«Sóz anasy – jol» deıdi qazaq. El kórip, jer sholǵannan keıin aıtar áńgimeń de, aǵaıynmen bóliser áseriń de kóbeıeri haq. Al barǵan jerińizdiń tabıǵaty kórse kóz toımastaı sulý bolsa, ony qaǵaz betine túsirmeı, ishte saqtap qalý, tipti múmkin emes. Jýyrda Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Kazakh Tourism kompanııasynyń uıymdastyrýymen bir top BAQ ókilderi eki kúndik aqparattyq týr aıasynda elimizdiń batys bóligindegi Mańǵystaýdyń týrıstik oryndarymen tanysýǵa múmkindik aldyq. Sóıtip, alǵan áserimizdi oqyrmandarymyzben bóliseıik dep, qolymyzǵa qalam ustadyq.
Keıingi jyldary Mańǵystaý oblysynda týrızm salasy óte qarqyndy damyp keledi. Tipti pandemııa ýaqytynda Kaspıı jaǵasyndaǵy aımaqqa kelýshiler sany kúrt artqan. Bul óz kezeginde oblys týrızmin damytýǵa den qoıý keregin ańǵartady.
Aqtaý bizdi kún shýaǵymen jaıdary qarsy aldy. Qala mańyndaǵy qonaqúıge turaqtap, áriptesterimizben erteńgi kúnniń josparyn bir pysyqtap aldyq. Ertesi kúni tańerteń asaı-múseıimizdi arqalaı artynyp-tartynyp, eki kúndik «Týr de Mańǵystaý» saparyn bastap kettik. Bizdiń jolymyz áýeli Aqtaýdan shyǵa beristegi – Qaraqııa oıpatyna tústi. Qaraqııa – teńiz deńgeıinen 132 metr tómen ornalasqan Qazaqstandaǵy eń tereń oıpat. Tereńdigi jaǵynan Iordanııa men Izraıl shekarasyndaǵy О́li teńiz, Qytaıdaǵy Turfan, Afrıkadaǵy Afar jáne Mysyrdaǵy Katar oıpatynan keıingi besinshi orynda turady. Áıgili zertteýshi Vasılıı Fedorovıch Qaraqııa oıpatyn shóldiń mınıatıýralyq túrleri jınalǵan kishkentaı planetaǵa teńestirip, bylaı degen eken: «Taqyrdy kórý úshin О́zbekstanǵa, sorany kórý úshin Túrikmenstanǵa, al Gobı shólin kórý úshin Afrıkaǵa barýdyń qajeti joq. Mańǵyshlaqtaǵy Qaraqııa oıpatyna kelseńiz, shóldiń barlyq túrin bir jerden tamashalaı alasyz».
Sondaı-aq Mańǵystaý tańǵajaıyp tabıǵatynan bólek, ǵajaıyp jerasty meshitterimen de maqtana alady. Biz eki kúndik týr barysynda Shopan ata jáne Shaqpaq ata jerasty meshitimen tanystyq. О́ńirdegi ár jerasty meshitinde bir áýlıe-ámbıe jerlengen jáne ol belgili bir nárseniń jebeýshisi bolǵan. Qazirgi ýaqytta Mańǵystaýda 20-ǵa jýyq jerasty meshiti tabylǵan. Dese de meshit sany budan birneshe ese kóp bolýy múmkin degen boljam jıi aıtylady. Osy oraıda oqyrman tarapynan bul óńirde nege jerasty meshitteri kóp degen saýaldyń týyndaýy zańdylyq. Sebebi, burynǵy zamanda qurylys materıaldary qazirgideı kóp bolmaǵan. Sondyqtan jer ústine meshit salǵannan, jerasty meshitterin soǵý áldeqaıda jeńil bolǵan. Ybyraı Altynsarınshe aıtar bolsaq, burynǵy óner-bilim bar jurttar tastan meshit salǵyzǵan.
Biz Qaraqııadan keıin Shopan ata meshitine bas suqtyq (Shaqpaq ata jerasty meshitine sál keıinirek toqtalamyz). Pandemııaǵa baılanysty jerasty meshitine kóp adamnyń kirýine bolmaıdy. Zııarat etýge ýaqytsha tyıym salynǵandyqtan, shyraqshy kelgen qonaqtarǵa tez-tez quran oqyp, shyǵaryp salyp otyrdy. Meshitte Shopan atanyń ózi, áıeli, qyzy jáne jaqyndary jerlengen.
