolsa kerek-ti. 1992 jyldyń 23 mamyrynda Qazaqstan Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy men Amerıka Qurama Shtattary arasyndaǵy strategııalyq shabýyldaýshy qarýlarǵa shekteý qoıý jáne qysqartý jónindegi Lıssabon hattamasyna qol qoıyp, ıadrolyq qarýdy taratpaý mindettemesin bekitti jáne ıadrolyq qarýǵa ıe bolýdan óz erkimen bas tartqandyǵy da álemdik tarıh betterinde qattaýly tur. Sóıtip, Nursultan Nazarbaev álemdik tarıhtaǵy adamzat balasynyń ıadrolyq qarýsyz damýynyń jańa kezeńin bastap bergen saıası dara tulǵa bola bildi.
Táýelsizdik tarıhynyń abyroıly bir beti mynany aıtady: Qazaqstan Parlamenti álemdik tarıhqa «SNV-1» dep engen kelisimdi 1992 jyldyń 2 shildesinde bir ratıfıkasııalap aldy da, 1993 jyldyń 14 qańtarynda elimiz hımııalyq qarýdy qoldaný, jınaý, óndirý, jasap shyǵarýǵa tyıym salý jáne ony joıý týraly konvensııaǵa da qol qoıǵan bolatyn. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartty Qazaqstan Parlamenti 1993 jyldyń 13 jeltoqsanynda ratıfıkasııalasa, dál sol kúni Almatyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen AQSh-tyń vıse-prezıdenti Albert Gor Qazaqstanda ıadrolyq qaýipterdi birlese qysqartý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa jol ashatyn Negizdemelik kelisimge qol qoıǵan edi.
Nursultan Nazarbaev 1994 jyldyń 14 aqpanynda ıadrolyq qarýy joq memleket retinde, ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa Qazaqstannyń da qosylatyndyǵy jaıyndaǵy ratıfıkasııalyq qujattardy Vashıngtonda AQSh-tyń sol kezdegi prezıdenti B.Klıntonǵa tabys etti de, sol 1994 jyldan beri bizdiń táýelsiz elimiz ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasynda álemdegi kóshbasshy memleket bolyp keledi.
Sol tusta, ıaǵnı 1994 jyly Qazaqstandaǵy ıadrolyq oqtumsyqtar sany 1400-ge jetip qalǵan. Osy arada qazaq elindegi tajal qarýynyń Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Qytaı syndy álemniń úsh birdeı qýatty memleketin qosa alǵandaǵydan da kóp bolǵandyǵyn aıta ketý kerek.
Qazaqstan Respýblıkasy 1994 jyldyń aqpanynda Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń múshesi bolyp kirdi. 1996 jyldyń 21 sáýirinde respýblıka aýmaǵynan 1216 dana ıadrolyq qarý-jaraqty alyp ketý úderisi aıaqtaldy da, sol 1996 jyldyń 30 mamyrynda Semeı polıgonyna ornatylǵan sońǵy ıadrolyq synaq zarıady joıyldy. Sóıtip, ıadrolyq synaqtardan japa shekken qazaq jeri tajaldy qarýdan birjolata bosatylyp, halqymyzdyń kóz jasyn qurǵatý bastaldy.
1999 jyldyń 5 tamyzynda Qazaqstan Jenevada Qarýsyzdaný jónindegi konferensııanyń tolyqqandy múshesi bolyp qabyldandy. Bul álem boıynsha Qazaqstannyń aımaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosqan zor úlesin, izgi qadamyn, saýapty isin moıyndaý edi.
Aǵaryp atar árbir araıly tańmen, qyzaryp batar árbir shyraıly kúnmen jańaryp turar sol keń dúnıeniń tirshilik taǵdyryn kún saıyn qaýip pen qaterge uryndyra berer Adamzattyń tartyp kele jatqan qasireti az ba edi?! Mine, qazir de sol...
Tipti adamzat balasy óz damýynyń eń bir jaýapty da qaýipti kezeńin bastan keshirip otyrǵan syńaıly. Kúni keshe ǵana zor úmit artyp, qaıyryn surap qarsy alǵan HHI ǵasyrymyz da adamzattyń taǵdyry men tirshiligin synaqqa salýyn, tipti, qajet deseńiz, sol synaqtyń eń aýyr tezine salyp baǵýyn da qoıar emes. Kúni keshe bastalǵandaı bolyp otyrǵan sol HHI ǵasyrdyń tolyq emes jıyrma jyly myna mazasyz dúnıeniń mysyn basar, tipti oıǵa kelmegen, tipti oılap ta, boljaı da almaǵan san alýan oqıǵalarymen oqshaýlanyp bara jatyr. Sol san alýan oqıǵalardyń eń qaýiptisi de, eń aýyry da qarýly qaqtyǵystardyń úı irgesine jaqyndaı túsýi de adamzat balasynyń áli de bolsa talaı bir qansyrap qalǵan nebir soǵystar men alapat qyrǵyndardan sabaq ala almaı kele jatqandyǵyn ańdatqandaı bolatyn.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń prezıdenttik qyzmeti kezinde osyny oılady. Búgingi kúni álemdi birtindep jaılap bara jatqan qarýly qaqtyǵystar men túrli daǵdarystardan alyp shyǵýǵa shynaıy adal kóńilimen alańdap, adamzattyń jalpy múddesi úshin qur ǵana alańdap qoımaı, sol Adamzattyń da, memleketterdiń de bir-birimen senimdi túrde óz damýynyń ilgeri jyljýyna naqtyly úles qosa bilgen de qazaq Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bolǵandyǵyn álem tarıhy eshqashan joqqa shyǵara almasy anyq.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev álemdi qarýsyzdandyrý men ıadrolyq qarýsyz dúnıe qurýdyń jańa kezeńin bastaǵan álemdegi tuńǵysh saıasatker bolýmen qatar qyrǵı-qabaq soǵystyń aýyr zardabynan tunshyǵa bastaǵan dúnıege jańa dem berdi. Erteńine eleńdep, bolar kúnine alańdap otyrǵan dúnıeniń úmitin oıatty. Bir-birimen jaýlasyp jatqan dúnıeni jarastyrýǵa bolar senimin oıatty.