– Shopan ata baqtashy bolyp baıdyń qol astynda jumys istep júrgeninde oǵan baı: «Bir jyldan keıin qansha aq bas qoı shyqsa, sonyń barlyǵyn saǵan berip, aqyńdy tóleımin» degen eken. Kelisilgen ýaqyttan keıin Shopan atanyń qolynan myńdaǵan aq bas qoı shyǵady. Buǵan tańdanǵan baı «Malymnyń barlyǵyn berip qoıamyn ba?» dep kelisimdi taǵy bir jylǵa sozady. Biraq endi talap boıynsha qara bas qoılardyń sany boıynsha eseptesedi. Bir jyldan keıin de myńdaǵan qara bas qoı shyǵady. Sóıtip, Shopan atanyń beker adam emes ekenin túsingen baı oǵan qyzyn bergen. Osylaısha, Shopan ata qoıdyń piri atanǵan eken, – deıdi bizge gıd qyzmetin kórsetken Lıýdmıla.
Mańǵystaý tabıǵatynyń bir keremet núktesi – Qyzylkúp. Bir kezderi sý astynda jatqan qyzyl tústi bor taý. Sý shaıyp, bor qabattarynan osyndaı tylsym túzilis paıda bolǵan. Bul sulýlyqqa Mańǵystaýdyń jeli de óz úlesin qosqan. Onyń ásem tabıǵaty, ereksheligi alystan kórinbeıdi. Jaqyndaǵanda ǵana baıqalady. Jalpy, jergilikti halyq bul jerdi «tıramısý» dep te ataıdy. Shynynda bir qaraǵanda ıtalııalyqtardyń osy bir tátti taǵamyna uqsaıdy.
Mańǵystaýdaǵy mádenı muralardy keńinen nasıhattaý úshin aımaqta tutas bir etnoaýyl boı kótergen. Etnoaýylǵa kelgen qonaqtar qazaqtyń dástúrimen tanysyp, ulttyq taǵamdarynan dám tatady, arnaıy týrıstik baǵyttar boıynsha óńirdiń tarıhı jáne kórikti jerlerin aralaıdy. Týrıst bolyp kórgen eki kúnniń ishinde «Kógez» etnoaýylymen de tanysýǵa múmkindik aldyq. «Kógez» etnoaýyly tabıǵaty tamasha jerde ornalasqan. Bir qaptalynda Sherqala, oǵan qarama-qarsy Aıraqty taýy jatyr. Eki taýdyń eteginde ornalasqan etnoaýylda qaz-qatar tizilgen 25 kıiz úı men eki arnaıy qonaqúı bar. Týrısterdiń ózderin jaılaýda otyrǵandaı sezinýi úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan.
«Kógez» etnoaýylynda bir kún túnep, kelesi kúni Aıraqty taýlaryna qaraı bet aldyq. Taýdyń ústinen qaraǵanda bir jaǵynan aıǵa (jarty aıǵa) jáne attyń taǵasyna uqsaıdy. Jalpy, bul dalany Shamanaı nemese Qamaldar alqaby dep ataıdy eken. Jolaı Sherqala taýyn alystan kórip óttik. Sherqalaǵa bir janynan qarasańyz uıqydaǵy arystanǵa uqsaıdy, kelesi jaǵynan qarasańyz kıiz úıge, tipti qolyn basyna qoıyp, aıaǵymen qabyrǵany tirep turǵan adamǵa da uqsap ketedi.
Jalpy, Sherqala týraly erlik-dastandar men ańyzdar halyq arasynda kóp taraǵan. Munda buryndary kóp taıpa mekendep, olar syrttan kelgen shapqynshylarmen únemi soǵysyp otyrǵan. Birde jaýdyń kóp áskeri kelip, olarǵa qarsy turar shamalary bolmaǵan soń jergilikti halyq osy taýdyń ishine jasyrynǵan. Taýda jerasty joly men úńgirler kóp bolǵany sonshalyqty, keıbir jerasty meshitteri jerasty joldary arqyly bir-birimen baılanysyp otyrǵan. Jerasty jolymen adamdardyń júrip-turǵany bylaı tursyn, túıe de emin-erkin ótetin bolǵan eken. Sóıtip, búkil taıpanyń úlken shal-kempirleri men áıel, balalary osyndaǵy úńgirge tyǵylǵan da, áskerge jaramdy jigitteri aýylyn qorǵaý úshin jaýlarmen sońyna deıin kúresken. Arada bir aı, eki aı ótse de, aýyl turǵyndary sol úńgirden shyqpaı qoıǵan. Jaýlar úńgirde osynsha ýaqyt ashtan qatpaı, qalaısha jasyrynyp jatyr dep tańǵalady. Al kóshpendiler únemi as-sýyn ózderimen birge alyp júretinin olar qaıdan bilsin?! Jaý áskeri taıpa sarbazdaryn qyryp salǵan soń úńgirdiń kiretin-shyǵatyn joldaryn tekserip, áıelder men balalardyń qaıda ketkenin tappaı álek bolady. Osy ańyz boıynsha halyqtyń sondaı batyrlyǵy, aýyl jigitteriniń kóp áskerden qaımyqpaı, aqtyq demi qalǵansha kúreskenine tánti bolǵan keıingi jurt taýdy Sherqala dep ataǵan desedi.