Adamzat múddesi úshin qarýsyzdandyrý men ıadrolyq qarýsyz álem qurýdyń osy bir asa qajetti tarıhı sharanyń bastamashysy jáne ony batyldyqpen júzege asyrýshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bolatyn. Mine, qazir de endigi álem ıadrolyq qarý-jaraqty taratpaýdyń jáne qaýipsizdikti seıiltýdiń jańa bir kezeńinde tur. Bul jaıynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz kezinde, ıaǵnı 2014 jyly Gaagada ótken jahandyq qaýipsizdik III sammıti qarsańynda jarııalanyp, Euractiv jáne Washington Times syndy álemniń jetekshi ınteraktıvti saıası alańdarynda ornalastyrylǵan maqalasynda: «Biz, ıadrolyq synaqtardan kóp zardap shekken el retinde, dúnıe júzi ıadrolyq apat qaterinen barynsha qorǵalýy úshin ózimizdiń aıtarlyqtaı úlesimizdi qostyq. Qyrǵı-qabaq soǵys teketires kezeńi kelmeske ketkenimen, búginde alańdaýshylyqtyń ózge de sebepteri paıda bolyp otyr. Iаdrolyq qarýdyń ekstremısterdiń qolyna túsý yqtımaldyǵy da joq emes. Búkil álem úshin terrorlyq toptardan shyǵatyn qater arta tústi. Olardyń sany ǵana emes, qatygezdikteri men adam ómirine júrdim-bardym qaraý deńgeıi de ósip otyr», dep tynshymaı otyrǵan myna dúnıeniń alań jaıyn taǵy da álem nazaryna jetkize bilgen-di.
Endigi álemde ıadrolyq lańkestik bastalyp ketpes pe eken? Elbasy osyny oılaǵan bolatyn. Elbasy osyny oılady da, halyqaralyq qaýipsizdik úshin óz jaýapkershiligin tereńinen sezine túsip, dúnıe júzinen alpys shaqty memleket basshylary qatysqan Gaagadaǵy jahandyq qaýipsizdik III sammıtinde eń áýeli aınalymda júrgen ıadrolyq materıaldardyń sanyn odan ári qysqartýǵa jáne olardy shashaý shyǵarmaý, ıaǵnı taralyp ketýine jol bermeý sharalaryn kúsheıtýge, zamanymyzdyń taǵy bir syn-qateri «ıadrolyq klýb» elderi aıasy ázirge keńeıip emes, buǵan kerisinshe tejelip otyrǵandyǵyna da álem nazaryn aýdara bildi.
Álemde atom dáýiri bastalǵan kezeńderden beri ıadrolyq tehnologııalardyń damýyna kedergi jasamaı, ıadrolyq qarý-jaraqtyń taralýyn qalaı boldyrmaý kerek degen máseleniń jaýabyn adamzat áli de taba almaı otyrǵandyǵy jáne de bar.
– Qazaqstan atalǵan salada tamasha tájirıbege ıe, – dedi Elbasy. – Semeı polıgonynan «muraǵa qalǵan» elementterdiń biri plýtonıı men joǵary baıytylǵan ýran bolsa, olardy atom bombasyn jasaý úshin paıdalaný qateri de joq emes edi. Qazaqstannyń, Reseı men AQSh-tyń sarapshylary atalǵan materıaldardy taýyp, zalalsyzdandyrý boıynsha buryn-sońdy bolmaǵan baǵdarlamany júzege asyrdy. Ol on jylǵa sozyldy. Biz osyndaı sezimtal salada jahandyq aýqymdaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdik sekildi joǵary maqsattarǵa qol jetkizý úshin, tipti ulttyq múddemizdi de qurbandyqqa shaldyq!
Gaagadaǵy sammıtte sóz sóılegen Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qaýipsizdikti kúsheıtý úshin birqatar naqty shara qabyldaý oıyn alǵa tartty. Árıne, Nazarbaevtyń sol ıadrolyq qaýipsizdikti kúsheıtý baǵytyndaǵy osy sheshimderin júzege asyrý úshin memleketter men basshylardyń saıası erik-jigeri de kerek bolatyn. Adamzat múddesi jolyndaǵy sol saıası da adamı erik pen jigerdi taǵy da alǵash bolyp Nazarbaev tanytty.
«Táýelsizdik alǵan sátten bastap Qazaqstan óziniń birde-bir qadamymen, is-áreketimen nemese tipti birde-bir sózimen óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikke nuqsan keltirmegen memlekettiń ónegesi bolyp tabylady».
Muny kezinde Elbasy aıtty. Muny Nursultan Nazarbaev óz elimdi «Máńgilik el» etsem eken, týǵan halqymdy eshkimge táýeldi etpesem eken, sol týǵan halqym eshkimniń aldynda janaryn tómen salyp, saǵy synbaı tursa eken degen óziniń qashanǵy adal oı-nıetimen, kemel de kemeńger saıasatymen, bolashaqty boljaı biler danalyǵymen, eń bastysy, barsha adamzattyń uly murattary úshin jasap keledi.
Adamzat sol úshin de Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa álem gúlin syılady. Álemnen alǵys alǵan Elbasy dep maqtan etemiz árdaıym!
Jabal Erǵalıev,
jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Kókshetaý