Al arheologtar men ǵalymdardyń boljaýynsha, XII-XIV ǵasyrlarda munda kerýen saraı bolǵan jáne ol Sherqala dep atalǵan. Uly Jibek joly osy jerden de ótip, teńizge qaraı jalǵasqan. Al kerýen saraılar jaý tutqıyldan shabýyl jasaı almas úshin teńizge jaqyn nemese ashyq jerlerge soqqan degen nusqa da ras bolýy múmkin.
Mańǵystaýdyń týrısterge usynar taǵy bir tartýy – Torysh domalaq sharlar alqaby. Munda tastardyń dop-domalaq bolǵany sonsha, bireý asa yjdaǵattylyqpen ádeıi qolmen jasap qoıǵandaı áser qaldyrady. Tastardyń paıda bolýyna baılanysty jergilikti halyqtyń mynadaı qyzyq ańyzy bar. Osynda qonystanǵandar men syrttan kelgen jaý arasynda jıi soǵys bolyp, jaý áskeri kúsheıe bergende turǵyndar alaqan jaıyp, Qudaıdan kómek suraıdy. Qudaı jergilikti halyqtyń tilegin qabyl etip, jaý áskerin tasqa aınaldyryp jibergen desedi.
Al ǵylymı nusqaǵa sener bolsaq, áıgili arheolog Vasılıı Tarasenko jer asty úńgirlerindegi tastar myńdaǵan jyl boıy úńgir ishimen domalap úlkeıe bergen. Keıin elektrorazrıad (naızaǵaı sııaqty) bolǵanda jarylyp syrtqa shyǵyp qalǵan. Al otandyq arheologtardyń pikirinshe, 5 mln jyl burynǵy Tetıs muhıtynda výlkan atqylap, jer silkinisi bolyp, sodan muhıt sýy tartylyp, jer paıda bolǵan. Muhıt astynda tirshilik etken jándikterdiń barlyǵy qyrylyp qalǵan soń teńiz jándikteriniń syrtyna topyraq jabysyp, ony jańbyrdyń sýy shaıyp, jel qaıta qurǵatyp osyndaı sharlar paıda bolǵan. Iаǵnı topyraq-sý-jel fızıkalyq úderisi arqyly mıllıondaǵan jylda jándikterdiń syrtynan osyndaı sharlar paıda bolǵan.
Bizge jol nusqaǵan gıd olardy rasynda výlkannan qalǵan tastar bolýy múmkin dep esepteıdi. Sebebi, tastardyń syrty tep-tegis, balyqtyń, ulýdyń syrtyna topyraq jabysty deýge kelmeıdi. Basqa eki nusqada dál mundaı dop-domalaq tastar paıda bolmaıtyn tárizdi. Bul sharlardyń ǵylymı ataýy – konkresııa. Al konkresııa sóziniń maǵynasy – tartylys degendi bildiredi. Tastardyń ishinde Mendeleev kestesindegi elementterdiń barlyǵy kezdesedi. Shynynda tastarǵa qarasańyz bir-birine tartylyp, jabysyp turǵandaı kórinedi.
Bul aımaqqa alǵash kelgen sheteldikter «Qudaı-aý, myna jerde alyp adamdar boýlıng oınap, sharlary qalyp qalǵan tárizdi ǵoı» dep te qaljyńdaıdy eken. Mundaǵy tastarǵa zer salyp qarasańyz, árqaısysynan ártúrli beıneni kóresiz. Máselen, bir tas júrip bara jatqan tasbaqaǵa uqsasa, ekinshisi – sańyraýqulaqqa uqsaıdy. Tipti ishinde Mysyrdaǵy áıgili Sfınkske uqsaıtyny da bar. Onyń bir ereksheligi, qaı buryshynan qarasańyz da bastapqy kórinisinen esh aınymaıdy.
Dese de mundaı shar alqabyn tek Qazaqstannan ǵana emes, álemniń túrli elderinen kezdestirýge de bolady eken. Máselen, Argentınanyń San-Hýan provınsııasynyń soltústiginde ornalasqan aı alqabynan, AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy muhıt jaǵalaýynan, sonymen qatar tas sharlar 2014 jyly О́zbekstannyń Jızaq oblysyndaǵy Karangýl aımaǵynan da tabylǵan eken. Ǵalymdar bul shar tastardyń qalaı paıda bolǵanyn áli kúnge deıin taba almaı, bas qatyrýda.
Eki kúndik saparymyzdyń sońǵy núktesi – Túpqaraǵan aýdany, Taýshyq eldi mekeninen 40 shaqyrym soltústik-batys baǵyttaǵy Ońǵazy taýynyń eteginde ornalasqan Shaqpaq ata jerasty meshiti boldy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Mańǵystaýdaǵy ár jerasty meshitinde bir áýlıe-ámbıe jerlengen jáne ol belgili bir nárseniń jebeýshisi bolǵan. Shaqpaq ata aýrý adamdar, qarttar men bala tilep júrgen áıelderdiń jebeýshisi bolǵan desedi. Munda sol adamdar dertterine shıpa tilep, jıi kelip turady eken.
Jerasty meshitine kireberistegi qabyrǵada túrli petroglıfter men sýretter beınelengen. Olar X-XIV ǵasyrdan, ıaǵnı meshit soǵylǵan kezden beri áýelgi qalpyn buzbaı keledi. Sol dáýirdegi adamdar ózderiniń sezimderin, oılaryn, shyǵarmashylyǵyn jartastarǵa, úńgirlerge beınelep damytyp otyrǵan. Qabyrǵadaǵy beınelerden janýarlardyń, atap aıtqanda, gepardtyń, attyń sýretin baıqaýǵa bolady. Sol zamanda bul mańda gepard óte kóp bolǵan, ony qazir de kezdestirýge bolady. Janýarlardan bólek, munda túrli jazýlar men adamnyń alaqany beınelengen. Jergilikti turǵyndar alaqan jyn-shaıtandardan qorǵaıdy dep sengen. Sondaı-aq bes saýsaq musylmandardyń bes ýaqyt qulshylyq etetinin bildirgen.
Shaqpaq ata meshitiniń qalaı soǵylǵany týraly naqty anyqtama, úzildi-kesildi baılam joq, tek túrli ańyzdar aıtylady. Ańyz boıynsha bir kezderi teńiz jaǵasyndaǵy Sarytas degen qalada saraı soǵatyn Shahmardan esimdi sheber ómir súrgen. Ol saraı soǵatynymen qatar myqty jaýynger de bolǵan. Semseriniń jarqyly jan-jaqqa shashyrap turatyn bolǵandyqtan ony jergilikti halyq Shaqpaq dep atap ketken eken. Ol «men osyndaı keremet saraılar saldym, olar urpaqtan urpaqqa beriledi, jyldar boıy saqtalady» dep oılaıtyn. Biraq sheberdiń saraıyna kóz tikken jaýlary ony ózderimen birge alyp ketip, oǵan saraıdyń ornyna meshit salýdy buıyrady. Biraq meshittiń bar ekenin eshkim bilmeıtindeı, kórinbeıtindeı bolýy kerek degen talap qoıady. Shaqpaq jaýlaryna saraıynyń ne úshin unamaı qalǵanyna tańǵalyp, meshit soǵýdan bas tartady. Sóıtip, ony jaýlary kóp jyl boıy zyndanǵa qamap tastaıdy. Tas qarańǵy jerde jatqandyqtan janarynyń nári taýsylyp, soqyr bolyp qalady. Arada birneshe jyl ótip, ol zyndannan bosatylady. Shyǵa salysymen «men qaı jerde qatelik jibergenimdi túsindim» dep aıqaı salady. «Men jerden tastardy alyp, jerge saraı salǵan ekenmin. Endi tasty jerden ajyratpaı, jerdiń ishine saraı salamyn» deıdi. О́zimen birge 4 shákirtin ertip alyp, Ońǵazy taýynyń etegine keledi. Sóıtip, tórt shákirtine árqaısyń meshittiń bir-bir bólmesin ózderiń qalaǵandaı soǵyńdar deıdi. Meshittiń kireberisin salǵan birinshi shákirti jaryq anyq túsip turatyndaı etip salady. Ekinshi shákirti balalardyń saýat ashýy úshin medresege arnalǵan bólme soqqan. Úshinshisi arnaıy qulshylyq bólmesin turǵyzady. Tórtinshi shákirti 9 sharshy metr bolatyn tórtinshi keńesý bólmesin, al ortadaǵy kıiz úı pishinindegi besinshi bólmeni Shaqpaq atanyń ózi soqqan. Ol tóbeni sary túske boıap, qyzyl juldyzdardy beınelep qoıǵan. Shaqpaq ata bólmede jatqanda soǵan qarap kók aspandy, juldyzdardy elestetken eken.
Eki kúndik sapardan kórgen-bilgenimiz, oıǵa túıgenimiz osy boldy. Mańǵystaý topyraǵyna tabany tıip turyp, Bozjyra týraly bir-eki aýyz sóz jazbaǵany qalaı dep oılap otyrǵan bolarsyzdar. Aqparattyq týr aıasynda Bozjyraǵa da baryp, sulýlyǵyn óz kózimizben kórip qaıttyq. Biraq Bozjyra týraly maqalamyzdy gazetimizdiń kelesi sandarynyń birinde tolyǵyraq baıandaımyz.